ശുശ്രുതന് ധന്വന്തരി മഹർഷി രോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവത്തെക്കുറിച്ച് വിശദമായി വിവരിച്ചുതന്നു. ആദ്യം, ധന്വന്തരി ചില പ്രത്യേക കീടങ്ങളെപ്പറ്റി പറഞ്ഞു. ഈ കീടങ്ങൾ മുടിയിൽ നിന്നാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; അവ മുടിയെ തകർക്കുന്നു, മുടിക്കുത്തുകൾ പോലെയും അത്തിപ്പഴം പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. ആറ് തരത്തിലുള്ള ഈ കീടങ്ങളും, കൂടാതെ സൗസുര, സമതര എന്നിങ്ങനെയുള്ളവയും, കുഷ്ഠരോഗത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണമാകുന്നു. മലത്തിൽ നിന്ന്, വലിയ അന്ത്യത്തിൽ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന ഈ കീടങ്ങൾ വളർന്ന് വയറിലേക്കും പടരുന്നു. വളർന്നപ്പോൾ ഇവ ദുർഗന്ധം, ശ്വാസം മുട്ടൽ, മലവാസന എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇവ വീതിയുള്ളതും വട്ടാകാരവുമാണ്; കറുപ്പ്, മഞ്ഞ, വെളുപ്പ്, കറുത്ത നിറങ്ങളിലുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഈ കീടങ്ങൾക്ക് കകേരുക, മകേരുക, സൗസുര, ശശുല, ലെലിഹാ എന്നിങ്ങനെയുള്ള അഞ്ചു പേരുകളുണ്ട്. ഇവ സ്വയം സന്താനങ്ങൾ ഉൽപ്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇവയുടെ ബാധയാൽ സംസാരത്തിൽ ഭേദം, കടുത്ത വേദന, കഠിനത, ക്ഷയവും, വൃണതയും, പാണ്ഡുവുമുണ്ടാകും. ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം, മലദ്വാരത്തിൽ ചൂട്, ചുളിവ്, അസാധാരണമായ മലപ്രവാഹം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. ഇതിനു ശേഷം ധന്വന്തരി, ശ്വാസം എന്നാത്മാവിന്റെ ദോഷം കൊണ്ടുള്ള രോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം ശുശ്രുതനോട് വിശദീകരിച്ചു. എല്ലാ ദുർഭാഗ്യങ്ങളിലും തടസ്സം തന്നെയാണ് കാരണമെന്നു അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു. കാണാനാവാത്ത, ദോഷം വന്ന വാത് ശരീരമാകെ ബാധിക്കുന്നു; അവൻ സൃഷ്ടാവും, പരിപാലകനും, വിശ്ണുവും, സംഹാരകനും, മരണവും, അന്ത്യവുമാണ്. അതിനാൽ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം പരിശ്രമത്തോടെ മനസ്സിലാക്കണം. വാത് ദോഷങ്ങൾ അറിയുമ്പോൾ, സ്വാഭാവികവും വ്യത്യസ്തവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം; ദോഷങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ വിശദമായും സംക്ഷിപ്തമായും മനസ്സിലാക്കണം. ഓരോ ദോഷവും അഞ്ചു വിധത്തിൽ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു; അവയുടെ വകഭേദങ്ങളും, കാരണങ്ങളും, ലക്ഷണങ്ങളും വിശദീകരിക്കുന്നു. ശരീരഘടകങ്ങൾ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ കൊണ്ടു വാത് പ്രചോദിതമായാൽ, അതിനെ ശരിയായ രീതിയിൽ പരിചരിക്കാതെ പോയാൽ, ശരീരത്തിലെ നാലു പ്രധാന നാളികകളിൽ വാത് കൂടുതൽ നിറയുന്നു. ഈ നാളികകൾ ദോഷം നിറഞ്ഞു തുറമുഖങ്ങൾ അടച്ചാൽ, പ്രചോദിതമായ വാത് വയറിളക്കവും തടസ്സവും വയറ്റിൽ ഗർജ്ജനവും ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇതുവഴി മലമൂത്രം തടയപ്പെടുന്നു, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, കാഴ്ച, പുറം, കസേര എന്നിവ കഠിനമാകുന്നു; വീണ്ടും, ശരീരത്തിൽ മറ്റു ഗുരുതരമായ രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകും. വയറ്റിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ — ഛർദി, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, വിഷമം, തടസ്സം, ചുളിവ്, ചൂട്, എന്നിവയും, നാഭിക്കുമുകളിലായി മറ്റും ഉണ്ടാകും. കാത് പോലെയുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദോഷം പ്രാപിക്കുന്നു; ചർമ്മത്തിൽ ചുളിവും വേദനയും, കടുത്ത വേദന, ശ്വാസം മുട്ടൽ, പനി, വർണ്ണഭേദം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. അന്ത്രത്തിൽ തടസ്സം, വിശപ്പില്ലായ്മ, ക്ഷയം, തലകറക്കം, മാംസത്തിലും മെദസ്സിലും കുരുക്കൾ, ചർമ്മത്തിൽ കഠിനത — ഇതൊക്കെയും സംഭവിക്കും. അവയവങ്ങളിൽ ഭാരമുണ്ടാകുമ്പോൾ, വാത് അസ്ഥികളിൽ ഇരുന്നു കഠിന വേദനയും കാൽമുട്ടിലും അസ്ഥികളിലും വേദനയും ഉണ്ടാക്കുന്നു. വാത് അസ്ഥിമജ്ജയിൽ ഇരുന്നാൽ, അസ്ഥികൾ അസ്ഥിരമാകുന്നു, ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, വേദനയും ഉണ്ടാകും; ശുക്ലത്തിൽ ഇരുന്നാൽ, അസാധാരണമായ ശുക്ലപ്രവാഹം ഉണ്ടാക്കുന്നു. വാത് ഗർഭത്തിലോ ശുക്ലത്തിലോ ഇരുന്നാൽ, തലയിൽ വീക്കം, ശൂന്യതയും ഉണ്ടാകും; സ്വന്ത സ്ഥാനത്ത് വാത് പ്രചോദിതമായാൽ, കഠിനമായ വീക്കം ഉണ്ടാകും. വാത് സന്ധികളിൽ ഇരുന്നാൽ, നിറച്ചതുപോലെയും ഉണങ്ങലും ജലസ്പർശം പോലെയും അനുഭവപ്പെടുന്നു; ശരീരമാകെ പടർന്നാൽ, വേദന, പിളർപ്പ്, കമ്പനം, തകർച്ച എന്നിവ ഉണ്ടാകും. കഠിനത, കംപനം, disturbed sleep, സന്ധികളുടെ കമ്പനം, തകർച്ച — ഇതൊക്കെയും വാത് ഉണ്ടാക്കുന്നു; എല്ലാ നാളികകളെയും പുന:പുന: ബാധിച്ചാൽ, അവയവങ്ങൾ പിടിച്ചെടുക്കുന്നു — ഇത് 'കമ്പരോഗം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വാത് താഴെ തടസ്സപ്പെട്ടു മുകളിലേക്ക് പോയാൽ, ഹൃദയത്തിൽ സമ്മർദ്ദം, തല-ചുണ്ടുകളിൽ വേദന ഉണ്ടാക്കുന്നു. അപ്പോൾ രോഗി ശരീരം ഇട്ടുമറിച്ചോ, താടിയെ വളച്ചോ, വലിയ പ്രയാസത്തോടെ ശ്വാസം പുറത്തേക്കൊഴുക്കിയോ, കണ്ണുകൾ അടച്ചോ ഇരിക്കും. അയാൾ പാറക്കുറുക്കൻ പോലെ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിച്ചേക്കാം, അവയവങ്ങൾ ദുർബലമാകാം; വാത് മൂക്കിന്റെ അടിയിൽ ഇരുന്നാൽ, ഹൃദയത്തിൽ പതിയുന്നു. അപ്പോൾ ഒരുപാട് സുഖം അനുഭവപ്പെടും, പിന്നെ വീണ്ടും അസുഖം — ഈ അവസ്ഥ അപകടം മൂലം വന്നതായാൽ, അത علاജ്യമായതായാണ് കണക്കാക്കുന്നത്. അപ്പോൾ വിയർപ്പിന്റെ കഠിനത അനുഭവപ്പെടും; വാത് രൂപം നഷ്ടപ്പെട്ട് ശരീരമാകെ പടർന്നാൽ, വീണ്ടും ക്ഷയം ഉണ്ടാകും. അതിന്റെ ശക്തി അകത്ത് കയറി കണ്ണുകളിൽ കഠിനത, yawning, പല്ലുകളുടെ ദുർബലത, ശ്രമഹീനത എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. പുറത്തുള്ള വേദന, വശങ്ങളിൽ, താടി, പുറം, തല എന്നിവയിൽ കഠിനത, ശരീരം പുറത്ത് നീട്ടൽ, പുറം, ഹൃദയം, തല എന്നിവിൽ വേദന — ഇതൊക്കെയും സംഭവിക്കും. അപ്പോൾ നെഞ്ച് ഉയരുകയോ, തോൾ വളയുകയോ ചെയ്യും; പല്ല്, വായ് വർണ്ണം മാറും, ശരീരത്തിൽ വിയർപ്പ് കാണാതിരിക്കും. ശരീരം പുറത്ത് നീട്ടൽ, താടിയിലെ കഠിനത — ഇതൊക്കെയും വാത് ദോഷത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; വാത് മലമൂത്രത്തോടൊപ്പം ചലിച്ചാൽ ഇതൊക്കെ സംഭവിക്കും. ഈ രോഗങ്ങൾ തല മുതൽ കാൽവരെയുള്ള ശരീരഭാഗങ്ങളിലേക്ക് പടരുന്നു; രോഗിക്ക് പാണ്ഡു നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, മുറിവുകളുടെ വീക്കം വളരെ കൂടും. അവയവങ്ങളിൽ ചലനം വന്നാൽ, നാവു ചൊരിയൽ, ചൂടുള്ള ഭക്ഷണം കഴിക്കൽ, അഭിമാനം എന്നിവയിലൂടെ ആരോഗ്യത്തിന് തിരിച്ചുവരാം. വാത് താടിയുടെ അടിയിൽ പ്രചോദിതമായാൽ, വായ് തുറന്നോ അടച്ചോ കാണാം. ഇപ്പോൾ താടിയിൽ കഠിനത, ചവയ്ക്കാനും സംസാരിക്കാനുമുള്ള ബുദ്ധിമുട്ട്; വാത് വാക്കിന്റെ നാളികകളെ കഠിനമാക്കിയാൽ, നാവ് ദുർബലമാകുന്നു. അപ്പോൾ നാവ് കഠിനമാകുന്നു; ഭക്ഷണം കഴിക്കാനും കുടിക്കാനും സംസാരിക്കാനും കഴിയാതിരിക്കും; തലയിൽ ഭാരമിട്ടു നടത്തലും, അതികം ചിരിയും സംസാരവും ഇതിന് കാരണമാകാം. അസമമായ തലയണ ഉപയോഗിച്ചാലോ, കഠിനമായ വസ്തുക്കൾ ചവച്ചാലോ, വാത് വർദ്ധിക്കും; അങ്ങനെ ബാധിച്ചവരിൽ വാത് മുകളിലേക്ക് ഉയരുന്നു. മുഖം വക്രമാകുന്നു, വലിയ ചിരിയും കണ്ണ് വീർപ്പും ഉണ്ടാകും; പിന്നീട് വാക്കിന്റെ ദുർബലത, കണ്ണിന്റെ കഠിനത അനുഭവപ്പെടും. പല്ല് ചൊരിയൽ, ശബ്ദം നഷ്ടം, കേൾവിനാശം, കാഴ്ചക്കുറവ്, വാസനയില്ലായ്മ, ഓർമ്മനാശം, ഭയം, ശ്വാസം മുട്ടൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. തുപ്പൽ, വശ വേദന, ഒരു കണ്ണ് അടയ്ക്കൽ, കഴുത്തിന് മുകളിൽ കഠിനമായ വേദന, അർദ്ധശരീരത്തിലെ ദുർബലത — ഇതൊക്കെയും സംഭവിക്കും. ചിലർ ഇതിനെ അർദ്ധാംഗവാതം എന്നു വിളിക്കും, ചിലർ ഏകാംഗവാതം എന്നു പറയും; രക്തം ആശ്രയിച്ച നാളികകൾ ദോഷം പ്രാപിച്ചാൽ, തലയുടെ നാളികകൾ ദോഷം പ്രാപിക്കും. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി മഹർഷി ശുശ്രുതനോട് രോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും വിശദമായി വിശദീകരിച്ചു.