ജലത്തിന്റെ ഗുണങ്ങളെ പറ്റി ആദ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു: പകലിൽ സൂര്യന്റെ കിരണങ്ങൾക്കും രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശത്തിനും വിധേയമായ വെള്ളം എല്ലാ ദോഷങ്ങളെയും വിട്ടു ശുദ്ധമാകുന്നു; മഴവെള്ളത്തിന് തുല്യമായതാണിത്. ചൂടാക്കിയ വെള്ളം ജ്വരം, ശ്വാസകഷ്ടം, കൊഴുപ്പ്, വാതം, കഫം എന്നിവ നീക്കുന്നു; തിളപ്പിച്ച വെള്ളം ശീതവും മൂന്നു ദോഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ നിലനിൽക്കുന്ന വെള്ളം ദോഷകരമാണ്. പശുവിന്റെ പാൽ വാതവും പിത്തവും നീക്കുന്നു, തൈലംപോലെയും ഭാരംപോലെയും ഉണര്ച്ചയും നൽകുന്നു; മേശപാൽ അതിലും ഭാരം കൂടിയതും തൈലപുഷ്ടിയുള്ളതുമാണ്, എന്നാൽ അഗ്നിയെ ദുർബലമാക്കുന്നു. ആട്ടിൻ പാൽ രക്താതിസാരവും ചുമയും ശ്വാസകഷ്ടവും കഫവും നീക്കുന്നു; കണ്ണുകൾക്ക് നല്ലതും സ്ത്രീകൾക്ക് പോഷകവുമാണ്, രക്തസ്രാവ രോഗങ്ങൾക്കും ഗുണം ചെയ്യുന്നു. തൈര് വാതം ശമിപ്പിക്കുകയും ഉണര്ച്ചയും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു, പക്ഷേ പിത്തവും കഫവും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; പക്ഷേ മജ്ജി, മോർ എന്നിവ ദോഷങ്ങൾ നശിപ്പിക്കുകയും നാഡികൾ ശുദ്ധീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പുതിയവണ്ണം ചുരണ്ടിയ വെണ്ണ കുടലിലെ ദോഷങ്ങളും അർശസും വേദനയും നീക്കുന്നു; പഴയ വെണ്ണയും അതുപോലുള്ളവയും ഭാരം കൂടിയതും ചർമ്മരോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നതുമാണ്. മോർ പുരാതനമുനികൾ അനുസരിച്ച് കുടലിലെ ദോഷങ്ങൾക്കും വീക്കിനും അർശസിനും അനിമിയയ്ക്കും അതിസാരത്തിനും ഉദരഗദങ്ങൾക്കും ഏറ്റവും നല്ലതാണെന്ന് പറയുന്നു; മൂന്നു ദോഷങ്ങളും ശമിപ്പിക്കുന്നു. നെയ്യ് ഉണര്ച്ചയും മധുരത്വവും നൽകുന്നു, വാതം, പിത്തം, കഫം നീക്കുന്നു; പശുനെയ്യ് മനസ്സിനും കണ്ണുകൾക്കും നല്ലതും, യുക്തിയായി തയ്യാറാക്കിയാൽ മൂന്നു ദോഷങ്ങളും കീഴടക്കുന്നു. വെളിച്ചെണ്ണ ശരിയായി തയ്യാറാക്കിയാൽ അപസ്മാരം, വിഷം, ഉന്മാദം, മൂര്ച്ഛ എന്നിവ നീക്കുന്നു; ആട്ടിൻ നെയ്യും മറ്റു മൃഗങ്ങളുടെ നെയ്യും പശുപാലിന്റെ നല്ല ഗുണങ്ങൾക്കു തുല്യമാണ്; മൂത്രം വാതവും കഫവും നീക്കി എല്ലാ കൃതിമങ്ങളും വിഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. എള്ളെണ്ണ അനിമിയ, ഉദരവൃദ്ധി, ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, അർശസ്, വീക്കം, ഉദരഗദങ്ങൾ, മൂത്രരോഗങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് നല്ലതാണ്; വാതവും കഫവും നശിപ്പിക്കുകയും ശരീരം ശക്തിപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു. കടുക് കൃതിമങ്ങളെയും പാണ്ഡുവുമായും നശിപ്പിക്കുന്നു, കഫം, കൊഴുപ്പ്, വാതം എന്നിവ ശമിപ്പിക്കുന്നു; ആലിവെണ്ണ കണ്ണുകൾക്ക് ഗുണം ചെയ്യുന്നു, പിത്തം, ഹൃദ്രോഗം, വാതം എന്നിവ നീക്കുന്നു. ആമവെണ്ണ കഫവും പിത്തവും ശമിപ്പിക്കുന്നു, മുടി വളരാനും ചർമ്മത്തെയും ചെവിയെയും പോഷിപ്പിക്കുന്നു; തേൻ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾക്കും പ്രത്യുദ്ധാരമാണ്, പക്ഷേ വാതം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ചക്കര ഹിക്കപ്പ്, ശ്വാസകഷ്ടം, കൃതിമങ്ങൾ, ഛർദ്ദി, മൂത്രരോഗങ്ങൾ, ദാഹം, വിഷം എന്നിവ ശമിപ്പിക്കുന്നു; ചക്കരയുടെ ജലം രക്തവും പിത്തവും ശമിപ്പിക്കുകയും ബലവും ഉണര്ച്ചയും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു, കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. ചീരക്കട്ടൽ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും തീവ്രതയുള്ളതുമാണ്; സുരയും മീൻ ഉപ്പുവെള്ളവും ലഘുവാണ്; ശർക്കര ഉണര്ച്ചയും മധുരത്വവും നൽകുന്നു, രക്തം, പിത്തം, വാതം കീഴടക്കുന്നു. ശർക്കര വാതവും പിത്തവും ശമിപ്പിക്കുന്നു, ഉണങ്ങിയതും വാതം ശമിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്, പക്ഷേ കഫം ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്നു; പഴയ ശർക്കര പ്രത്യേകിച്ച് പിത്തം നീക്കി, ഹിതവും രക്തം ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമാണ്. ശർക്കരയും നെയ്യും ചേർത്ത് ഉപയോഗിച്ചാൽ രക്തവും പിത്തവും നീക്കുന്നു, ഉണര്ച്ച നൽകുന്നു; നടുവയസ്സിലുള്ള ശർക്കര അമ്ലത്വം മൂലം എല്ലാ വിധ പിത്തവും ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്നു, പക്ഷേ കഫവും വാതവും കീഴടക്കുന്നു. തീവ്രമായ പുതിയ ഉപ്പുവെള്ളം രക്തവും പിത്തവും ദോഷകരമാണ്; പൊട്ടിച്ച അരി കൊണ്ടുള്ള കഞ്ഞി ദഹനശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ഉണര്ച്ചയും നൽകുകയും ചെയ്യുന്നു. മൃദുവായ കഞ്ഞി ലഘുവും വാതം താഴേക്ക് നീങ്ങാനും മൂത്രാശയം ശുദ്ധീകരിക്കാനും സഹായിക്കുന്നു; സതക്ര, മാതളമം, പിപ്പലി, ശർക്കര, തേൻ, പിപ്പലി എന്നിവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയാൽ ഗുണം ചെയ്യുന്നു. നന്നായി തയ്യാറാക്കിയ കഞ്ഞി ചുമ, ശ്വാസകഷ്ടം, അതിസാരം എന്നിവയ്ക്ക് അനുയോജ്യമാണ്; പാലിൽ പുഴുങ്ങിയ അരി കഫവും ബലവും വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു, കൃഷ്ണര വാതം നശിപ്പിക്കുന്നു. നന്നായി കഴുകി, വറ്റിച്ച്, തൈലപുഷ്ടിയോടെ, ഹിതമായി ചൂടാക്കി, വേരുകളും പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ അരി പോഷകവുമാണ്, പക്ഷേ ഭാരം കൂടിയതുമാണ്. സ്വൽപം ചൂടുള്ളതും നന്നായി പാകം ചെയ്തതുമായ സൂപ് ലഘുവാണ്; തൈലാദികൾ ചേർത്ത് തിളപ്പിച്ച പച്ചക്കറികൾ ഹിതമാണ്. മാതളമം, ആമലകി എന്നിവ ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ സൂപ് ദഹനശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും വാതം, പിത്തം ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; മുളകു ചേർത്താൽ കഫം നീക്കി, ശ്വാസകഷ്ടം, ചുമ, ശ്വാസനാളിലെ രോഗങ്ങൾ എന്നിവ ശമിപ്പിക്കുന്നു. യവം, കുലത്ത, കുളത്ത, കുരുമുളക് എന്നിവ ചേർത്ത സൂപ് തൊണ്ടയ്ക്ക് ഗുണം ചെയ്യുകയും വാതം നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പയർ, ആമലകി എന്നിവ ചേർത്ത സൂപ് ബന്ധനം നൽകുകയും കഫം, പിത്തം നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. തൈരും ശർക്കരയും ചേർത്താൽ വാതം ശമിപ്പിക്കുന്നു; ശക്തവം ഉണങ്ങിയതും വാതം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; നെയ്യ് നിറച്ച് പാകം ചെയ്ത ശഷ്കുലി ദഹനശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ഉണര്ച്ചയും ഭാരം കൂടിയതുമാണ്. മാംസാഹാരം പോഷകമാണ്; ചൂടിൽ പാകം ചെയ്ത അപ്പം ദഹിപ്പിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്; എണ്ണയിൽ പാകം ചെയ്തവ കണ്ണുകൾക്ക് നല്ലതും വെള്ളത്തിൽ പാകം ചെയ്തവ ദഹിപ്പിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടാണ്. വളരെ ചൂടുള്ള കഞ്ഞി ഹിതമാണ്; തണുത്ത അപ്പം ഗുണം ചെയ്യുന്നു; ഭക്ഷണത്തിനു ശേഷം വെള്ളം കുടിച്ചാൽ ക്ഷീണം, ദാഹം മുതലായവ നീക്കുന്നു. ഭക്ഷണവും പാനീയവും യുക്തിയായി നിയന്ത്രിച്ചാൽ രോഗരഹിതനാകാം; മയിലിന്റെ കഴുത്ത് നിറമുള്ള ചൂടുള്ള വെള്ളവും വിഷവും ദേഹത്തിൽ വർണ്ണവൈഷമ്യം ഉണ്ടാക്കും. ശക്തമായ വാസനയും സ്പർശവും രുചിയും ഭക്ഷണക്കാരന് മാനസികവേദന ഉണർത്തും; അതു ശ്വസിച്ചാൽ കണ്ണ് രോഗം വരാം, അതു മികച്ച വൈദ്യന്മാർക്കുപോലും സുഖപ്പെടുത്താൻ കഴിയില്ല; വിറയലും, ഓക്കം, മുതലായ ലക്ഷണങ്ങൾ വിഷത്തിന്റെ അടയാളങ്ങളാണ്. ഇപ്പോൾ ധൻവന്തരി ജ്വരത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു: ജ്വരം എട്ട് വിധത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ഓരോന്നും വേറിട്ടും, രണ്ടായി ചേർന്നും, ബാഹ്യകാരണങ്ങളാലും ഉല്പാദിക്കാം. ദാഹവും ജ്വരവും ശമിപ്പിക്കാൻ മുഷ്ട, പര്പടക, ഉശീര, ചന്ദനം, ഉഡീച്യ, നാഗര എന്നിവ ചേർത്ത് തിളപ്പിച്ചിട്ടു തണുപ്പിച്ച വെള്ളം നൽകണം. നാഗര, ദേവദാരു, ധാന്യക, രണ്ടു തരത്തിലുള്ള ബൃഹതി എന്നിവ ആദ്യം ദഹനശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനായി ജ്വരമുള്ളവനു നൽകണം, അതു ജ്വരം നീക്കുന്നു. ആരഗ്വധ, അഭയ, മുഷ്ട, തിക്ത, ഗ്രന്ഥിക എന്നിവ ചേർത്ത കഷായം ദഹനക്കുറവോടുകൂടിയ ജ്വരത്തിനും വേദനയ്ക്കും ഗുണം ചെയ്യുന്നു. മധൂക, സാര, സിന്ദൂത്ത, വച, ഉഷണ എന്നിവ തുല്യമായി പൊടിച്ച് വെള്ളത്തിൽ കലർത്തി നാസയമായി നൽകണം, അതു ചൈതന്യം പുനരുദ്ധരിക്കുന്നു. ത്രിവൃത്, വിശാല, ത്രിഫല, കടുക, ആരഗ്വധ എന്നിവ ചേർത്ത കഷായത്തിൽ ക്ഷാരം ചേർത്ത് പാനീയമാക്കണം, അതു എല്ലാ ജ്വരവും നീക്കുന്നു. മഹൗഷധ, അമൃത, മുഷ്ട, ചന്ദനം, ഉശീര, ധാന്യക എന്നിവ ചേർത്ത കഷായത്തിൽ പഞ്ചസാരയും തേനും ചേർത്ത് നൽകിയാൽ തൃതീയക ജ്വരം സുഖപ്പെടുന്നു. അപാമാർഗ്ഗത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നെടുത്ത ഏഴ് ചുവന്ന നൂൽ രാവിലെ അരയിൽ കെട്ടിയാൽ തൃതീയക ജ്വരം തീർച്ചയായും നശിക്കുന്നു. ഗംഗയുടെ വടക്കേ തീരത്ത് സന്താനമില്ലാത്ത സന്യാസി മരിച്ചിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അവനു എള്ള് വെള്ളം അർപ്പിച്ചാൽ ദിവസവിടവ് കൊണ്ട് വരുന്ന ജ്വരം ഒഴിയുന്നു. ഗുഡൂചി, വിപല, വാസക, മൃദ്വിക, ബല എന്നിവയുടെ കഷായവും ലേപവും ചേർത്ത എണ്ണ ജ്വരം നശിപ്പിക്കാൻ ഗുണം ചെയ്യുന്നു. ധാത്രി, ശിവ, കണ, വഹ്നി എന്നിവ ചേർത്ത കഷായം എല്ലാ ജ്വരവും നീക്കുന്നു. ഇപ്പോൾ ജ്വരത്തോടുകൂടിയ അതിസാരത്തിന് ഗുണം ചെയ്യുന്ന ഔഷധം പറയാം. പൃശ്യപർണി, ബല, ബിൽവ, നാഗര, ഉത്പല, ധാന്യക, പാഠ, ഇന്ദ്രയവ, ഭൂനിംബ, മുഷ്ട, പര്പടക എന്നിവയും മഹൗഷധികളും ചേർത്ത് തയ്യാറാക്കിയ കഷായം കടുത്ത അതിസാരത്തോടുകൂടിയ ജ്വരത്തിന് ഗുണം ചെയ്യുന്നു. നാഗര, അതിവിഷ, മുഷ്ട, ഭൂനിംബ, അമൃതവത്സക എന്നിവ ചേർത്ത കഷായം എല്ലാ ജ്വരവും അതിസാരവും നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ഔഷധങ്ങളുടെ ഗുണങ്ങൾക്കും ഭക്ഷണശൈലികൾക്കും, രോഗശാന്തിക്കുള്ള വൈദ്യോപദേശങ്ങൾക്കും മഹത്വം നൽകിയാണ് പുരാണം ഈ ഭാഗത്ത് ഉപദേശിക്കുന്നത്.