ശുശ്രുതനോട് ധന്വന്തരി മഹർഷി സാവധാനമായി പറഞ്ഞു: ശരീരത്തിൽ കഫം അതിയായ അളവിൽ സമചിത സമയത്ത് കൂടുമ്പോൾ, അത് മറ്റുള്ള ദോഷങ്ങളെ അതിജീവിച്ച് ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്നു. ഈ കഫം ഉരുണ്ടും, ഉരുണ്ടും, തോളിന് അസ്ഥികളിൽ കയറി അവയെ കട്ടിയാക്കുമ്പോൾ, അസ്ഥിയും സന്ധിയും ബാധിക്കപ്പെടുന്നു; കാറ്റിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ തൊണ്ടയിൽ തണുപ്പും അനുഭവപ്പെടും. ഇങ്ങനെ, ശരീരത്തിന്റെ അംഗങ്ങൾ ഇരുണ്ടതും, കട്ടിയുള്ളതും, അജാഗ്രതയും, ബോധക്ഷയം, വേദന, പനി എന്നിവയും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതിനെ 'ഉരുവിൻ കട്ടിയാകൽ' എന്നു പറയുന്നു; ചിലർ അതിനെ പുറംവാതം എന്നും വിളിക്കുന്നു. കാൽമുട്ടിൽ വാതവും രക്തവും ചേർന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന വേദനയും വീക്കവും വലിയ നായയുടെ തലത്തിനെപ്പോലെയായി കാണപ്പെടുമ്പോൾ, അതിനെ 'ക്രോഷ്ടുകശീർഷം' എന്നു പറയുന്നു. കഠിനമായ കാൽപ്രയാണം മൂലം പാദങ്ങളിൽ വേദനയും അസമത്വവും ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കാൽക്കണികകളിൽ വാതം കയറിയാൽ അത് 'വാതകണ്ടകം' എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. വാതം പാദത്തിലും വിരലിലും നാഭിയിലും കഴുത്തിലും ബാധിക്കുമ്പോൾ, ശരീരചലനം തടയപ്പെടുന്നു; ഇത് 'ഗൃധ്രസി' എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. പാദങ്ങളിൽ തറുത്തുപോകലോ ഉണർത്തലോ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കഫവും വാതവും ചേർന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്ന രോഗമാണിത്; അതിനെ 'പാദഹർഷം' എന്ന് പറയുന്നു. വാതം പിത്തം രക്തം എന്നിവ ചേർന്ന്, നടക്കുമ്പോൾ പാദങ്ങളിൽ കത്തുന്ന വേദന ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അതിനെ 'പാദദാഹം' എന്ന് തിരിച്ചറിയണം. ഇതിന്റെ കാരണം ധന്വന്തരി വിശദീകരിച്ചു: ശുശ്രുതാ, വാതരക്തം എന്ന രോഗം എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന് ഞാൻ പറയാം. അന്യോന്യവിരുദ്ധമായതും അതികമായതുമായ ആഹാരം, കോപം, പകൽ ഉറക്കം, രാത്രി ഉണരൽ എന്നിവയാണ് ഇതിന്റെ പ്രധാന കാരണങ്ങൾ. ഈ വാതശോണിതം സാധാരണയായി ദുർബലരും, അശുദ്ധമായ ഭക്ഷണവും ജീവിതവും നയിക്കുന്നവരും, അമിതഭാരം ഉള്ളവരും, ആസ്വാദനത്തിൽ ജീവിക്കുന്നവരുമായവരെ ബാധിക്കുന്നു. ശരീരത്തിലെ രക്തം ചൂടോ അശുദ്ധമായ ശുദ്ധീകരണമോ മൂലം അശുദ്ധമാകുമ്പോൾ, വാതം അല്ലെങ്കിൽ കാറ്റിന്റെ തണുപ്പ് അതിനെ ഉണർത്തുന്നു. അപ്പോൾ വാതം അസ്വാഭാവികമായി വളർന്നു ചലിക്കുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള രക്തം തടഞ്ഞാൽ വാതം ആദ്യം അതിനെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നീട്, ഗുദത്തിൽ വേദനയോ വാതരക്തം പോലുള്ള രോഗമോ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ആദ്യത്തിൽ, ശരീരത്തിൽ കട്ടിയാകലും, പിന്നീട് എല്ലായിടത്തും വ്യാപനവും ഉണ്ടാകും; പ്രത്യേകിച്ച് ഭാരവും, ഛർദി പോലുള്ള ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം. പിന്നീട്, ഇത് 'സാംബുദം' എന്ന പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്ന കുഷ്ഠം പോലെ മാറുന്നു; കാൽമുട്ട്, കാൽപിണ്ഡം, തൊണ്ട, നിതംബം, ഭുജം, കൈ, കാൽ, സന്ധികൾ എന്നിവയെ ബാധിക്കുന്നു. ചൊറിച്ചിൽ, ഞെരിയൽ, കുത്തുന്ന വേദന, പിളർന്നുപോകുന്ന വേദന, ഭാരത്വം, തറുപ്പ് എന്നിവ വീണ്ടും വീണ്ടും വരുകയും പോകുകയും ചെയ്യുന്നു. ചിലപ്പോൾ, പാദത്തിലും കൈയിലും തുടങ്ങിയ രോഗം മുഴുവൻ ശരീരത്തിലേക്ക് പാമ്പുപോലെ ഓടിപ്പോകും. ആദ്യം ഇത് ചർമ്മത്തിലും മാംസത്തിലും മാത്രം കാണപ്പെടുന്നു; പിന്നീട്, കാലക്രമേണ, എല്ലാം ദേഹധാതുക്കളിലും വ്യാപിക്കുന്നു. നിതംബം പോലുള്ള ഭാഗങ്ങളിൽ ചർമ്മം താമ്രവർണ്ണമായോ ഇരുണ്ടതോ ചുവപ്പോ ആയി മാറുന്നു; അവിടെ വീക്കവും കട്ടിയുള്ള കുരുക്കളും പുഴുക്കളും ഉണ്ടാകും; വാതം അസ്ഥിയിലേക്കും മജ്ജയിലേക്കും കയറുന്നു. അകത്തേക്ക്, വാതം കത്തിയപോലും, കറകറ ശബ്ദം ഉണ്ടാക്കുന്നപോലും, വേഗത്തിൽ ചലിക്കുകയും, ശരീരമാകെ വ്യാപിച്ച് ചലനശേഷി നഷ്ടമാകാൻ ഇടയാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. വാതം പ്രധാനമായാൽ, അതികം വേദന, ഞെരിയൽ, പൊട്ടുന്നപോലെയുള്ള വേദന, വീക്കിന്റെ ഉണങ്ങൽ, കറുത്ത വർണ്ണം, വർണ്ണഭേദം വർദ്ധിക്കലോ കുറയലോ എന്നിവ കാണാം. രക്തം അധികമായാൽ, വീക്കം, തീവ്രമായ ചുവപ്പ്, കുത്തുന്ന വേദന, എണ്ണയോ ഉണക്കമോ ആയ ചികിത്സയിൽ ആശ്വാസം ഇല്ലാത്തത്, ചൊറിച്ചിലും ഈർപ്പം എന്നിവ കാണും. പിത്തം അധികമായാൽ, കത്തൽ, ബോധക്ഷയം, കയ്പ് രുചി, ബോധം പോവൽ, മദ്യംപോലുള്ള അവസ്ഥ, ദാഹം, സ്പർശം സഹിക്കാനാവാത്തത്, അതിവേദന, ഉണക്കൽ, പുഴുക്കൾ, അതികോഷ്ണം എന്നിവ കാണാം. കഫം അധികമായാൽ, കട്ടിയാകൽ, ഭാരത്വം, ഉറക്കം, എണ്ണയുള്ളത്വം, തണുപ്പ്, ലഘു ചൊറിച്ചിൽ, മന്ദമായ വേദന; എല്ലാം ഒരുമിച്ച് വന്നാൽ, ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് കാണാം. ഒരു ദോഷം മാത്രം ബാധിച്ചാൽ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാം; രണ്ടെണ്ണം ബാധിച്ചാൽ, അതിനെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയാം; എന്നാൽ മൂന്നു ദോഷങ്ങളും ഒരുമിച്ച് വന്നാൽ, അതിവേഗം നശിപ്പിക്കുകയും രക്തപിത്തം പോലെയുള്ള ഗുരുതരാവസ്ഥയുണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും. വാതം വേഗത്തിൽ അങ്കങ്ങളുടെ രക്തത്തെ ആക്രമിക്കുന്നു, പ്രത്യേകിച്ച് സന്ധികളിൽ; അവിടെ നാളികകളെ തടഞ്ഞ് വേദനയോടെ ജീവൻ എടുത്തുകളയുന്നു. ഈ അഞ്ചു പ്രധാനവായു, ഉണക്കൽ, അശാന്തി, അതികം ചാടൽ, അതികം ഭക്ഷണം, പരിക്ക്, അതിവേഗ ചലനം എന്നിവയാൽ ദോഷിതമാകുമ്പോൾ, വാതം ഉണരുന്നു. വാതം അശാന്തമായാൽ, കണ്ണിനെയും മറ്റ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെയും ദോഷം ചെയ്യുന്നു; മൂക്കടയ്ക്കൽ, കത്തൽ, ദാഹം, ചുമ, ശ്വാസം മുട്ടൽ തുടങ്ങിയ രോഗങ്ങൾ വരുന്നു. കഴുത്ത് തടയപ്പെടൽ, ശ്ലേഷ്മം ഇല്ലായ്മ, ഛർദി, അജീരണം, മൂക്കിലെ രോഗങ്ങൾ, കഴുത്ത്, താടിയും മേല്പ്രദേശങ്ങളിലും വീക്കം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. വ്യാനവായു അതികം ചലനം, കുളി, വിനോദം, ഇന്ദ്രിയസുഖങ്ങൾ, വിരുദ്ധം, ഉണക്കം, ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഉണർത്തുന്നതും ദു:ഖപ്പെടുത്തുന്നതുമായ കാര്യങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ദുഷിതമാകുന്നു. അതിനാൽ, വീര്യഹാനി, ഉത്സാഹക്ഷയം, ദൗർബല്യം, ദു:ഖം, മനസ്സിന്റെ അശാന്തി, പനി, വിവിധ വേദനകൾ, രോമാഞ്ചം, ദീർഘനിദ്ര എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ചർമ്മരോഗങ്ങൾ, പടരുന്ന പിണ്ടങ്ങൾ, ദുർബലത്വം എന്നിവ ഉണ്ടാവും; സമാനവായു അശുദ്ധമായ ദഹനം, തണുത്തതും കലർന്നതുമായ ഭക്ഷണം എന്നിവയാൽ ദുഷിതമാകുന്നു. തെറ്റായ ഉറക്കം ഉണരൽ എന്നിവ മൂലം, കുടലിൽ വേദന, കുടലിൽ കട്ട, വാതരോഗങ്ങൾ, ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറാത്തതിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. അപാനവായു ഉണക്കവും ഭാരമുള്ള ഭക്ഷണവും, വേഗം സഞ്ചരിക്കൽ, കുതിരയേറി സഞ്ചരിക്കൽ, ചലനം അതികം എന്നിവയാൽ ദുഷിതമാകുന്നു. അങ്ങനെ വാതം ഉണർന്നാൽ, കുടലിൽ അടിസ്ഥാനമാക്കിയുള്ള രോഗങ്ങൾ, മൂത്രം, ശുക്ലം, അർശസ്, ഗുദം പുറത്തുവരൽ തുടങ്ങിയ നിരവധി രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ശരീരമാകെ ദുർബലത്വം, ഉറക്കം, ഭാരത്വം, അജാഗ്രത, തണുപ്പ്, വീക്കം, അഗ്നിനാശം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. ചൊറിച്ചിൽ, ഉണക്കൽ, നാശം എന്നിവ ശമിപ്പിക്കുമ്പോഴും, യുക്തമായ ചികിത്സയിലൂടെ മാത്രമേ രോഗമുക്തി ലഭിക്കൂ; അല്ലെങ്കിൽ, ഉറക്കത്തോടു കൂടിയ രോഗാവസ്ഥ തുടരും. വാതം തടയപ്പെടുന്നതിന് പല രൂപങ്ങളുണ്ട്; പിത്തം മൂടുമ്പോൾ കത്തൽ, ദാഹം, വേദന, തലകറക്കം, ഇരുണ്ടത്വം കാണാം. ഉഗ്രം, ഉഷ്ണം, അമ്ലം, ലവണമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ കഴിക്കുമ്പോൾ കത്തൽ, തണുത്തതിനെ ആഗ്രഹിക്കൽ, തണുപ്പ്, ഭാരത്വം, വേദന, അഗ്നിനാശം, കയ്പ്, അതികം നെയ്യും പാൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ഉപവാസം, കഠിനമായ പ്രയത്നം, ഉണക്കൽ, ചൂട്, ചൂടിന് ആഗ്രഹം എന്നിവ കഫം മൂടുമ്പോൾ ഉണ്ടാകും; കഫം മൂടുമ്പോൾ ശരീരവേദന, ഹൃദയക്ഷയം, ഭാരത്വം, അജീരണം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി മഹർഷി ശുശ്രുതനോട് വാതരക്തത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും അതിന്റെ വിവിധ ഘടകങ്ങളും സാവധാനമായി വിശദീകരിച്ചു.