രക്തം കൊണ്ട് മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, ചർമ്മത്തിലും മാംസത്തിലും സ്ഥിരമായ ദഹനം, ശക്തമായ വേദന, ചുവപ്പ്, വീക്കം, പാടുകൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ വീക്കം മാംസം കൊണ്ട് കട്ടിയുള്ളതാകുന്നു; ഹൃദയം ക്ഷീണിക്കുന്നു, ചൊറിച്ചിൽ പോലുള്ള പൊള്ളലും, കരളിൽ മൂർച്ഛയും ഉണ്ടാകും. കയ്പ്പുള്ളതും, തണുപ്പുള്ളതുമായ ഒരു സാന്ദ്രതയും, അവയവങ്ങളിൽ ഈ വീക്കം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ ആഢ്യവാതം പോലെയാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കണം; അതിന് മേദസ്സിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവം, സ്പർശം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, തുറന്നിരിപ്പിൻ്റെ അവസ്ഥയിൽ ചൂടോ തണുപ്പോ അനുഭവപ്പെടും. അസ്ഥിമജ്ജയിൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുമ്പോൾ, അസഹ്യമായ ഉണക്കം, മുറിവ് പോലുള്ള വേദനയും ഉണ്ടാകും. അസ്ഥികളുടെ ഇടയിൽ വേദനയും വീക്കവും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ കൈകൊണ്ട് അമർത്തുമ്പോൾ ആശ്വാസം ലഭിക്കും. രേതമാവശ്യമായിടത്ത് വീക്കം ഉണ്ടാകുമെങ്കിലും അത്യന്തം ആവശ്യം ഉണ്ടാവില്ല. ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിന് ശേഷം വയറ്റിൽ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു; അജീർണമായാൽ മുറിവ് പോലെയുള്ള വേദനയും ഉറപ്പാണ്. മൂത്രം തടയപ്പെട്ടാൽ മൂത്രാശയത്തിൽ വീക്കം സംഭവിക്കുന്നു. ഏതെങ്കിലും ദ്വാരങ്ങളിൽ തടസ്സം വന്നാൽ, അവിടത്തെ പ്രവർത്തനം മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു; അങ്ങനെ രോഗി പെട്ടെന്ന് കുഴഞ്ഞുവീണു, കഠിനമായ പിത്തം അനുഭവപ്പെടുന്നു. രേതസ്സ് മറ്റൊന്നാൽ അമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് ദോഷം കലർന്ന അവസ്ഥയിൽ പുറത്തേക്ക് പോകുന്നു. വായു എല്ലാ ധാതുക്കളിലും തടയപ്പെടുമ്പോൾ, കിട, കക്ഷ, പൃഷ്ടം എന്നിവിടങ്ങളിൽ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. വായു വിപരീത ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയം ബാധിതമാകും. പിത്തം വായുവിനെ തടഞ്ഞാൽ തലകറക്കം, കുഴയൽ, വേദന, ദഹനം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടും. വ്യാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ശരീരമാകെ വേദന, ഉറക്കം, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടൽ, ദഹനം എന്നിവ സംഭവിക്കുന്നു. ചലനത്തിൽ തടസ്സം, പ്രവർത്തനങ്ങൾ തകരാറിലാകൽ, ചൂട്, വേദന എന്നിവ കൂടെ അനുഭവപ്പെടും. സമാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ചൂട് നഷ്ടപ്പെടുന്നു, വിയർപ്പില്ല, കടുത്ത ദാഹം, ദഹനം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. അപാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ വിസർജ്യങ്ങൾ മഞ്ഞ നിറം ആകുന്നു. സ്ത്രീകളിൽ ആർഭാടമായ രക്തസ്രാവം, ചൂട്, മൂത്രം തടയൽ എന്നിവ കാണാം. കഫം വായുവിനെ തടയുമ്പോൾ ശബ്ദം, കുരറൽ, തടസ്സം എന്നിവ. തുപ്പൽ, വിയർപ്പ്, ശ്വാസം എടുക്കുന്നതിൽ ബുദ്ധിമുട്ട്, ശ്വാസം കെട്ടിവരിക എന്നിവയും സംഭവിക്കും. ഉദാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ അവയവങ്ങൾ ഭാരമുള്ളതാവും, വിശപ്പില്ലായ്മയും ശബ്ദം മന്ദമാവുകയും ചെയ്യും. ശക്തിയും വർണ്ണവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു, സന്ധികളിലും അസ്ഥികളിലും ദോഷം കെട്ടിയിരിക്കുന്നു, ശരീരം മുഴുവൻ ഭാരവും അഴുക്കും അനുഭവപ്പെടുന്നു. സമാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ശരിയായ പ്രവർത്തനം അറിയില്ല, വിയർപ്പില്ല, ദഹനശക്തി ദുർബലമാവുന്നു. അപാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ മൂത്രവും മലവും പൂർണ്ണമായും പുറത്തേക്കൊഴുക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വാതരക്തം എന്ന രോഗം ഇരുപത്തിരണ്ടു ഭേദങ്ങളിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞിരിക്കണം. പ്രാണവായു മുതലായവ പരസ്പരം ബാധിച്ച് മാറി മാറി ബാധിക്കുന്നു. ഇരുപത് തരത്തിലുള്ള തടസ്സങ്ങൾ ഉണ്ടെന്നും, ഹൃദയത്തിൽ കുലുക്കം, ശ്വാസം തടയൽ, തണുപ്പ്, തലവേദന എന്നിവ ഉണ്ടാകുമെന്നുമാണ് ജ്ഞാനം. പ്രാണവായു അപാനവായു തടയുമ്പോൾ ഹൃദ്രോഗവും വായ് വരണ്ടുപോകുകയും ചെയ്യും. ഉദാനവായു തടയുമ്പോൾ ശക്തി നഷ്ടപ്പെടും. വൈദ്യൻ വായുവിന്റെ സ്ഥാനം, വർദ്ധന, ക്ഷയം, പ്രവർത്തനം എന്നിവ പരിശോധിച്ച് തടസ്സങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം. പഞ്ചവായു തമ്മിൽ പിത്തം പരസ്പരം തടയുന്നു; അവയുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ പരസ്പരം കലർന്നിരിക്കുന്നു. പിത്തം മുതലായവയുടെ കലവിൽ വിവിധ ദോഷങ്ങൾ പലവിധത്തിലും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു. ശ്രദ്ധയോടെ വൈദ്യൻ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ നോക്കി തിരിച്ചറിയണം. മരുന്നുകൾ ആവർത്തിച്ച് ഉപയോഗിച്ചാൽ, ശക്തമായ തടസ്സങ്ങളും ക്രമേണ ശമിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. പ്രത്യേകിച്ച് പ്രാണവും ഉദാനവുമായവ ജീവനും ശക്തിയും തന്നെയാണ്; ഇവ ബാധിക്കുമ്പോൾ ജീവശക്തി നഷ്ടപ്പെടും. അറിയപ്പെടാത്തതോ, സ്ഥാനം വിട്ടതോ ആയ തടസ്സങ്ങൾ ചികിത്സിക്കാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമാണ്; കൂടെ മറ്റു സങ്കീർണ്ണതകളും ഉണ്ടാകും. അരിശം, പ്ലീഹ, ഹൃദ്രോഗം, ഉദരഗദം, അഗ്നിദോഷം എന്നിവ രോഗികളെ ഉപേക്ഷിച്ചാൽ ഉണ്ടാകുന്ന സങ്കീർണ്ണതകളാണ്. സുഷ്രുതേ, എല്ലാ രോഗങ്ങളെയും തിരിച്ചറിയാനും മനുഷ്യായുസ്സ് വർദ്ധിപ്പിക്കാനും കാരണം ഞാൻ, അത്രേയൻ പറഞ്ഞതുപോലെ വിശദീകരിച്ചു. ഇങ്ങനെ രോഗങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കിയ ശേഷം ചികിത്സ ആരംഭിക്കണം. തൃഫല, തേൻ, നെയ്യ്, ശർക്കര എന്നിവ ചേർത്ത് ഉപയോഗിച്ചാൽ എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും മരുന്നു. തൃഫലയും പിപ്പലിയും അല്ലെങ്കിൽ തൃഫല മാത്രം ഉപയോഗിച്ചാലും രോഗങ്ങൾ നശിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ ശതാവരി, ഗുഡൂചി, അഗ്നി, വിടംഗ എന്നിവ ചേർത്ത് ഉപയോഗിക്കാം. ശതാവരി, ഗുഡൂചി, അഗ്നി, ഉണക്കിഞ്ഞി, മൂഷലിക, ബല, പുനർനവ, ബൃഹതി, നിർഗുണ്ഡി, അരയാൽ ഇല എന്നിവയും, ഭൃംഗരാജം, ആമലക, വാസക എന്നിവയുടെ രസവും ഉപയോഗിക്കാം. തൃഫല ഏഴു പ്രാവശ്യം പ്രോസസ്സ് ചെയ്തതോ, ഒരിക്കൽ ചെയ്തതോ ഉപയോഗിക്കാം. മുൻപറഞ്ഞതുപോലെ ലഭ്യതയനുസരിച്ച് ചൂർണം, ലഹ്യം, വട്ടി, നെയ്യ്, എണ്ണ, കഷായം എന്നിങ്ങനെയുള്ള രൂപത്തിൽ, ഒരു പള, അർദ്ധപള, ഒരു കർഷ, അർദ്ധകർഷ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അളവിൽ ഉപയോഗിക്കാം. ഗരുഡമഹാപുരാണത്തിൽ, 168-ാം അദ്ധ്യായത്തിൽ, കാരണവിഭാഗം ഇതോടെ സമാപിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറയുന്നു: എല്ലാ രോഗങ്ങളും മാറ്റുന്ന പരിപൂർണ്ണമായ ഔഷധത്തിന്റെ സാരം ഞാൻ പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു; സുഷ്രുതേ, ജീവജാലങ്ങളുടെ ആയുസ്സിനായി ഇതിന്റെ സംക്ഷിപ്തം കേൾക്കൂ. കയ്പ്പ്, ഉണക്കം, കഠിനം, പുളിപ്പു, ഉണക്കത്വം എന്നിവയുള്ള ഭക്ഷണം, ഉത്കണ്ഠ, ലൈംഗികചടങ്ങ്, വ്യായാമം, ഭയം, ദുഃഖം, ഉറക്കക്കുറവ് എന്നിവ മൂലം വാതം വർദ്ധിക്കുന്നു. വലിയ ശബ്ദം, ഭാരമേറിയ പ്രവർത്തനം, അതികഠിനമായ പരിശ്രമം, കാറ്റുകാറ്റ്, ജീർണ്ണം കഴിഞ്ഞതിനു ശേഷം, ദിവസം അവസാനിക്കുമ്പോൾ വാതം കൂടുന്നു. ചൂടുള്ളതും, പുളിപ്പുള്ളതും, ഉപ്പുള്ളതും, ക്ഷാരമുള്ളതും, കഠിനം, ദഹിക്കാത്തതും ആയ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, കടുത്ത ചൂട്, തീ, വിഷമം, മദ്യം, കോപം എന്നിവയാൽ പിത്തം വർദ്ധിക്കുന്നു. ദഹനം നടക്കുമ്പോൾ, ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിനു ശേഷം, ഉച്ചയിലും, മേഘങ്ങൾ മാറിയതിനു ശേഷം, വേനൽക്കാലത്തും, അർദ്ധരാത്രിയിലും പിത്തം ശരീരത്തിൽ കൂടുന്നു. മധുരം, പുളിപ്പ്, ഉപ്പ്, എണ്ണ, ഭാരമുള്ളത്, തണുത്തതായ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, പുതുതായി കതിരെടുത്ത അരി, ലഹരി, മീൻ, മാംസം എന്നിവ കഴിക്കുമ്പോൾ, വ്യായാമക്കുറവ്, പകലിൽ ഉറക്കം, കിടക്കയും ഇരിപ്പും പോലുള്ള സൗകര്യങ്ങൾ എന്നിവയാൽ കഫം കൂടുന്നു. ഭക്ഷണം കഴിച്ചതിനു ശേഷം, വസന്തകാലത്തും കഫം വർദ്ധിക്കും. ശരീരത്തിലെ കഠിനത്വം, ചുരുങ്ങൽ, തടസ്സം, അതുപോലെ ഉറച്ചത്വം, പിണക്കം, നിലയ്ക്കൽ, ഉണക്കത്വം എന്നിവ വാതത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. നിറം ഇരുണ്ടുപോകൽ, അവയവങ്ങൾ വേർപിരിയൽ, ദുർബലത, ക്ഷീണം വർദ്ധിക്കൽ എന്നിവയും വാതരോഗത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്. പൊള്ളൽ, ചൂട്, കാലുകളിൽ ഈർപ്പം, ചുവപ്പ്, ക്ഷീണം, കയ്പ്, പുളിപ്പു, ദുർഗന്ധം, വിയർപ്പ്, മൂർച്ഛ, അത്യന്തം ദാഹം, തലകറക്കം എന്നിവ പിത്തം വർദ്ധിച്ചിരിക്കുന്നതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. മഞ്ഞ, പച്ച നിറം എന്നിവയും പിത്തത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; ശരീരത്തിൽ എണ്ണ, മധുരം, ദീർഘപ്രവർത്തനം, കട്ടിയുള്ളത്വം എന്നിവയും കാണാം.