രക്തം, പിത്തം, കഫം എന്നീ ദോഷങ്ങൾ ശരീരത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായി പ്രവർത്തിക്കുമ്പോൾ അവയുടെ സ്വഭാവങ്ങൾ അനുസരിച്ച് വിവിധ ലക്ഷണങ്ങൾ പ്രകടമാകുന്നു. രക്തം പ്രധാനമായപ്പോൾ, രക്തക്കുഴലുകളും വിരൽകൂപ്പുകളും ചുരുങ്ങി, അസ്ഥികൾ കട്ടിയാവുകയും, ശരീരം വളഞ്ഞതുപോലെയായി, തണുപ്പിന് വിരോധം തോന്നുകയും, ചൂട് ലഭിക്കുമ്പോൾ ആശ്വാസം അനുഭവപ്പെടുകയും, കട്ടിയേറ്റു, വിറയലും അന്ധതയും അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. രക്തം അതിക്രമിച്ചാൽ, ശരീരഭാഗങ്ങൾ വീർപ്പും, ഗാഢമായ ചുവപ്പും, തുളച്ചുപിടിക്കുന്നതും, എണ്ണയോ വരണ്ട ചികിത്സയോ കൊണ്ട് ആശ്വാസമില്ലാത്തതും, ചൊറിച്ചിലും ഈർപ്പുമുണ്ടാകും. പിത്തം പ്രധാനമായാൽ, ദഹനവും, ബോധം പോകലും, കയ്പ് രുചി, അന്ധത, മയക്കം, ദാഹം, സ്പർശം സഹിക്കാനാവാത്തത്, കഠിനമായ വേദന, വരണ്ടതും, പുഴുക്കളും, അത്യന്തം ചൂടും അനുഭവപ്പെടും. കഫം അധികം വന്നാൽ, ശരീരം കട്ടിയാവും, ഭാരവും, ഉറക്കവും, എണ്ണച്ചിലവുമുണ്ടാകും. തണുപ്പ്, അല്പം ചൊറിച്ചിൽ, മന്ദമായ വേദനയും അനുഭവപ്പെടും. മൂന്ന് ദോഷങ്ങളും കൂടിയാൽ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുകയും, അവ വളരെ വേഗത്തിൽ രക്തപിത്തം പോലുള്ള ഗുരുതര രോഗങ്ങൾ ഉളവാക്കുകയും ചെയ്യും. ഒരു ദോഷം മാത്രം ബാധിച്ചാൽ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാം. രണ്ടെണ്ണം ബാധിച്ചാൽ, നിയന്ത്രിക്കാൻ സാധിക്കും. എന്നാൽ മൂന്നു ദോഷങ്ങളും ഒരുമിച്ച് വന്നാൽ, അതു വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുകയും രക്തപിത്തം പോലുള്ള ഗുരുതരമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് നയിക്കുകയും ചെയ്യും. വാതം ശരീരത്തിലെ രക്തത്തെ, പ്രത്യേകിച്ച് സന്ധികളിൽ, വേഗത്തിൽ ആക്രമിച്ച്, നാളങ്ങൾ തടഞ്ഞ് വേദനയോടെ ജീവൻ എടുത്തുപോകും. അഞ്ച് പ്രധാന പ്രാണവായുക്കളിൽ വാതം വരണ്ടതും, അശാന്തതയും, അളവുകടന്ന ചാടലും, അധികം ഭക്ഷണവും, പരിക്ക്, വേഗം തുടങ്ങിയവ മൂലം അശാന്തമാവുന്നു. ഇങ്ങനെ അശാന്തമായാൽ, കണ്ണിനും മറ്റു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും ദോഷം സംഭവിക്കും. മൂക്കടയ്ക്കൽ, കത്തൽ, ദാഹം, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ തുടങ്ങിയവ ഉളവാകും. തൊണ്ട തടസ്സം, കഫം ഇല്ലാതാകൽ, ഛർദി, വിശപ്പില്ലായ്മ, മൂക്കിന് രോഗങ്ങൾ, തൊണ്ട, താടിയെല്ല്, മേൽഭാഗങ്ങളിൽ വീക്കം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. വ്യാനവായു അധികം ചലനം, കുളിക്കൽ, കളി, ലാളിത്യം, അന്യോന്യമായ, വരണ്ടതും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഉന്മാദം ഉളവാക്കുന്നതുമായ കാര്യങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അശുദ്ധമാകും. ഇതു മൂലം വീര്യക്ഷയം, ഉത്സാഹക്ഷയം, ദുർബലത, ദു:ഖം, മനോവികാരം, ജ്വരം, വിവിധ വേദനകൾ, രോമാഞ്ചം, ആഴമുള്ള ഉറക്കം എന്നിവയുണ്ടാകും. ത്വക്ക് രോഗങ്ങൾ, പടരുന്ന വിറയലുകൾ, ശരീരമുഴുവൻ ദുർബലതയും ഉണ്ടാകും. സമാനവായു ദോഷം ദഹനം തെറ്റുകയും, തണുത്തതും കലർന്നതുമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചതുമാണ് കാരണം. തെറ്റായ ഉറക്കം, ഉണർന്നിരിപ്പ് എന്നിവ മൂലം പേശീവേദന, വയറിളക്കം, മുരിവ്, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റപ്പെടാത്തതിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ ഉളവാകും. അപാനവായു വരണ്ടതും ഭാരമുള്ളതുമായ ഭക്ഷണം, സ്വാഭാവിക ആവശ്യം തടയൽ, അധികം കുതിരയാത്ര, യാത്ര, അനവശ്യ ചലനം എന്നിവയാൽ അശാന്തമാകും. അപ്പോൾ വയറിന്റെ താഴെ ഭാഗങ്ങളിൽ രോഗങ്ങൾ, മൂത്രം, വീര്യം, മൂലക്കുരു, ഗുദം വീഴൽ തുടങ്ങിയവ ഉണ്ടാകും. ശരീരമുഴുവൻ ദുർബലത, ഉറക്കം, ഭാരത്വം, മന്ദത്വം, എണ്ണച്ചിലവ്, വൈകിയ ഉണരൽ, തണുപ്പ്, വീക്കം, ദഹനാഗ്നി നഷ്ടം എന്നിവയുണ്ടാകും. ശരിയായ ചികിത്സയിലൂടെ ചൊറിച്ചിൽ, വരണ്ടത്വം, നാശം എന്നിവ മാറ്റിയാൽ രോഗം മാറും; അല്ലെങ്കിൽ ഉറക്കം, മന്ദത്വം തുടങ്ങിയ പ്രശ്നങ്ങൾ തുടരും. വായുവിന്റെ തടസ്സം പലവിധമാണ്. പിത്തം മൂടുമ്പോൾ കത്തൽ, ദാഹം, വേദന, തലകറക്കം, ഇരുണ്ടത്വം എന്നിവയുണ്ടാകും. കയ്പ്പും, ചൂടും, പുളിപ്പും, ഉപ്പും ഉള്ള ഭക്ഷണങ്ങൾ കഴിച്ചാൽ കത്തൽ, തണുപ്പ് ആഗ്രഹം, ഭാരത്വം, വേദന, ദഹനശക്തി കുറഞ്ഞ്, കയ്പ്, അത്യധികം നെയ്യും പാൽ എന്നിവയുണ്ടാകും. ഉണക്കവും, പ്രയാസവും, ചൂടും, ചൂട് ആഗ്രഹം എന്നിവ കഫം മൂടുമ്പോഴും; കഫം മൂടുമ്പോൾ ശരീരവേദന, ഹൃദയക്ഷയം, ഭാരത്വം, വിശപ്പില്ലായ്മ എന്നിവയുണ്ടാകും. രക്തം മൂടുമ്പോൾ സ്ഥിരമായ കത്തൽ, തീവ്രമായ വേദന, ചുവപ്പ്, വീക്കം, പാടുകൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. വീക്കം മാംസത്തോടൊപ്പം കട്ടിയാവും, ഹൃദയക്ഷയം, പുന്തല, പുഴുക്കളോടു പോലുള്ള അനുഭവം, വീക്കം മൃദുവും തണുത്തും, ശരീരഭാഗങ്ങളിൽ പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ഇത് അത്യന്തം ദുഷ്ക്കരമായ ആഢ്യവാതം പോലെയാണ്, സ്പർശം മറഞ്ഞതും ചൂടോ തണുപ്പോ ഉള്ളതുമാണ്; മജ്ജ മൂടുമ്പോൾ അസാധാരണമായ ഊർച്ചിയും ചുരുങ്ങലും അനുഭവപ്പെടും. വേദനയും വീക്കവും കൈകൊണ്ട് ആശ്വാസപ്പെടും; വീര്യം മൂടുമ്പോൾ വീക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോഴും അത്യധികം ആവശ്യം ഉണ്ടാവില്ല. ഭക്ഷണശേഷം വയറുവേദന, ദഹനം തെറ്റുമ്പോൾ കട്ടിയേറ്റ വേദന, മൂത്രം തടയുമ്പോൾ മൂത്രാശയത്തിൽ വീക്കം ഉണ്ടാകും. ഏതെങ്കിലും ദ്വാരത്തിൽ തടസ്സം വന്നാൽ, ചുരുങ്ങലും അവസ്ഥ തകർച്ചയും ഉണ്ടാകും. രോഗി വേഗത്തിൽ വീണുപോകുകയും, ജ്വരവും അന്ധതയും അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യും. വീര്യം മറ്റൊന്നാൽ അമർത്തപ്പെടുമ്പോൾ, ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞ് അശുദ്ധമായ നിലയിൽ പുറത്തു വരും. വായു എല്ലാ ധാതുക്കളിലും തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ, കിഴ്വയറ്റിലും, കസേരിലും, പിന്മേൽ ഭാഗങ്ങളിലും വേദന അനുഭവപ്പെടും. വായു വിപരീത ദിശയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ ഹൃദയദു:ഖം ഉണ്ടാകും. പിത്തം മൂലം ശ്വാസം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ തലകറക്കം, അന്ധത, വേദന, കത്തൽ എന്നിവയുണ്ടാകും. വ്യാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ശരീരമുഴുവൻ വേദന, ഉറക്കം, ശബ്ദം നഷ്ടം, കത്തൽ എന്നിവയുണ്ടാകും. ചലനം തടസ്സപ്പെടുകയും, പ്രവർത്തികൾ തകരുകയും, ചൂട്, വേദന എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. സമാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ചൂട് നഷ്ടപ്പെടും, വിയർപ്പില്ല, ദാഹം, കത്തൽ എന്നിവയുണ്ടാകും. അപാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ മലമൂത്രം മഞ്ഞ നിറം കാണും. അതോടൊപ്പം, രക്തസ്രാവം, ചൂട്, മൂത്രം തടയൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. കഫം മൂലം ശ്വാസം തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ശബ്ദം, ഉറക്കം, തടസ്സം എന്നിവയുണ്ടാകും. ഉറക്കവും, വിയർപ്പും, ശ്വാസം മുട്ടലും, ശ്വാസം കൂടിയതും ഉണ്ടാകും. ഉദാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ശരീരഭാഗങ്ങൾ ഭാരമുള്ളതും, വിശപ്പില്ലായ്മയും, ശബ്ദം മങ്ങലും അനുഭവപ്പെടും. ശക്തി, വർണ്ണം നഷ്ടപ്പെടും, സന്ധികളും അസ്ഥികളും നിറയും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ ഭാരമുള്ളതും, കയ്പ് വർദ്ധിച്ചതും കാണാം. സമാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ ശരിയായ പ്രവർത്തികൾ അറിയില്ല, വിയർപ്പില്ല, ദഹനശക്തി ദുർബലമാകും. അപാനവായു ബാധിക്കുമ്പോൾ മുഴുവൻ മലവും മൂത്രവും പുറത്തു പോകും. ഇങ്ങനെ വാതരക്തം എന്ന രോഗം ഇരുപത്തിനാലു വിഭേദങ്ങളായി മനസ്സിലാക്കണം. പ്രാണവായു മുതലായവ പരസ്പരം ബാധിക്കുകയും, ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിനെ ബാധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇരുപത് തടസ്സങ്ങളെയും എല്ലാവരും അറിയണം. ഹൃദയമിടിപ്പ്, ശ്വാസം തടയൽ, തണുപ്പ്, തലവേദന എന്നിവ ഉണ്ടാകും. പ്രാണവായു അപാനവായു തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ഹൃദയരോഗവും വായ് വരണ്ടതും ഉണ്ടാകും. ഉദാനവായു തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ ശക്തി നഷ്ടപ്പെടും. വൈദ്യൻ എല്ലാ തടസ്സങ്ങളെയും പരിശോധിച്ച്, വായുവിന്റെ സ്ഥാനം, വർദ്ധന, ക്ഷയം, പ്രവർത്തനം എന്നിവ മനസ്സിലാക്കി വ്യത്യാസം കണ്ടെത്തണം. പിത്തം അഞ്ച് പ്രാണവായുക്കളിലും പരസ്പരം തടസ്സപ്പെടുന്നു. പിത്തം മുതലായവയുടെ വാസസ്ഥലങ്ങൾ അവയവങ്ങളുമായി കലർന്നിരിക്കുന്നു. പിത്തം മുതലായവയുടെ കലവറയാൽ വിവിധരൂപത്തിലുള്ള രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ശ്രദ്ധയോടെ വൈദ്യൻ അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് തിരിച്ചറിയണം.