സ്തുത്യർഹമായ ഗരുഡ മഹാപുരാണത്തിൽ സൂക്ഷ്മമായി വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്ന രോഗനിദാനവും ചികിത്സാവിധികളും, മഹർഷി ധന്വന്തരി സുശ്രുതനോടു പറയുന്നതായി ഇവിടെ പ്രതിപാദിക്കുന്നു. സ്ത്രീകളിൽ രക്തസ്രാവം കൂടുതലാകുക, ശരീരത്തിൽ ചൂട് വർദ്ധിക്കുക, മൂത്രം തടയപ്പെടുക എന്നിങ്ങനെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. ശ്വാസം കഫം കൊണ്ട് തടയപ്പെടുമ്പോൾ ശബ്ദം, ഉറക്കം, ശ്വാസം തടയൽ എന്നിവയുണ്ടാകുന്നു. തുപ്പൽ, അതിവേഗം വിയർപ്പ്, ശ്വാസം എടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, ശ്വാസം കുടുങ്ങൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാവും. ഉദാനവായു ബാധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ അവയവങ്ങൾ ഭാരംപോലെ തോന്നും, വിശപ്പില്ലായ്മയും ശബ്ദം കെട്ടുപോകുകയും ചെയ്യും. ശക്തിയും വർണ്ണവും കുറയുന്നു, സംയുക്തങ്ങളിൽ കെട്ടിപ്പിടിക്കൽ, എല്ലുകളിൽ കഠിനത, മുഴുവൻ ശരീരവും ഭാരംപോലെ തോന്നൽ, അതിവൃദ്ധി എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. സമാനവായു ദോഷം വരുമ്പോൾ ശരിയായ പ്രവർത്തികൾ അറിയാതെ പോകുന്നു, വിയർപ്പ് കാണപ്പെടുന്നില്ല, അഗ്നി ദൗർബല്യം ഉണ്ടാകും. അപാനവായു ദോഷം വരുമ്പോൾ മൂത്രവും മലവും മുഴുവനായി പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ വാതരക്തം എന്ന രോഗം ഇരുപത്തിരണ്ട് വിധമായാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്. പ്രാണാദിവായുക്കളും മറ്റു ദോഷങ്ങളും പരസ്പരം ബാധിച്ച് ക്രമാതീതമായി ബാധിക്കുന്നു. ഇരുപത് വിധത്തിലുള്ള തടസ്സങ്ങളെ എല്ലാവരും അറിയണം; ഹൃദയസ്പന്ദനം, ശ്വാസം തടയൽ, തണുപ്പ്, തലവേദന എന്നിവയുണ്ടാകും. പ്രാണവായു അപാനവായു കൊണ്ടു തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ഹൃദ്രോഗം, വായ് വരണ്ടുപോകൽ എന്നിവയും, ഉദാനവായു കൊണ്ടു തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ശക്തിനാശവും ഉണ്ടാകും. വൈദ്യൻ ഈ തടസ്സങ്ങളെ അവരുടെ സ്ഥാനം, വർദ്ധനവും കുറവും, പ്രവർത്തനവും അനുസരിച്ച് പ്രത്യേകം തിരിച്ചറിയണം. പഞ്ചവായുക്കളിലും പിത്തം പരസ്പരം തടസ്സപ്പെടുന്നു; പിതാദി ദോഷങ്ങളുടെ വാസസ്ഥലങ്ങളും ഇവയുമായി കലർന്നിരിക്കുന്നു. പിത്താദി ദോഷങ്ങൾ തമ്മിൽ കലർന്നാൽ വിവിധരീതിയിൽ കലർന്ന രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകും; ശ്രദ്ധയുള്ള വൈദ്യൻ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകാരം തിരിച്ചറിയണം. ഔഷധങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിച്ചാൽ ശക്തമായ തടസ്സങ്ങൾ പോലും ക്രമേണ അകറ്റാം. പ്രത്യേകിച്ച് പ്രാണവായുവും ഉദാനവായുവും ജീവനും ശക്തിയും ആകുന്നു; ഇവ ബാധിക്കുമ്പോൾ ജീവനും ശക്തിയും നഷ്ടമാകും. അറിയപ്പെടാത്തതോ, സ്ഥാനം വിട്ടതോ ആയ തടസ്സപ്പെട്ട വായുക്കൾ ചികിത്സയ്ക്ക് പ്രയാസം നൽകും, കൂടാതെ ഉപദ്രവങ്ങളോടുകൂടി വരാം. അംഗശോഥം, പ്ലീഹാരോഗം, ഹൃദ്രോഗം, ഉദരഗദം, അഗ്നിദോഷം തുടങ്ങിയ ഉപദ്രവങ്ങൾ ചികിത്സയെ അവഗണിക്കുന്നവർക്കു സംഭവിക്കും. സുശ്രുതാ, ആത്രേയൻ പറഞ്ഞതുപോലെ എല്ലാ രോഗങ്ങളും മനസ്സിലാക്കാനും മനുഷ്യജീവിതം സംരക്ഷിക്കാനും കാരണമാകുന്ന നിദാനങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിച്ചു. രോഗങ്ങളെ മനസ്സിലാക്കിയതിനു ശേഷം ചികിത്സ ആരംഭിക്കണം. ത്രിഫല, തേൻ, നെയ്യ്, ശർക്കര എന്നിവ ചേർത്ത് ഉപയോഗിച്ചാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും ഔഷധമാണ്. ത്രിഫലയും പിപ്പലിയും ചേർത്തോ, അതല്ലെങ്കിൽ ത്രിഫല മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാലും രോഗങ്ങൾ നശിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ ശതാവരി, ഗുടൂചി, അഗ്നി, വിടംഗ എന്നിവയുമായി ചേർത്തും കഴിക്കാം. ശതാവരി, ഗുടൂചി, അഗ്നി, ചുക്ക്, മൂഷലിക, ബല, പുനർനവ, ബൃഹതി, നിർഗുണ്ഡി, അരയാൽ ഇല എന്നിവയും; ഭൃംഗരാജ, ആമലക, വാസക എന്നിവയുടെ രസവും, ത്രിഫല ഏഴു പ്രാവശ്യം പാകം ചെയ്തതോ ഒരിക്കൽ പാകം ചെയ്തതോ ഉപയോഗിച്ചാലും ഫലം ലഭിക്കും. മുൻപ് പറഞ്ഞതുപോലെ ലഭ്യതയ്ക്കനുസരിച്ച് ചൂർണം, ലഡ്ഡു, വടി, നെയ്യ്, എണ്ണ, കഷായം എന്നിവ ഉപയോഗിച്ച് ക്ഷയരോഗങ്ങൾക്കും പ്രത്യാകുലമാണ്; ഒരു പള, അരപള, ഒരു കർഷം, അർദ്ധകർഷം എന്നിങ്ങനെയാണ് അളവ്. ഇതോടെ ഗരുഡ മഹാപുരാണത്തിലെ കാരണവിഭാഗം സമാപിക്കുന്നു. പിന്നീട് ധന്വന്തരി പറയുന്നു: “സുശ്രുതാ, ഞാൻ എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും പരിഹാരമായ സിദ്ധ ഔഷധത്തിന്റെ സാരം ചുരുക്കത്തിൽ പറയുന്നു, കേൾക്കുക.” കഷായം, കഠിനം, കയ്പ്പ്, പുളി, ഉണക്കം തുടങ്ങിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ, ഉത്കണ്ഠ, ലൈംഗികത, വ്യായാമം, ഭയം, ദുഖം, ഉറക്കക്കുറവ് എന്നിവയാൽ വാതം വർദ്ധിക്കുന്നു. വലിയ ശബ്ദം, ഭാരം, കഠിനപ്രവർത്തനം, അധികം ക്ഷീണം എന്നിവയാൽ വാതം ശക്തമാകും; കാറ്റുള്ള സമയത്ത്, ജീർണ്ണശേഷം, ദിവസാവസാനത്തും വാതം വർദ്ധിക്കുന്നു. ചൂടുള്ളതും, പുളിയതും, ഉപ്പും, ക്ഷാരവും, കഠിനവും, ദാഹം, അലഹോൾ, കോപം എന്നിവയാൽ പിത്തം വർദ്ധിക്കുന്നു. തീപിടുത്തം, ഭക്ഷണശേഷം, ഉച്ചയ്ക്ക്, മേഘം മാറിയപ്പോൾ, വേനലിൽ, അർദ്ധരാത്രിയിൽ പിത്തം ശരീരത്തിൽ വർദ്ധിക്കും. മധുരം, പുളി, ഉപ്പു, എണ്ണ, ഭാരമുള്ളതും തണുത്തതുമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ, പുതിയ അരി, ലവണം, മീൻ, മാംസം എന്നിവയാൽ കഫം വർദ്ധിക്കും. വ്യായാമം കുറവ്, പകലുറക്കം, കിടക്കയും ഇരിപ്പും തുടങ്ങിയ ആസ്വാദ്യങ്ങൾ, ഭക്ഷണശേഷം, വസന്തകാലത്ത് കഫം വർദ്ധിക്കും. ശരീരത്തിലെ കരുത്തില്ലായ്മ, ചുരുക്കം, തടസ്സം, അവയവങ്ങളിൽ ഉറപ്പ്, ഉണങ്ങൽ, നിറം കറുപ്പ്, അവയവങ്ങൾ വേർതിരിയൽ, ക്ഷീണം, ക്ഷയമാകൽ—ഇവ വാതരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്ന രോഗം വാതജരോഗം എന്നറിയണം. കുടൽ കത്തൽ, ചൂട്, കാൽ ഈർപ്പം, ചുവപ്പ്, ക്ഷീണം, കയ്പ്പ്, പുളി, ദുർഗന്ധം, വിയർപ്പ്, മയക്കം, ദാഹം, തലകറക്കം, മഞ്ഞ, പച്ച നിറം—ഇവ പിത്തം വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്ന ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ശരീരത്തിൽ എണ്ണ, മധുരം, ദീർഘപ്രവർത്തനം, ബന്ധനം എന്നിവയും കാണാം. നിശ്ചലത, തൃപ്തിയില്ലായ്മ, വീക്കം കൊണ്ടുള്ള ഭാരവും എണ്ണയും, ചുളിവ്, ഉറക്കം, മന്ദത്വം—ഇവ കഫം മൂലമുണ്ടാകുന്ന ലക്ഷണങ്ങളാണ്. കാരണം, ലക്ഷണങ്ങൾ എന്നിവയുടെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നു രണ്ടുദോഷരോഗം തിരിച്ചറിയണം; എല്ലാ കാരണങ്ങളും ഉണ്ടായാൽ സന്നിപ്പാതികം എന്നത്രേ. ശരീരമാണ് ദോഷങ്ങൾക്കും ധാതുക്കൾക്കും മലങ്ങൾക്കും ആധാരം; അവയുടെ സമം ആരോഗ്യമാണ്, വർദ്ധിച്ചോ കുറച്ചോ എങ്കിൽ രോഗം വരും. മേദസ്, രക്തം, മാംസം, മജ്ജ, അസ്ഥി, ശുക്ലം—ഇവയാണ് ധാതുക്കൾ; വാതം, പിത്തം, കഫം—ഇവ ദോഷങ്ങൾ; മലം, മൂത്രം മുതലായവ മലങ്ങൾ. വാതം തണുത്തതും ലഘുവും സൂക്ഷ്മവുമാണ്; ശബ്ദനാശം വരുത്തുന്നു, സ്ഥിരതയുള്ളതും ശക്തവുമാണ്. പിത്തം പുളിയതും കഠിനവുമാണ്, ചൂടും ദുർഗന്ധവും ഉണ്ട്, രോഗങ്ങൾക്ക് കാരണമാകുന്നു. കഫം മധുരം, ഉപ്പു, എണ്ണ, ഭാരമുള്ളതും വളരെ ലവണമുള്ളതുമാണ്. വാതം കുടലിലും സന്ധികളിലും വസിക്കുന്നു; പിത്തം അഗ്നിയിൽ; കഫം വയറ്റിലും തൊണ്ടയിലുമാണ്. കശായം, കയ്പ്പ്, തിക്തം എന്നിവ വാതം വർദ്ധിപ്പിക്കും; കഠിനം, പുളി, ഉപ്പു എന്നിവ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കും; മധുരം, ചൂട്, ഉപ്പു എന്നിവ കഫം വർദ്ധിപ്പിക്കും. ഇതിന്റെ വിപരീതം ഉപയോഗിച്ചാൽ ദോഷങ്ങൾ ശമിക്കും; രോഗികളിൽ ശാന്തിയേറും, ആരോഗ്യവാന്മാർക്ക് ക്ഷേമം ലഭിക്കും. മധുരം കണ്ണിന് നല്ലതും ധാതുക്കൾ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്; പുളി മനസ്സിനും ഹൃദയത്തിനും പ്രിയവും അഗ്നി ഉത്തേജകവുമാണ്. കയ്പ്പ് അഗ്നി ഉത്തേജിപ്പിക്കും, ജ്വരം ദാഹം നശിപ്പിക്കും, ശുദ്ധവും ഉണക്കലും വരുത്തും. കശായം പിത്തം കുറയ്ക്കും, ചുരണ്ടലും കൂനലും ഉണക്കലുമാണ് അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ മഹർഷിമാർ പരമശ്രദ്ധയോടെ വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്ന രോഗനിദാനവും ഔഷധചികിത്സയും മനസ്സിലാക്കി, രോഗനിവാരണത്തിനായി ഈ മാർഗങ്ങൾ ആചരിക്കണമെന്ന് ഗരുഡ മഹാപുരാണം ഉപദേശിക്കുന്നു.