രോഗങ്ങൾ എങ്ങനെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്നതിനെക്കുറിച്ച് ആദ്യം വിശദീകരിക്കുന്നു. പൊതുവെ, രോഗങ്ങൾ മനുഷ്യരുടെ പരസ്പരസമ്പർക്കം, ഭക്ഷണം പങ്കുവയ്ക്കൽ, ഒത്തിരിപ്പുകൾ, കിടപ്പുകൾ, വസ്ത്രങ്ങൾ, പൂമാലകൾ, ഉണക്കങ്ങൾ എന്നിവ പങ്കിടൽ തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തനങ്ങളിലൂടെ ഉണ്ടാകുന്നു. അതിനുശേഷം, ധൻവന്തരി വംശത്തിൽ കിടക്കുന്ന സൂശ്രുതനോട് പുഴുക്കളുടെ വിഭജനത്തെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. പുഴുക്കൾ രണ്ടുതരം, ആന്തരികവും ബാഹ്യവുമാണ്. ബാഹ്യപുഴുക്കൾ നാലുതരം; അവ മലിനത, കഫം, രക്തം, മല എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. ഇവയിൽ, മലിനതയിൽ നിന്നുള്ള പുഴുക്കൾ എള്ളിനകത്തും രൂപത്തിലും വലിപ്പത്തിലും ഉണ്ടാകുന്നു; അവ മുടിയിലും വസ്ത്രങ്ങളിലും വസിക്കുന്നു. ഇവയ്ക്ക് അനേകം കാലുകൾ ഉണ്ട്, സൂക്ഷ്മവും, "പൂച്ച" എന്നും "നിറ്റ്" എന്നും വിളിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടുതരം, അവ ശരീരത്തിൽ വസിച്ച് കുരു, കുരു എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. കഫത്തിൽ നിന്നുള്ള ആന്തരിക പുഴുക്കൾ कुष്ടരോഗത്തിന് ഏക കാരണമാണെന്ന് ധൻവന്തരി പറയുന്നു; ഇവ മധുരം, ശർക്കര, പാൽ, തൈര്, മീൻ, പുതുതായി വേവിച്ച അരി എന്നിവയിലൂടെ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. പുഴുക്കൾ വയറ്റിൽ കഫത്തിൽ നിന്നാണ് ജനിക്കുന്നത്; അവ വളർന്ന് ശരീരമാകെ ചലിക്കുന്നു. ചിലത് വീതിയുള്ള തണ്ടുപോലെയും, ചിലത് കുരു പോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. ചിലത് വിത്ത് മുളച്ചതുപോലെ, ദീര്ഘവും കഷ്ണവുമാണ്; വെളുത്തതോ താമ്രവർണ്ണമോ, ഏഴുതരം പുഴുക്കൾ ഈ രൂപത്തിൽ ഉണ്ട്. ചില പുഴുക്കൾ ആന്തരത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്, അവ വയറിനെ വളഞ്ഞു പിടിക്കുന്നു; ചിലത് ഹൃദയത്തിൽ നിന്നാണ്, ചിലത് മലയിൽ നിന്നാണ്; ഇവ പുറത്ത് വരുമ്പോൾ പുല്ലിന്റെ പൂക്കൾപോലെയും സുഗന്ധമുള്ളതും, വിവിധ ഫലങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇവ കുഴപ്പം, വായിൽ പാടുക, അജീരണം, രുചികുറവ്, ബോധക്ഷയം, ഛർദി, ജ്വരം, വയറു വീക്കം, ക്ഷയം, തുമ്മൽ, മൂക്കടയ്ക്കൽ എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. രക്തക്കുഴിയിൽ ജനിക്കുന്ന പുഴുക്കൾ സൂക്ഷ്മവും, കാലില്ലാത്തതും, ഗോളാകൃതിയിലുള്ളതും, താമ്രവർണ്ണമുള്ളതും, ചിലത് കാണാനാകാത്തതും ആണ്. മുടിയിൽ നിന്നുള്ള പുഴുക്കൾ മുടി നശിപ്പിക്കുന്നു, മുടിക്കുരു ഉണ്ടാക്കുന്നു, അത്തിപ്പഴംപോലെയാണ്. ഈ ആറുതരം പുഴുക്കളും "സൗസുര", "സമതര" എന്നിവയും ചേർന്ന് കുഷ്ടരോഗത്തിന് കാരണമാണ്. വലിയ ആന്തരത്തിൽ നിന്നും മലയിൽ നിന്നുള്ള പുഴുക്കൾ വളർന്നാൽ വയറ്റിലേക്ക് ചലിക്കുന്നു. ഇവ ദുർഗന്ധം, ശ്വാസം, മലവാസന, വീതിയുള്ളതും, ഗോളാകൃതിയുള്ളതും, കട്ടിയുള്ളതും, കറുപ്പും, മഞ്ഞയും, വെളുപ്പും, കറുപ്പും നിറത്തിലുള്ളതുമാണ്. ഇവയ്ക്ക് "കകരുക", "മകരുക", "സൗസുര", "സശുല", "ലെലിഹാ" എന്നിങ്ങനെ അഞ്ചുപേരുണ്ട്; ഇവ സന്തതിയും ഉണ്ട്. ഇവ വാക്ക് വേര്പാട്, വേദന, കഠിനത, ക്ഷയം, കരടിത്ത, നീരസത, രോമാഞ്ചം, മലദ്വാരത്തിൽ ചൂട്, മലദ്വാരത്തിൽ കുരു, അസാധാരണമായ മലപ്രവാഹം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. അതിനുശേഷം, ധൻവന്തരി സൂശ്രുതനോട് വായുവിന്റെ (വാതം) കാരണമായ രോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം വിശദീകരിക്കുന്നു. എല്ലാ ദു:ഖങ്ങളുടെയും കാരണമായ തടസ്സം, അകറ്റപ്പെട്ട വായു ശരീരത്തെ സ്വതന്ത്രമായി ബാധിക്കുന്നു; അവൻ സകല സൃഷ്ടിയുടെ ആത്മാവും, സൃഷ്ടാവും, വിശ്വരൂപനും, ജീവികളുടെ അധിപതിയും ആണ്. അവൻ സൃഷ്ടാവും, നിലനില്പ്പുകാരനും, വ്യാപകനും, വിഷ്ണുവും, നാശകരനും, മരണവും, അന്തവും ആണ്. ഇവ പറയുന്നത് ചിട്ടയോടെ പിന്തുടരേണ്ടതാണ്. വ്യത്യസ്തമായ ദോഷങ്ങൾ അറിയുമ്പോൾ, സ്വഭാവവും മാറ്റമുള്ള പ്രവർത്തനങ്ങളും തിരിച്ചറിയണം; സംക്ഷിപ്തമായും, വിശദമായും, ദോഷങ്ങളുടെ വകഭേദങ്ങൾ നിർണയിക്കണം. വാതം, ശരീരത്തിലെ ഘടകങ്ങൾ കുറയുന്ന വസ്തുക്കൾകൊണ്ട് ഉത്തേജിതമാകുമ്പോൾ, ശരീരത്തിലെ നാല് ചാനലുകൾ കൂടുതൽ നിറയുന്നു. അവയിൽ ദോഷങ്ങൾ നിറയുമ്പോൾ, തുറവുകൾ തടസ്സപ്പെടുന്നു; ഉത്തേജിതമായ വായു വയറിലെ വേദന, തടസ്സം, ശബ്ദം എന്നിവ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് മല, മൂത്രം തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നു, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, കണ്ണ്, പിറം, കുരു എന്നിവ കഠിനത, വീണ്ടും ശരീരത്തിൽ ഭീമമായ രോഗങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. വയറ്റിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ, ഛർദി, ശ്വാസം, ചുമ, കോളറ, തടസ്സം, കുരു, ചൂട്, നാവിനും മുകളിൽ വരുന്ന രോഗങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് കാതുകൾ, ചർമ്മം, വേദന, ശ്വാസം, ജ്വരം, വർണ്ണം എന്നിവ ബാധിക്കുന്നു. ആന്തരത്തിൽ തടസ്സം ഉണ്ടാക്കുന്നു, രുചികുറവ്, ക്ഷയം, തലകറക്കം, പേശി, കൊഴുപ്പ്, ചർമ്മം എന്നിവയിൽ കുരു, കഠിനത ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. അംഗങ്ങളിൽ ഭാരത്വം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, വാതം അസ്ഥികളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, കുരു, വേദന, കഠിനത ഉണ്ടാക്കുന്നു. വാതം അസ്ഥിമജ്ജയിൽ എത്തുമ്പോൾ, അസ്ഥികൾ അനിശ്ചിതമാകുന്നു, ഉറക്കം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, വേദന ഉണ്ട്; ശുക്ലത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, വേഗത്തിൽ അസാധാരണമായ ശുക്ലപ്രവാഹം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. വാതം ഗർഭം അല്ലെങ്കിൽ ശുക്ലത്തിൽ എത്തുമ്പോൾ, തലയിൽ വീക്കം, ശൂന്യത ഉണ്ട്; വാതം അതിന്റെ സ്ഥലം വിട്ട് ഉത്തേജിതമാകുമ്പോൾ, ശക്തമായ വീക്കം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. വാതം സന്ധികളിൽ എത്തുമ്പോൾ, നിറവും, ഉണങ്ങലും, വെള്ളം സ്പർശിച്ചപോലും; ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, വേദന, വേര്പാട്, തളർച്ച, ഉരുക്കൽ, തകർച്ച എന്നിവ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇത് കഠിനത, കുലുങ്ങൽ, disturbed sleep, സന്ധികളിൽ തകർച്ചയും震യും ഉണ്ട്; വാതം എല്ലാ നാഡികളിലും ആവർത്തിച്ച് ആക്രമിക്കുമ്പോൾ, അംശങ്ങൾ പിടിച്ചെടുക്കുന്നു — ഈ രോഗം "കുലുങ്ങൽ" എന്നറിയപ്പെടുന്നു. വാതം താഴേക്ക് തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ, മുകളിലേക്ക് ചലിച്ച് ഹൃദയത്തിൽ സമ്മർദ്ദം, തല, കൺ, കാത് എന്നിവയിൽ വേദന ഉണ്ട്. ശരീരം ചലിപ്പിക്കാം, താടി വളയ്ക്കാം, ശ്വാസം എടുക്കാൻ പ്രയാസം, കണ്ണുകൾ അടയ്ക്കാം. കുരിരം പോലെ ശബ്ദം ഉണ്ട്, അംശങ്ങൾ ശൂന്യമാണ്; വാതം മൂക്കിന്റെ വേരിൽ എത്തുമ്പോൾ, ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. ആയിരം പ്രാവശ്യം ആശ്വാസം, വീണ്ടും അസ്വസ്ഥത; ഈ സ്ഥിതി പരിക്രമം മൂലമാണ്, അതിന് ചികിത്സ ഏറെ പ്രയാസമാണ്. അപ്പോൾ, വിയർപ്പിൽ കഠിനത ഉണ്ട്; വാതം രൂപം നഷ്ടപ്പെടുത്തി ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, വീണ്ടും ക്ഷയം ഉണ്ട്. വാതം ശരീരത്തിനകത്ത് പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ, കണ്ണിൽ കഠിനത, മൂലയിൽ ഉരക്കം, പല്ലിൽ ശൂന്യത, ഉത്സാഹം കുറവ് ഉണ്ട്. കുറച്ച് വേദന, താടി, പിറം, തല എന്നിവയിൽ കഠിനത, പുറത്ത് വളർച്ച, പിറം, ഹൃദയം, തല എന്നിവയിൽ വേദന ഉണ്ട്. അപ്പോൾ, ചസ്റ്റ് ഉയരുന്നു, തോളു വളയുന്നു; പല്ലും വായും വർണ്ണം നഷ്ടപ്പെടുന്നു, ശരീരത്തിൽ വിയർപ്പ് ഇല്ല. പിറം വളർച്ച, താടി കഠിനത — ഇവ വാതരോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്; വാതം മലമൂത്രവുമായി ചലിക്കുമ്പോൾ, ഈ ഫലങ്ങൾ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ധൻവന്തരി പുഴുക്കളുടെയും വാതം മൂലമുള്ള രോഗങ്ങളുടെയും ഉത്ഭവവും ലക്ഷണങ്ങളും സൂശ്രുതനോട് സ്നേഹപൂർവ്വം വിശദീകരിക്കുന്നു.