രോഗത്തിന്റെ വികാരങ്ങൾ, അതിന്റെ വളർച്ചയും വ്യാപനവും, അതിന്റെ അതിക്രമവും, ഗർഭപാത്രത്തിൽ പെട്ടവരെ ദു:ഖിപ്പിക്കുന്നതും, രക്തം നിറഞ്ഞു, ദീർഘവും കട്ടിയുമുള്ള, ദു:ഖകരമായ കുരുക്കുകൾ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതോടൊപ്പം, ശ്വാസം കുറഞ്ഞുപോകുന്നു, ചുമ, വയറിളക്കം, വായ് ഉണങ്ങൽ, ഹിക്കപ്പ്, വമനം, തലകറക്കം, മനസ്സ് അലഞ്ഞുപോകൽ, ചർമ്മം നിറം മാറ്റൽ, ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ, ശരീരഭാഗങ്ങൾ തകരൽ, വിശപ്പില്ലായ്മ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇത് കഫവും വാതവും കൂടിയുള്ള കുരുക്കുള്ള രോഗത്തിന്റെ വ്യാപനമാണ്. കഫം, പിത്തം എന്നിവയാൽ ഉണ്ടാകുന്ന രോഗങ്ങളിൽ, ജ്വരം, ശരീരത്തിൽ കഠിനത, ഉറക്കം, അശാന്തി, തലവേദന, ദുർബലത, അണവം, വിശപ്പില്ലായ്മ, തലകറക്കം എന്നിവയും കാണപ്പെടുന്നു. ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ, അഗ്നി ദുർബലത, അസ്ഥികൾ തകരൽ, ദാഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ഭാരം പിടിക്കൽ, മലമൂത്രം കൂടൽ, പൊതിഞ്ഞു കാണൽ എന്നിവയും അതിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു. ഈ രോഗം ശരീരത്തിലെ നാഡികളിലൂടെ വ്യാപിക്കുന്നു. സാധാരണയായി, വയറിനാണ് ഈ രോഗം ബാധിക്കുന്നത്; അതിൽ ഒരിടത്ത് അതിക്രമമായ വേദനയില്ല, പിണ്ണുകൾ കൊണ്ട് പൊതിഞ്ഞിരിക്കുന്നു, അത്യന്തം മഞ്ഞ, ചുവപ്പ്, അല്ലെങ്കിൽ വെളുത്ത നിറമുള്ളതാണ്. ഒട്ടും വൃത്തിയില്ല, കറുത്തതും, പൊടി പോലുള്ളതും, മലിനവും, വീർപ്പുമുള്ളതും, ഭാരം പിടിച്ചതും; അതിന്റെ വളർച്ച ആഴത്തിൽ, ചൂട് സ്പർശിച്ചാൽ വളരെ ഈർപ്പം, പൊട്ടിത്തെറിക്കുന്നതും. അതിന്റെ രൂപം പാകം വന്ന മാംസം പോലെയാണ്; അണ്ടുകളും രക്തനാഡികളും പുറത്തു കാണപ്പെടുന്നു; ശരീരത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാഗത്തും എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും വ്യാപിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നു ശവവാസന പുറപ്പെടുന്നു; ഈ രോഗത്തിന്റെ ഈ വ്യാപനത്തെ 'മഡി' എന്ന് വിളിക്കുന്നു. ബാഹ്യ കാരണങ്ങൾ മൂലവും, പരിക്ക് മൂലവും, രക്തവും പിത്തവും ഉണർത്തപ്പെടുമ്പോൾ, വാതം രോഗം വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; അതിൽ കുരുക്കുകൾക്ക് ക horse gram പോലുള്ള രൂപം കാണപ്പെടുന്നു. പിണ്ണുകൾ, വീർപ്പ്, ജ്വരം, വേദന, കഠിനമായ കഠിനത, കറുത്ത രക്തം എന്നിവയോടൊപ്പം; നാഡികൾ മൂലമുള്ള ഈ മൂന്ന് പാതികൾ രോഗങ്ങൾ ശമിക്കാവുന്നതാണ്, ഇരട്ട കാരണങ്ങൾ മൂലമുള്ളവയിൽ സങ്കീർണ്ണതയില്ല. എന്നാൽ, എല്ലാ കാരണങ്ങൾ കൂടി വരുന്നവയും, ജീവനാഡികൾ ആക്രമിക്കുന്നവയും, അണ്ടുകൾ, രക്തനാഡികൾ, മാംസം പൊട്ടിപ്പോകുന്നവയും, ഈർപ്പം കൂടിയവയും, ശവവാസന ഉള്ളവയും, ശമിക്കാനാവാത്തവയാണ്. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞത്: പ്രത്യേകിച്ച്, അശുദ്ധമായ ഭക്ഷണവും ജീവചര്യയും, ധാർമ്മികരായവരെ അപമാനിക്കൽ, അവഗണന, വഴക്കുകൾ, കള്ളത്തരം തുടങ്ങിയ പ്രവർത്തികൾ മൂലമാണ് — പാപകരമായ പുതിയതും പഴയതുമായ പ്രവൃത്തികൾ മൂലമാണ് — അശുദ്ധ വസ്തുക്കൾ നാഡികളിലേക്ക് തള്ളപ്പെടുന്നു; അവ ചേർന്ന്, ചർമ്മം, മാംസം, രക്തം, കൊഴുപ്പ് എന്നിവയിലേക്ക് എത്തുന്നു. അവ ഈ ദാതുക്കളെ ദൂഷിപ്പിച്ച് വരണ്ടുമാറ്റുന്നു; പിന്നീട് പുറത്തു വരുന്നു; ചർമ്മം നിറം മാറ്റുന്നു; ശേഷിക്കുന്ന അശുദ്ധികൾ കുഷ്ഠം പോലുള്ള ചർമ്മരോഗങ്ങളായി പ്രകടമാക്കുന്നു. ഈ രോഗം ദീർഘകാലം അവഗണിച്ചാൽ, ശരീരത്തിലെ എല്ലാ നാഡികളും ബാധിക്കുന്നു; ദാതുക്കളിൽ പ്രവേശിച്ച്, അകത്തും പുറത്തും, അവയെ അലട്ടുകയും നിറയുകയും ചെയ്യുന്നു. ചർമ്മത്തിൽ, വിയർപ്പ്, ഈർപ്പം, കഠിനത എന്നിവയോടെ, ചെറിയതും കഠിനതയുള്ള പുഴുക്കൾ ഉണ്ടാക്കുന്നു; അവ തുടർതോടായി മുടി, ചർമ്മം, അണ്ടുകൾ, രക്തനാഡികൾ എന്നിവയിൽ കടന്നു പോകുന്നു. ചർമ്മത്തിൽ കുഷ്ഠം ഉണ്ടാക്കുന്നു, അങ്കം പോലെ പൊതിഞ്ഞു കാണപ്പെടുന്നു; കുഷ്ഠം ഏഴ് തരത്തിൽ വരുന്നു, ദോഷങ്ങളായ വാതം, പിത്തം, കഫം ഓരോന്നിൽ, രണ്ടു ചേർന്ന്, അല്ലെങ്കിൽ മൂന്നു ചേർന്ന്. വാതം, പിത്തം, കഫം — ഇവയുടെ സംയോജനങ്ങൾ കൂടി കുഷ്ഠത്തിന്റെ വ്യത്യാസങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു: വാതം മൂലമുള്ള കുഷ്ഠം 'കാപാലം' എന്ന് വിളിക്കുന്നു; പിത്തം മൂലമുള്ളത് 'ഉദുംബരം'; കഫം മൂലമുള്ളവ — 'മണ്ഡലം', 'വികർച്ചു', 'ഋഷ്യ', വാതവും പിത്തവും ചേർന്നവ — 'ചർമ', 'ഏക-കുഷ്ഠം', 'കിടിമ', 'സിദ്ധ്മ', 'അലസ', 'വിപാദിക' എന്നിവയും. വാതവും കഫവും, കഫവും പിത്തവും ചേർന്നവ: 'ദദ്രു', 'ശതാരുഷി'; പുണ്ഡരികം (പിണ്ണുകൾ), പാമാ, ചർമദല എന്നിവയും. ഇവയിൽ, 'കാകണ', 'പൂർവത്രിക', 'ദദ്രു കാകണയോടൊപ്പം', 'പുണ്ഡരിക', 'ഋയജിഹ്വ' — ഈ ഏഴ് പ്രധാന കുഷ്ഠങ്ങളാണ്. ചർമ്മം സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അത്യന്തം മൃദുവോ കഠിനമോ, വിയർപ്പ്, ഉണങ്ങൽ, നിറം മാറ്റം, കഠിനമായ കഠിനത, ചർമ്മത്തിൽ കിണ്ണം, അനാവശ്യമായ വേദന, വീർപ്പ്, ഇരുണ്ട നിറം — ഇവയൊക്കെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. പിണ്ണുകളിൽ കഠിനമായ വേദന, വേഗത്തിൽ വരുന്നതും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്നതും; സുഖമായാൽ പോലും കഠിനത നിലനിൽക്കുന്നു; ചെറിയ കാരണത്തിൽ വലിയ വ്യാപനം. ചർമ്മത്തിൽ പുള്ളി, രക്തം കറുത്തതാകുന്നു — കുഷ്ഠത്തിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ; കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, ഉണങ്ങിയതും, കഠിനതയും, തലയോടു പോലെയുള്ളതും — വ്യാപിച്ചു കാണപ്പെടുന്നു, കറുത്ത മുടികൾ കൊണ്ട്; ഇത് 'കാപാല' കുഷ്ഠം, കഠിനമായ വേദനയോടെ, അസാധാരണമായതും. ഉദുംബര ഫലത്തെ പോലുള്ള കുഷ്ഠം 'ഓദുംബര' എന്നാണ്; വൃത്താകൃതിയിലും കഠിനമായ അറ്റത്തിലും, കഠിനമായ കഠിനതയും വേദനയും. പൊതിഞ്ഞിട്ടില്ല, വ്യാപനമില്ല, പുഴുക്കൾ ഉളളത് ഉദുംബര പോലെയാണ്; ദൃഢം, ശരിയായതും, ഭാരം പിടിച്ചതും, എണ്ണയുള്ളതും, വെളുത്തതോ ചുവപ്പതോ, അശുദ്ധികളോടൊപ്പം. ഒന്നിനൊന്ന് ചേർന്ന വാൽ, അത്യന്തം കിണ്ണം, പുഴുക്കളും പുറപ്പെടൽ; മൃദുവും മഞ്ഞ നിറമുള്ളതും — ഇത് 'മണ്ഡല' എന്നാണ്. 'വികർച്ചിക' കുഷ്ഠം കറുത്തതും, കിണ്ണമുള്ളതും, പിണ്ണുകളോടും, ഈർപ്പം കൂടിയതും; കഠിനതയും, അകത്ത് ചുവപ്പും, അകത്ത് കറുപ്പും, ഉയർന്നതും. ഋഷ്യ-ജിഹ്വ (മാന്റെ നാവിന്റെ രൂപം) പോലുള്ളതും, അനേകം പുഴുക്കളും, ആനയുടെ ചർമ്മം പോലെയുള്ള കഠിനതയും ഉള്ളത് 'ചർമാഖ്യ' കുഷ്ഠം. വീണ്ടും, വിയർപ്പ് ഇല്ലാത്തതും, മീനിന്റെ തവണ പോലെയുള്ളതും, ഉണങ്ങിയതും, തീയുടെ നിറമുള്ളതും, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ അസുഖകരമായതും, കിണ്ണവും, കഠിനതയും, ചാരക്കറുപ്പും — ഇത് 'കിടിമ' എന്നാണ്. അകത്ത് ഉണങ്ങിയതും, പുറത്തു എണ്ണയുള്ളതും, അകത്ത് തട്ടി പൊടിയിറങ്ങുന്നതും, മൃദുവായ സ്പർശവും, തിന്മയും, എണ്ണയുമുള്ളതും, വിയർപ്പിന്റെ പൂക്കളെ പോലെയുള്ളതും മറ്റൊരു തരമാണ്. സാധാരണയായി, മേൽഭാഗം ക്ഷയിച്ചും, അത്യന്തം കിണ്ണം കൂടിയതും, കൈ-കാൽ എന്നിവയിൽ ചുവന്ന, തണ്ടുപോലുള്ള വരകളും ഉള്ളതും 'വിപാദിക' ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്നു. കഠിനമായ വേദന, അതികിണ്ണം, ചുവന്ന പിണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞതും, വ്യാപനം കൂടിയതും, ദൂർവാ പുല്ല് അല്ലെങ്കിൽ അതസി പുഷ്പത്തിന്റെ നിറം പോലെയുള്ളതും. ഉയർന്ന, വൃത്താകൃതിയിലുള്ള പിണ്ണ് 'ദദ്രു' എന്ന് പറയുന്നു; കഠിനമായ അടിസ്ഥാനം, സ്ഥിരമായ കഠിനത, ചുവന്ന പുറപ്പെടൽ, അനേകം പിണ്ണുകൾ. കഠിനത, ഈർപ്പം, വേദന, എല്ലാ ജന്മങ്ങളിലും ആവർത്തനവും; മങ്ങിയ, വൃത്താകൃതിയിലുള്ള പിണ്ണ്, ചുവപ്പിന്റെ അറ്റം, കിണ്ണം, കഠിനത, വേദന. ഉയർന്നതും ചുവപ്പും നിറഞ്ഞതും, താമരയിലിൽ വെള്ളം പോലെ, 'പുണ്ഡരിക' എന്ന് പറയുന്നത്; വെളുത്തതും ചുവപ്പും നിറമുള്ള പിണ്ണുകൾ. 'പാമാ' പിണ്ണുകളും പിണ്ണുകളുമാണ്, കിണ്ണം, ഈർപ്പം, വേദന; മൃദുവും, കറുത്ത-ചുവപ്പും, ഉണങ്ങിയതും, സാധാരണയായി ചുമ്മ, കൈ, മുട്ട എന്നിവയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. പിണ്ണുകൾ, സ്പർശിക്കുമ്പോൾ വേദന, കിണ്ണം, ചുവപ്പ്, കഠിനമായ കഠിനത; 'കാകണ' ചുവന്ന പുള്ളി അല്ലെങ്കിൽ ചർമ്മരോഗം, കഠിനമായ കഠിനതയും വേദനയും. 'കാകണ' ആദ്യം ചുവപ്പും, പിന്നീട് കറുപ്പും, ത്രിഫല പോലെയുള്ളതും; എല്ലാ കറുത്ത ലക്ഷണങ്ങളും, ഓരോന്നും അതിന്റെ കാരണത്തിൽ. ദോഷങ്ങളുടെ വ്യത്യാസത്തിന്, ലക്ഷണങ്ങളും പ്രവർത്തികളും നിർദേശിച്ചപോലെ കാണിക്കണം; എല്ലാ ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നുള്ള കുഷ്ഠം ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി വിശദീകരിച്ച ഈ രോഗങ്ങളുടെ രൂപങ്ങളും ലക്ഷണങ്ങളും, അതിന്റെ കാരണങ്ങളും, അതിന്റെ ഭീകരതയും, മനുഷ്യന്റെ ദു:ഖങ്ങളും, അശുദ്ധ പ്രവൃത്തികളിൽ നിന്നുള്ള ദോഷങ്ങളും, ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വ്യാപിച്ച്, പലതരം കുഷ്ഠങ്ങളും ചർമ്മരോഗങ്ങളും ഉല്പാദിപ്പിക്കുന്നു.