മനുഷ്യരിൽ രക്തം അശുദ്ധമാകുമ്പോൾ, അതിന്റെ കാരണം ചൂട് കൂടുന്നതോ, ശരിയായ ശുദ്ധീകരണം ഇല്ലാതിരുന്നതോ ആകാം. അത്തരത്തിൽ, വാതം അല്ലെങ്കിൽ തണുത്ത കാറ്റ് രക്തത്തെ കലഹിപ്പിക്കുകയും, വാതം അതിന്റെ സ്വഭാവത്തിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തമായി ചലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അശുദ്ധമായ രക്തം വാതം തടഞ്ഞു നിൽക്കുമ്പോൾ, ആദ്യം വാതം രക്തത്തെ ദുഷിതമാക്കുന്നു; പിന്നെ, മലദ്വാരത്തിൽ വാതരക്തം എന്ന രോഗം ഉണ്ടാക്കുകയോ, അതിൽ വേദനയുണ്ടാക്കുകയോ ചെയ്യുന്നു. ആദ്യം, ഈ രോഗം കഠിനത്വം ഉണ്ടാക്കുന്നു; പിന്നീട്, അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. ഭാരത്വം, ഛർദി (വാന്തി) തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. പിന്നീട്, ഈ രോഗം സാംബുദ എന്ന കുഷ്ഠരോഗം പോലെയും മാറുന്നു; കാൽമുട്ട്, കാൽ, തുണ്ട്, അര, ഭുജം, കൈ, പാദം, സന്ധികൾ എന്നിവയെ ബാധിക്കുന്നു. തൊലി ചുളിയൽ, തനിത്തിരി, കുത്തി വേദന, പിളർന്ന വേദന, ഭാരത്വം, ഉറപ്പില്ലായ്മ എന്നിവ ആവർത്തിച്ച് വരും, മാറി മാറി വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ചിലപ്പോൾ, ഈ രോഗം പാദങ്ങളിലോ കൈകളിലോ ആരംഭിച്ച്, ഒരു കുരുവിനുപോലെ ദോഷഭാവത്തിൽ ശരീരമാകെ ചാടിപ്പോകുന്നു. ആദ്യം, തൊലിയും മാംസവും മാത്രമാണ് ബാധിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നാൽ, കാലക്രമേണ, രോഗം ആഴത്തിൽ കയറി ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ധാതുക്കളിലേക്കും വ്യാപിക്കുന്നു. അര പോലെയുള്ള സ്ഥലങ്ങളിൽ തൊലി കാപ്പി നിറം, കറുപ്പ്, ചുവപ്പ് എന്നീ നിറങ്ങളിൽ മാറുന്നു; വീക്കം, കഠിനമായ കുരു, പുളിപ്പിക്കൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു; വാതം അസ്ഥികളിലും മജ്ജയിലും കടന്നു പോകുന്നു. അകത്തായി, വാതം ചതുര്തമായി, കിടിച്ചുപോലും, ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുകയും, വേഗത്തിൽ ചലിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; ശരീരത്തിലാകെ വ്യാപിക്കുന്നത് മൂലം, കാൽമടക്കം, സന്ധി ദോഷം, മുടിയൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. വാതം പ്രധാനമായിരിക്കുംപോൾ, ശക്തമായ വേദന, തനിത്തിരി, പൊട്ടുന്ന വേദന, വീക്കത്തിന്റെ ഉണങ്ങൽ, കറുപ്പ്, നിറം കൂടുക-കുറയുക എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു. രക്തം പ്രധാനമായിരിക്കുംപോൾ, വീക്കം, ശക്തമായ ചുവപ്പ്, തനിത്തിരി, എണ്ണയുള്ളയോ ഉണങ്ങിയയോ ചികിത്സയിൽ മാറ്റമില്ല, കുഴച്ചിൽ, ഈര്പ്പം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. പിത്തം പ്രധാനമായിരിക്കുംപോൾ, കത്തുന്ന വേദന, ബോധഭ്രഷ്ടം, കയ്പ്പ്, ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ, മദ്യം, ദാഹം, സ്പർശം സഹിക്കില്ല, ശക്തമായ വേദന, ഉണങ്ങൽ, പുളിപ്പിക്കൽ, കഠിന ചൂട് എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു. കഫം പ്രധാനമായിരിക്കുംപോൾ, കഠിനത്വം, ഭാരത്വം, ഉറക്കം, എണ്ണപ്പുര, തണുപ്പ്, കുറച്ചുകുഴച്ചിൽ, മന്ദവേദന; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും കൂടുമ്പോൾ, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് പ്രത്യക്ഷപ്പെടും. ഒരു ദോഷം മാത്രം ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാം; രണ്ട് ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിൽ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും; എന്നാൽ, മൂന്ന് ദോഷങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് വരുമ്പോൾ, അതി വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുകയും, രക്തപിത്തം പോലെയുള്ള ഗുരുതരമായ രോഗം ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വാതം വേഗത്തിൽ ശരീരത്തിലെ രക്തത്തെ, പ്രത്യേകിച്ച് സന്ധികളിൽ, ആക്രമിക്കുകയും, നാളങ്ങൾ തടഞ്ഞു വേദനയോടെ ജീവനെ അകറ്റുകയും ചെയ്യുന്നു. പഞ്ചവാതം ഉണങ്ങലും, അശാന്തതയും, അധിക ചാടലും, അധികം ഭക്ഷണം, പരിക്ക്, വേഗത്തിൽ ചലിക്കൽ എന്നിവകൊണ്ട് ദുരിതത്തിലാകുന്നു. അശാന്തമായ വാതം, കണ്ണും മറ്റു ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ദോഷപ്പെടുത്തുന്നു; മൂക്കടുപ്പം, കത്തൽ, ദാഹം, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ വരുന്നു. കണ്പൊക്ക, ശ്ലേഷ്മം ഇല്ലാതാകൽ, ഛർദി, അഹാരം ഇല്ലാതാകൽ, മൂക്കിന്റെ രോഗങ്ങൾ, കണ്പൊക്ക, താടിയും മേൽ ഭാഗവും വീക്കവും ഉണ്ടാക്കുന്നു. വ്യാനവായു, അധിക ചലനം, കുളി, കളി, ഇന്ദ്രിയസുഖം, അന്യോന്യമായ, ഉണങ്ങിയ, ഭയപ്പെടുത്തുന്ന, ഉല്ലാസം, ദു:ഖം എന്നിവകൊണ്ട് ദുഷിതമാകുന്നു. ഇതിന്റെ ഫലമായി, വീര്യം, ഉത്സാഹം, ശക്തി, ദു:ഖം, മാനസിക അശാന്തത, ജ്വരം, വിവിധ വേദനകൾ, രോമാഞ്ചം, ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. തൊലി രോഗങ്ങൾ, പടർന്നു പോകുന്ന പുണ്ണുകൾ, ശരീരസാദ്ധ്യത നഷ്ടപ്പെടുന്ന രോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു; സമാനവായു, അനിയമിതമായ അഹാരം, തണുത്ത, കലർന്ന ഭക്ഷണം, ദോഷം വരുത്തുന്നു. തെറ്റായ ഉറക്കം, ഉണർന്നിരിക്കൽ എന്നിവകൊണ്ട്, കുടലിൽ വേദന, വയറിലെ കുരു, വാതം, മനസ്സിൽ ആവശ്യം നിറവേറ്റാത്തതിൽ നിന്ന് വരുന്ന രോഗങ്ങൾ വരുന്നു. അപാനവായു, ഉണങ്ങിയ, ഭാരമുള്ള ഭക്ഷണം, ആവശ്യം തടയൽ, അധികം കുതിരയോട്ടം, യാത്ര, അധിക ചലനം എന്നിവകൊണ്ട് ദുഷിതമാകുന്നു. അശാന്തമായിരിക്കുംപോൾ, വയറിന്റെ താഴെ ഭാഗങ്ങളിൽ ഉള്ള രോഗങ്ങൾ, മൂത്രം, ശുക്ലം, അർശസ്, മലദ്വാരത്തിൽ വീഴ്ച, മറ്റ് പല രോഗങ്ങൾ വരുന്നു. ശരീരമാകെ ദു:ഖം, ഉറക്കം, ഭാരത്വം, മന്ദത്വം പടരുന്നു; എണ്ണപ്പുരയും, വൈകിയ ഉണരലും, തണുപ്പും, വീക്കവും, അഗ്നി ക്ഷയവും ഉണ്ടാകുന്നു. കുഴച്ചിൽ, ഉണങ്ങൽ, നാശം എന്നിവ ശമിപ്പിച്ചാൽ, ശരിയായ ചികിത്സയിലൂടെ, ഈ രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കും; അല്ലെങ്കിൽ, ഉറക്കം, അതുമായി ബന്ധപ്പെട്ട രോഗങ്ങൾ തുടരുന്നു. വാതം തടയപ്പെടുമ്പോൾ, പല രൂപങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു; പിത്തം മൂടുമ്പോൾ, കത്തൽ, ദാഹം, വേദന, തലകറക്കം, ഇരുണ്ടത്വം എന്നിവ വരുന്നു. കയ്പ്പ്, ചൂട്, പുളി, ഉപ്പു നിറഞ്ഞ ഭക്ഷണം, കത്തൽ, തണുപ്പ് വേണ്ടത്വം, തണുപ്പ്, ഭാരത്വം, വേദന, അഗ്നി ക്ഷയം, കയ്പ്പ്, ഘൃതം, പാലു അധികം എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു. ഉപവാസം, പരിശ്രമം, ഉണങ്ങൽ, ചൂട്, ചൂട് വേണ്ടത്വം, കഫം മൂടുമ്പോൾ, ശരീരവേദന, ഹൃദയ ക്ഷയം, ഭാരത്വം, അഹാരം ഇല്ലാതാകൽ ഉണ്ടാകുന്നു. രക്തം മൂടുമ്പോൾ, സ്ഥിരമായ കത്തൽ, ശക്തമായ വേദന, തൊലി-മാംസത്തിൽ വേദന, ചുവപ്പ്, വീക്കം, പാടുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു. വീക്കം, മാംസം കഠിനത്വം, ഹൃദയ ക്ഷയം, പുണ്ണുകൾ, പുഴു ചലനം പോലുള്ള അനുഭവം, വീക്കം, ഉണങ്ങൽ, തണുപ്പ്, കൈകാലിൽ വീക്കം വരുന്നു. ഇത് ആഢ്യവാതം പോലെയാണ്, കഠിനമായും, കൊഴുപ്പിൽ നിന്നുമാണ് ഉത്ഭവം; സ്പർശം മറയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കും, ചൂടോ തണുപ്പോ കാണും; മജ്ജ മൂടുമ്പോൾ, അസംയമിതമായ ഉച്ചവാസം, ചുരുക്കം. വേദനയും വീക്കവും കൈകൊണ്ട് ശമിപ്പിക്കാം; ശുക്ലം മൂടുമ്പോൾ, വീക്കം വരും, പക്ഷേ അത്യധിക ആവശ്യം ഇല്ല. ഭക്ഷണത്തിന് ശേഷം, വയറിൽ വേദന വരുന്നു; അഹാരം ദോഷപ്പെട്ടാൽ, കിടിച്ചുപോലുള്ള വേദന ഉറപ്പാണ്. മൂത്രം തടയപ്പെടുമ്പോൾ, മൂത്രാശയത്തിൽ വീക്കം വരുന്നു. തടയൽ, ദ്വാരത്തിൽ കുഴച്ചിൽ, ശരിയായ സ്ഥലം നഷ്ടപ്പെടുന്നു; രോഗി വേഗത്തിൽ വീഴുന്നു, ജ്വരം, ബോധഭ്രഷ്ടം അനുഭവപ്പെടുന്നു. ശുക്ലം മറ്റൊന്നാൽ അമർത്ഥപ്പെടുമ്പോൾ, ദൂരെ ദുഷിതമായ നിലയിൽ പുറത്തു വരുന്നു. വാതം എല്ലാ ധാതുക്കളിലും തടയപ്പെടുമ്പോൾ, അര, കക്ഷ, പിൻഭാഗം എന്നിവയിൽ വേദനയുണ്ടാകുന്നു. വാതം വിരുദ്ധമായി ചലിക്കുമ്പോൾ, ഹൃദയം ദോഷപ്പെടുന്നു. ശ്വാസം പിത്തം തടയുമ്പോൾ, തലകറക്കം, ബോധഭ്രഷ്ടം, വേദന, കത്തൽ വരുന്നു. വ്യാനവായു ദോഷപ്പെടുമ്പോൾ, വേദന, ഉറക്കം, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടൽ, ശരീരമാകെ കത്തൽ, ചലനത്തിൽ ദോഷം, പ്രവർത്തനങ്ങൾ തകരൽ, ചൂട്, വേദന എന്നിവ വരുന്നു. സമാനവായു ദോഷപ്പെടുമ്പോൾ, ചൂട് നഷ്ടപ്പെടുന്നു, ചെമ്മരിഞ്ഞൽ ഇല്ല, ശക്തമായ ദാഹം, കത്തൽ വരുന്നു. അപാനവായു ദോഷപ്പെടുമ്പോൾ, മലമൂത്രം പച്ച നിറത്തിൽ മാറുന്നു. ഇങ്ങനെ, വാതം, പിത്തം, കഫം, രക്തം, മജ്ജ, ശുക്ലം, അഗ്നി, വ്യാന, സമാന, അപാന എന്നിവയുടെ ദോഷഭാവം ശരീരത്തിൽ വിവിധ രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും, അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ അനുസരിച്ച് രോഗം മാറുകയും ചെയ്യുന്നു. ഈ ദോഷങ്ങൾ ശരിയായ രീതിയിൽ ശമിപ്പിച്ചാൽ മാത്രമേ, രോഗങ്ങളിൽ നിന്ന് മോചനം ലഭിക്കൂ.