ഒരു കാലത്ത്, മഹർഷി ധന്വന്തരി ശിഷ്യന്മാരോട് ആയുര്വേദത്തിന്റെ ഗൂഢത്വങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു. അപ്പൊഴാണ് അദ്ദേഹം രോഗശാന്തിയുടെയും, ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളുടെ ഗുണദോഷ വിവേചനത്തിന്റെയും മഹത്വം വിശദമാക്കിയത്. മഹർഷി പറഞ്ഞു: വയർ വേദനയും കുടലിലെ കട്ടകളും മൂത്രവും മലവും തടയപ്പെടുന്നതുമാണെങ്കിൽ, അതിന് ഉത്തമമായ ചികിത്സ വാതസേചനവും ഉപ്പുവെള്ളം കുടിക്കുന്നതുമാണ്. ശരീരത്തിൽ ഭാരത്വം, പുളിപ്പു, തടസ്സം എന്നിവ കഫം, പിത്തം, വായു എന്നിവ മൂലമാണെങ്കിൽ, ഹിംഗു, കറുത്ത ഉപ്പ്, പിപ്പലി ഇവ ചേർത്ത് വയറിനു ലേബനം ചെയ്യണം. അജീർണ്ണം നശിപ്പിക്കാൻ പകൽ ഉറക്കം ശീലമാക്കണം; എന്നാൽ ദോഷകരമായ ഭക്ഷണം പല രോഗങ്ങൾക്കും കാരണമാകുന്നതിനാൽ അതു ഒഴിവാക്കണം. ഭക്ഷണത്തിനു ശേഷം ചൂടുവെള്ളം കുടിക്കാനും തേൻ ഉപയോഗിക്കാനും കഴിയും, ഇവ ദഹനം ശക്തിപ്പെടുത്തും. എന്നാൽ, പാൽ സാധാരണയായി മുള്ളങ്കി, തൈര്, മീൻ എന്നിവയുമായി യോജിപ്പിക്കരുത്. ബില്വം, ശോണമൂലം, ഗംഭാരി, പാടല, ഗണികാരികാ—ഈ അഞ്ചു മഹാമൂലികകളും ദഹനാഗ്നി ഉണർത്തുകയും കഫവും വായുവും നശിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ശാലപർണ, പൃശ്നിപർണ, രണ്ട് വിധം ബൃഹതി, ഗോക്ഷുരം—ഈ അഞ്ചു ലഘുമൂലികകളും വായുവും പിത്തവും ശമിപ്പിക്കുകയും ശരീരത്തെ ഉജ്ജീവിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. രോഗങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ചേരുമ്പോൾ ഉണ്ടാകുന്ന ജ്വരത്തിന്, ദശമൂലത്തിന്റെ രണ്ട് വിധവും വളരെ ഫലപ്രദമാണ്. അതു ചുമ, ശ്വാസം, ക്ഷീണം, വക്ഷോഭേദനം എന്നിവയ്ക്കും ഉത്തമമാണ്. ഈ ഔഷധതൈലങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വാതസേചനവും ലേബനവും ചെയ്താൽ കേശപാതം പോലും ശമിക്കും. കഷായജലം എണ്ണത്തിന്റെ നാലിരട്ടിയാകണം; കാലിൽ ഉപയോഗിക്കുമ്പോഴും അത്രയേ വേണം. എണ്ണയും പാലും തുല്യമായി എടുത്ത്, ഔഷധചുര്ണം എണ്ണത്തിന്റെ കാൽ ഭാഗം ചേർത്ത് പാകം ചെയ്യണം. ബസ്തി (എനിമ), പാനീയങ്ങൾ എന്നിവയ്ക്ക് തുല്യ അളവിൽ പാകം ചെയ്യണം; അഭ്യംഗത്തിന് കഠിനമായി, നാസ്യത്തിന് സ്നിഗ്ധമായി, ആവശ്യത്തിനു അനുസൃതമായി തയ്യാറാക്കണം. ശരീരവും ഇന്ദ്രിയങ്ങളും ശക്തിയുള്ളവരും, സ്വഭാവം സ്ഥിരമായവരുമായവരാണ് സുഖിയായി ദീർഘായുസ് പ്രാപിക്കുന്നവർ. ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ വഴി ലോകത്തെ തെറ്റായി ഗ്രഹിക്കുന്നവനും, വൈദ്യന്മാരോടോ സുഹൃത്തുകളോടോ ഗുരുക്കന്മാരോടോ ശത്രുതയുള്ളവനും, അതീവ സ്നേഹമോ വെറുപ്പോ ഉള്ളവനും, മരണഭാഗ്യവാന്മാരാണ്. കാൽമുട്ട്, കാൽചവിട്ടി, നെറ്റി, താടിയോ കപോലമോ സ്ഥലം തെറ്റിയാൽ, ഉടൻ ജീവൻ നഷ്ടമാകും. ഇടത് കണ്ണ് അകത്തോട്ടു പോയാൽ, നാവു കറുത്തതും, മൂക്ക് വിരൂപമായതും, അധരം കറുത്തതും സ്ഥലം തെറ്റിയതും, വായ് കറുത്തതുമായാൽ, ജീവൻ നിലനിൽക്കുമെന്ന് പ്രതീക്ഷിക്കേണ്ടതില്ല. ഇനി ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ഹിതാഹിത വിവേകം, അനുഭവ്യങ്ങളുടെ നിയമങ്ങൾ എന്നിവ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. ചുവന്ന അരി മൂന്നു ദോഷവും നശിപ്പിക്കുകയും ദാഹം ശമിപ്പിക്കുകയും കൊഴുപ്പ് കൂടാതിരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. മഹാശാലി വളരെയധികം ഉജ്ജീവകമാണ്; കലമ അരി കഫവും പിത്തവും ശമിപ്പിക്കും; അതു ശീതളവും ഭാരവുമാണ്. generally, വെള്ള ഷഷ്ടിക അരിയും മൂന്നു ദോഷങ്ങളെയും ശമിപ്പിക്കുന്നു. ശ്യാമാകം ഉണക്കവും കഠിനവുമാണ്, വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും കഫവും പിത്തവും കുറയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. പ്രിയംഗു, നിലവാര, കൊരദൂഷ എന്നിവയും അങ്ങനെ തന്നെ. യവം ഇടയ്ക്കിടെ ഉപയോഗിച്ചാൽ കഫവും പിത്തവും കുറയും; ഉജ്ജീവകം, ശീതളവും ഭാരവുമാണ്; ഗോതമ്പ് വായു നശിപ്പിക്കുന്നു. മുദ്ഗം കഷായവും മധുരവും ലഘുവും, കഫവും പിത്തവും കുറയ്ക്കുന്നു. മാഷ് വളരെയധികം ശക്തിദായകവും ഉജ്ജീവകവുമാണ്, ഭാരവും കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു. രാജമാഷ് ശക്തിയില്ലെങ്കിലും കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുകയും വായു രോഗങ്ങൾ ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. കുലത്ത അതിവായു, ശ്വാസം, ഹൃദ്രോഗം, കഫം, ഗൾമ, വായു എന്നിവയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു. മകുഷ്ടകം ശീതളവും ബദ്ധത്വം വരുത്തുന്നതും രക്തപിത്തം, ജ്വരം, ഉന്മാദം എന്നിവയെ കുറയ്ക്കുന്നു. ചണക വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, വീര്യം, രക്തം, കഫം, പിത്തം എന്നിവയുടെ ദോഷങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നു. മാസൂർ മധുരം, ശീതളവും ബദ്ധത്വം വരുത്തുന്നതും, കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു. കലായയും എല്ലാ ഗുണങ്ങളും ഉള്ളതും വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ആഗ്കി കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുകയും, വീര്യം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതസി പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും; സിദ്ധാർത്ഥം കഫവും വായുവും നശിപ്പിക്കുന്നു. എള്ള് ഉപ്പും മധുരവും സ്നിഗ്ധവും ശക്തിദായകവും ഉഷ്ണവും പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും. കഠിനവും ശീതളവുമായ ധാന്യങ്ങൾ ശക്തി കുറയ്ക്കുന്നു. ചിത്രകം, എങ്ങുഡി, നാളിക, പിപ്പലി, മധുശിഗ്രു, ചവ്യ, ചരണം, നിർഗുണ്ഡി, തർക്കാരി, കാശമർദക എന്നിവയും ഉല്ലേഖനീയമാണ്. ബില്വം മുതലായ ഫലങ്ങൾ കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുകയും, കൃമികളെ നശിപ്പിക്കുകയും, ലഘുവും ദഹനശക്തി വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. മഴക്കാലത്തും സൂര്യപ്രഭയിലും ഇവ വായു, കഫം കുറയ്ക്കുകയും എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നീക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. എറണ്ടവും കക്കമാചിയും കാക്കമാചിയും കഷായവും മൂന്നു ദോഷങ്ങളും കുറയ്ക്കുന്നു. ചാംഗേരി കഫവും വായുവും കുറയ്ക്കുന്നു; കടുക് എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുന്നു. കൌസ്മസുംബ, രജികാ വായുവും പിത്തവും കുറയ്ക്കുന്നു; നാഡീച കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു; വെള്ളരിക്ക ശീതളവും മധുരവുമാണ്. താമരയിലയും ത്രിപുടയും ദോഷങ്ങൾ കുറയ്ക്കുന്നു; ത്രിപുട വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. വാസ്തുക ഉപ്പുള്ളതും എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നശിപ്പിക്കുകയും ദീപനവുമാണ്. തണ്ടുക്കി, വിപഹാര, പാലങ്ക്യ എന്നിവ അടക്കമുള്ള കിഴങ്ങുവർഗ്ഗങ്ങൾ ദോഷം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ക്ഷയം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; പാകം ചെയ്താൽ വായു, കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാം തമ്മിൽ ആദ്യ കല്യാണമാണ്, പാകം ചെയ്താൽ ദോഷങ്ങൾ കുറയ്ക്കുകയും, കണ്ഠം ശമിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; കർക്കോട്ടക, വർത്താക, പദോല, കാരവെല്ലക എന്നിവയും ഉൾപ്പെടുന്നു. കൂഷ്മാണ്ഡം ചർമ്മരോഗം, മൂത്രകൃച്ഛം, ജ്വരം, ശ്വാസം, ചുമ, പിത്തം, കഫം എന്നിവയെ ശമിപ്പിക്കുന്നു; അത് ഹിതവും എല്ലാ ദോഷങ്ങളും നീക്കുന്നതും മൂത്രാശയത്തെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്നതുമാണ്. കളിംഗയും ആലബുനിയും പിത്തം നശിപ്പിക്കുകയും വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ത്രപുഷ, ഉർവാരുക വായു, കഫം കുറയ്ക്കുകയും, പിത്തം നിയന്ത്രിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വൃക്ഷാമ്ലം കഫം, വായു കുറയ്ക്കുന്നു; ജംബീരം കഫം, വായു കുറയ്ക്കുന്നു; ദാഡിമം വായു കുറയ്ക്കുകയും ബദ്ധത്വം വരുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു; നാഗരംഗഫലം ഭാരമാണ്. കേശര, മാതുലുങ്കം ദാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും, കഫവും വായുവും കുറയ്ക്കുന്നു; മാഷ് വായു, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു, സ്നിഗ്ധവും ഉഷ്ണവുമാണ്, വായു ശമിപ്പിക്കുന്നു. സരാമാമലകം വീര്യവർദ്ധകവും, മധുരവും ഹിതവും അമ്ലം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ഹരിതകി ഗുണവതിയായും അമൃതത്തോട് താരതമ്യപ്പെടുത്താവുന്നതുമായും ഭക്ഷണശേഷം ദാഹം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമായാണ്. സ്ത്രംസനി കഫം, വായു കുറയ്ക്കുന്നു; അക്ഷയും മൂന്നു ദോഷങ്ങളെയും ശമിപ്പിക്കുന്നു. ടിന്റിഡി ഫലം അമ്ലവും വായു, കഫം കുറയ്ക്കുകയും, വൃദ്ധിവർദ്ധകവുമാണ്. ലകുച ദോഷം വരുത്തുകയും മധുരവുമാണ്; ബകുലം കഫം, വായു കുറയ്ക്കുന്നു; ബിജപൂരകം ഗൾമം, വായു, കഫം, ശ്വാസം, ചുമ എന്നിവയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. കപിത്തം ബദ്ധത്വം വരുത്തുകയും ദോഷങ്ങൾ നീക്കുകയും, പാകമായത് ഭാരവും വിഷനാശിനിയുമാണ്; പാകമാകാത്തത് കഫം, പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; പൂർണ്ണമായ പാകത്തിൽ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും. പാകം ചെയ്ത മാങ്ങ വായു, മാംസം, വീര്യം, വർണ്ണം, ശക്തി എന്നിവ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു; ജാംബവം വായു, കഫം, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു, ബദ്ധത്വം വരുത്തുകയും മലബന്ധം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ടിന്ദുകം കഫം, വായു കുറയ്ക്കുന്നു; ബദര വായു, പിത്തം കുറയ്ക്കുന്നു; ബില്വം ബദ്ധത്വം വരുത്തുകയും വായു വർദ്ധിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; പ്രിയാലം വായു കുറയ്ക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ മഹർഷി ധന്വന്തരി, ഓരോ ഔഷധവും ഭക്ഷ്യവും ശരീരത്തെ എങ്ങനെ ബാധിക്കുന്നുവെന്ന് വിശദമായി പറഞ്ഞു, ആരോഗ്യത്തിന്റെ രഹസ്യങ്ങൾ ശിഷ്യന്മാരെക്കായി തുറന്നു പറഞ്ഞു.