ശ്രദ്ധയോടെ കേൾക്കൂ, ധർമ്മത്തിന്റെ ഈ പ്രാചീന ഗാഥ. കുഷ്ഠരോഗം എന്നറിയപ്പെടുന്ന രോഗം, അസ്ഥി, മജ്ജ, അല്ലെങ്കിൽ വീര്യത്തിൽ വസിക്കുന്നതായാൽ അതിനെ സുഖപ്പെടുത്തുവാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരം. എന്നാൽ കൊഴുപ്പിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന കുഷ്ഠം നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിയും; ചർമ്മം, മാംസം, അസ്ഥി എന്നിവയിൽ ആകുമ്പോൾ അതു ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന രോഗമാണ്. കഫവും വാതവും ചേർന്ന് ഉത്പന്നമായ, ചർമ്മത്തിൽ മാത്രം പരിമിതമായ, അശുദ്ധമായ കുഷ്ഠം അത്ര ദുഷ്കരമല്ല. ചർമ്മത്തിൽ മാത്രം നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ശരീരത്തിൽ വർണ്ണഭേദവും ഉണർന്നതും കാണപ്പെടും. രക്തത്തിലും മാംസത്തിലും ഈ രോഗം ബാധിച്ചാൽ, അങ്ങിനെ ചൂടും വീക്കവും ഉണ്ടാകും. കൈകളിലും കാലുകളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് സംയുക്തങ്ങളിൽ, കുരു പോലുള്ള പുണ്ണുകളും ഉണ്ടാകാം. ദോഷങ്ങൾ ആവർത്തിച്ചു ചേർന്നാൽ, കൊഴുപ്പിൽ നാശം സംഭവിക്കും; എന്നാൽ മജ്ജ, അസ്ഥി, കണ്ണ്, ശബ്ദം എന്നിവയിൽ വ്യക്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണില്ല. പുണ്ണ് ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, വീര്യത്തിൽ കീടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, ഭാര്യക്കും മക്കൾക്കും രോഗം ബാധിക്കുമ്പോൾ, അതിനു മുൻപ് പറഞ്ഞ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും മൃഗങ്ങൾക്കും മറ്റുള്ളവർക്കും കാണാം. കഷ്ഠത്തിൽ നിന്ന് മാത്രം ഉത്പന്നമായ ശ്വിത്രം അത്യന്തം ഭയാനകം, ദാരുണം, ഒഴുകുന്നതും, ത്രിദോഷവികാരത്താൽ ഉത്പന്നവുമാണ്. വായുവിന്റെ ആഘാതത്തിൽ, അതു ഉണങ്ങിയതും ചുവപ്പും; പിത്തം ബാധിച്ചാൽ, താമ്രവർണ്ണം, താമരക്കളിയുടെ ഇലപോലെയും, എപ്പോഴും കത്തുന്നതും, രോമനാശവും; കഫം മൂലം, വെള്ളയും ഗാഢവും ഭാരവുമാണ്. കീറൽ ഉണ്ടായി, ചുവന്നതും, മാംസവും കൊഴുപ്പും ബാധിച്ചും, വർണ്ണം നോക്കി ഈ രോഗത്തിന്റെ തീവ്രത തിരിച്ചറിയാം. അതിന്റെ ഭാരം ക്രമേണ വർദ്ധിക്കും. വെള്ളയല്ല, രോമം കൂടുതലാണ്, ചേർന്നതല്ല, പുതുതായി ഉത്പന്നം, തീകൊണ്ട് ദഹിച്ചിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അത്തരം ശ്വിത്രം സുഖപ്പെടാവുന്നതാണ്; അല്ലെങ്കിൽ ഒഴിവാക്കണം. ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിൽ, കൈപ്പത്തിയിൽ, അധരങ്ങളിൽ പുതുതായി വന്നാൽ, വിജയത്തിനാഗ്രഹിക്കുന്നവർ അവയെ പ്രത്യേകം ഒഴിവാക്കണം. രോഗങ്ങൾ സാധാരണയായി സ്പർശം, ഭക്ഷണം പങ്കിടൽ, മറ്റ് ഇടപെടലുകൾ, കിടക്ക, ഇരിപ്പിടം, വസ്ത്രം, പുഷ്പമാല, ഉണക്കളി എന്നിവ പങ്കിടലുകൾ മൂലമാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഇനി ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: കീടങ്ങൾ രണ്ടുവിധമാണ്, ബാഹ്യവും അന്തരവും. പുറം കീടങ്ങൾ നാലുവിധം: മലിനം, കഫം, രക്തം, മല എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് അവ ഉത്പന്നമാകുന്നത്. പേരിനാൽ, പുറം കീടങ്ങൾ ഇരുപത് തരമാണ്. മലിനത്തിൽ നിന്നുള്ള കീടങ്ങൾ എള്ളിനാണയത്തോളം വലിപ്പവും ആകൃതിയും, രോമത്തിലും വസ്ത്രത്തിലും വസിക്കുന്നു. ഇവയ്ക്ക് പലകാലുകളും ഉണ്ട്, സൂക്ഷ്മവുമാണ്. ഇവയെ ഉണ്ണി, പടുപ്പു എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു; രണ്ടുതരത്തിലുണ്ട്, ശരീരത്തിൽ വസിച്ച് കീറലും വീക്കവും ഉണ്ടാക്കുന്നു. കുഷ്ഠത്തിനുള്ള ഏക കാരണം അകത്തുള്ള കീടങ്ങളാണ്. അവ പുറത്തായി കഫത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഉത്പന്നമാകുന്നത്; അതുപോലെ പഞ്ചസാര, വല്ലം, പാൽ, തൈര്, മീൻ, പുതുതായി വേവിച്ച അരി എന്നിവ കഴിച്ചതിൽ നിന്ന്. കഫത്തിൽ നിന്ന് വയറ്റിൽ പിറന്ന ഇവ വളർന്ന് എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നു. ചിലത് വീതിയുള്ള നൂലുപോലെയും, ചിലത് കൂനുപോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. ചിലത് കുരുമുളക് വളർന്നതുപോലെയും, നീളവും ചെറുതുമായവയും, വെള്ളയോ താമ്രവർണ്ണമോ ഉള്ളവയും ആകെ ഏഴുതരമുണ്ട്. ചില കീടങ്ങൾ പായയിൽ നിന്ന് ഉത്പന്നമായി, വയറ്റിനെ ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുന്നു; ചിലത് ഹൃദയത്തിൽ നിന്നുമാണ്, ചിലത് ഗുദത്തിൽ നിന്ന്; അവ പുറത്തേക്കു വരുമ്പോൾ പുല്ലിന്റെ പൂവുപോലെയും സുഗന്ധം ഉള്ളതും, പല ദോഷങ്ങളും ഉണ്ടാക്കുന്നു. വാന്തി, വായിൽ നിന്ന് ദ്രവം, അജീർണം, ക്ഷുദാബുദ്ധി, വിങ്ങൽ, ഛർദി, ജ്വരം, വയറുവീക്കം, ക്ഷയം, തുമ്മൽ, മൂക്കടച്ചുപോകൽ എന്നിവ ഇവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. രക്തനാളങ്ങളിൽ ജനിക്കുന്നവ സൂക്ഷ്മജന്തുക്കളാണ്, കാലില്ലാത്തവ, വട്ടവും താമ്രവുമാണ്; ഇത്രയും സൂക്ഷ്മം കൊണ്ട് ചിലത് കാണാനാവില്ല. രോമത്തിൽ നിന്നും ഉത്പന്നമായവ രോമം നശിപ്പിക്കുകയും രോമദ്വീപങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കുകയും, അത്തിപഴംപോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. ഈ ആറുതരങ്ങൾ, സൗസുര, സമതര എന്നിവയുമായി ചേർന്ന്, കുഷ്ഠത്തിനുള്ള പ്രധാന കാരണം. വലിയപായയിൽ നിന്ന് മലയിൽ നിന്നുമാണ് ചില കീടങ്ങൾ ഉത്പന്നമാകുന്നത്; അവ വളരുമ്പോൾ വയറ്റിലേക്കു സഞ്ചരിക്കുന്നു. പിന്നെ, ദുർഗന്ധം, ശ്വാസം തടസ്സപ്പെടൽ, മലവാസന എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു; വീതിയും വട്ടവും കട്ടിയുമുള്ളവ, കറുത്തോ മഞ്ഞയോ വെള്ളയോ കറുപ്പോ ആയിരിക്കും. ഈ കീടങ്ങൾ അഞ്ചു പേരിൽ അറിയപ്പെടുന്നു: കകർുക, മകർുക, സൗസുര, ശശുല, ലെലിഹാ; ഇവ സ്വയം സന്താനവുമുണ്ടാക്കുന്നു. വാക്ക് പിളർന്നുപോകൽ, വേദന, കഠിനത, ക്ഷയം, ഉണങ്ങിയത, പാണ്ഡുരം; രോമാഞ്ചം, ഗുദത്തിൽ ചൂട്, കിഴിവ്, അശുദ്ധമലവിസർജനം എന്നിവയും ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇനി ധന്വന്തരി വീണ്ടും പറഞ്ഞു: വാതരോഗങ്ങളുടെ ഉത്ഭവം ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം, സുഷ്രുതാ, കേൾക്കൂ. എല്ലാ ദുർഘട സംഭവങ്ങളിലും തടസ്സം തന്നെയാണ് മുഖ്യകാരണം. അദൃഷ്ടവും ദുഷിതവുമായ വായു ശരീരത്തെ വ്യത്യാസമില്ലാതെ ബാധിക്കുന്നു. അവൻ സർവ്വസൃഷ്ടാവ്, സർവ്വാത്മാവ്, വിശ്വരൂപൻ, ജീവികളുടെ നാഥൻ. അവൻ സൃഷ്ടാവ്, സംരക്ഷകൻ, വ്യാപകൻ, വിഷ്ണു, സംഹാരകനും മരണവും അന്ത്യവും. അതിനാൽ പറഞ്ഞതെല്ലാം പരിശ്രമത്തോടെ അനുഷ്ഠിക്കണം. വ്യക്തമായ ദോഷങ്ങൾ അറിഞ്ഞ്, സ്വാഭാവികവും വ്യതിചിതവുമായ പ്രവർത്തനങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, സംക്ഷിപ്തവും വിശദവുമായ ദോഷഭേദങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കണം. ഓരോ ദോഷവും അഞ്ച് വിധത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്നു; അതിന്റെ വകഭേദങ്ങളും കാരണം ലക്ഷണങ്ങളും വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നു. ശരീരഘടകങ്ങൾ ക്ഷയിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ കൊണ്ട് വാതം പ്രൊവോക്ചെയ്യപ്പെടുമ്പോൾ, ശരീരത്തിലെ നാലു നാളികകളിൽ കൂടുതൽ നിറയുന്നു. ആ നാളികകളിൽ ദോഷങ്ങൾ നിറഞ്ഞു, തുറമുഖങ്ങൾ അടച്ചുപോകുമ്പോൾ, പ്രൊവോക്ചെയ്ത വാതം കൊളിക്ക്, തടസ്സം, വയറ്റിൽ ഗർജ്ജനം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. മലമൂത്രം അടക്കപ്പെടൽ, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടൽ, കാഴ്ച, പുറം, കമരം എന്നിവയിൽ കഠിനത; വീണ്ടും, ശരീരത്തിൽ മറ്റു ഗുരുതരമായ ദോഷങ്ങളും ഉണ്ടാകും. വയറ്റിൽ നിന്നുള്ള രോഗങ്ങൾ — ഛർദി, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, വിശൂചിക; തടസ്സം, കീറൽ, ചൂട്, നാഭിക്കു മുകളിലുള്ള മറ്റു രോഗങ്ങൾ. ചെവി പോലുള്ള ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു, ചർമ്മത്തിൽ പൊട്ടലും ഉണർന്നതും, കഠിനമായ വേദന, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ജ്വരം, വർണ്ണഭേദം എന്നിവയും. അന്തരായം ഉള്ളിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, അജീർണം, ക്ഷയം, തലകറക്കം; മാംസത്തിലും കൊഴുപ്പിലും കുരുക്കുകൾ, ചർമ്മം മുതലായവയിൽ കഠിനത. അംഗങ്ങളിൽ ഭാരവും, ദണ്ഡം കൊണ്ടോ മുഷ്ടികയാൽ അടിച്ചതുപോലും, അസ്ഥിയിൽ വാതം കയറിയാൽ, കമരത്തിലും അസ്ഥികളിലും കഠിനമായ വേദന. മജ്ജയിൽ വാതം കയറിയാൽ, അസ്ഥികൾ ദുർബലമാകുന്നു, ഉറക്കം ഇല്ലാതാവുന്നു, വേദനയും. വീര്യത്തിൽ വാതം കയറിയാൽ, വേഗത്തിൽ അശുദ്ധവിസർജനം അല്ലെങ്കിൽ വ്യതിചിതത്വം. ഗർഭത്തിലും വീര്യത്തിലും വാതം കയറിയാൽ, തലയിൽ വീക്കം, ശൂന്യത; അതു താനെത്തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, കഠിനമായ വീക്കം ഉണ്ടാകും. വാതം സംയുക്തങ്ങളിൽ കയറിയാൽ, നിറവ്, ഉണർന്നത, വെള്ളിയുടെ സ്പർശം; ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, വേദന, പിളർച്ച, ഞരമ്പ് വലിച്ചുപിടിക്കൽ, പൊട്ടലുകൾ എന്നിവ ഉണ്ടായിരിക്കും. ഇങ്ങനെ, ഈ ദോഷങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും ലക്ഷണങ്ങളും, അതിന്റെ ഉദ്ഭവവും, ജീവികളിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യത്യസ്ത രോഗങ്ങളും മഹർഷികൾ വിശദീകരിച്ചു. ഈ ജ്ഞാനം മനസ്സിലാക്കി, ജീവികൾക്ക് ദു:ഖം ഇല്ലാതാക്കാൻ പരിശ്രമിക്കണം.