ധന്വന്തരി മഹർഷി രോഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും ലക്ഷണങ്ങളും വിശദീകരിച്ചു. "വിസർപ്പ" എന്ന രോഗം കാറ്റ് ദോഷം മൂലമുണ്ടാകുമ്പോൾ, കാറ്റ് ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അതിൽ കാണാം—വീക്കം, ഞെരിയുന്ന വേദന, തുളച്ചുകയറുന്ന വേദന, ക്ഷീണം, ചിലപ്പോഴൊക്കെ അത്യന്തം ഉല്ലാസം പോലെയുള്ള അനുഭവം. പിത്തം മൂലമുണ്ടാകുമ്പോൾ, രോഗം വേഗത്തിൽ പടരുകയും അതിശയമായ ചുവപ്പും പിത്തജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളും കാണിക്കുകയും ചെയ്യും. കഫം മൂലമുണ്ടാകുമ്പോൾ, അതിന് അതിവിശേഷമായ കുഴച്ചിലും എണ്ണത്തിലും കഫജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണാം. ഒരുപോലെ വിവിധ ദോഷങ്ങൾ ഒന്നിച്ചു ചേരുമ്പോൾ, അവയുടെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുള്ള ഒരു അവസ്ഥയാകും; അവയുടെ സ്വഭാവം അനുസരിച്ച് വ്യത്യസ്തമായ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണും. ഈ രോഗം അവഗണിക്കപ്പെട്ടാൽ, പരക്കെ വ്രണങ്ങൾ പോലെ ചോർച്ചയും വ്രണത്തിന്റെ ഗന്ധവും ഉണ്ടാകും. അതിനൊപ്പം, ജ്വരം, വാന്തി, ബോധക്ഷയം, അജീർണ്ണം, ദാഹം, തലകറക്കം, വീക്കം പൊട്ടൽ, രുചികേട്, ഇരുണ്ടത, രുചിയില്ലായ്മ എന്നിവയും കാറ്റും പിത്തവും ചേർന്ന് ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഈ രോഗം ശരീരത്തിലെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും പടരുന്നു—തണലിൽ ചിതറുന്ന ചൂടുള്ള ചാരങ്ങൾ പോലെ. രോഗം ഏത് ഭാഗത്ത് പടർന്നാലും, അതിന്റെ സ്വാധീനം അവിടെ കാണാം. അഗ്നി ശമിച്ചാൽ, അവിടെ കറുപ്പ്, നീല, ചുവപ്പ് നിറങ്ങളായി രോഗം കൂറ്റനായി കെട്ടിപ്പിടിക്കും; തീകൊണ്ടു കത്തിയതുപോലെ വേഗത്തിൽ പടരുന്നു, പൊട്ടലുകളും ഉണ്ടാകും. ഈ പടരൽ പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിലൂടെ പോയാൽ, കാറ്റ് അത്യന്തം ശക്തമായാൽ, അവയവങ്ങളിൽ വേദന, ബോധക്ഷയം, ഉറക്കം, ശ്വാസം മുട്ടൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ചിലപ്പോൾ ഉൽബത്തം വരും; രോഗം പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ ബാധിച്ചാൽ, രോഗി നിലത്തോ കിടക്കയിലോ ഇരിപ്പിലോ അശക്തനായി കിടക്കും. അവൻ അതിനുശേഷം വേദനയിൽ കഷ്ടപ്പെടുകയും, മനസ്സും ശരീരവും അശാന്തരായി, ഉറക്കം തകരാറിലായി, ഉണർന്നെടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടായി മാറുന്നു—ഇത് 'അഗ്നിവിസർപ്പ' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. കഫം കാറ്റിനെ തടഞ്ഞാൽ, കാറ്റ് പലവിധത്തിൽ കഫത്തെയും രക്തത്തെയും ഭേദിച്ച് കടക്കുന്നു; രക്തം കൂടുമ്പോൾ, ചർമ്മം, നാഡികൾ, സന്ധികൾ, മാംസം എന്നിവയെ ബാധിക്കും. ഇവയെ ദുഷിപ്പിച്ച്, നീളം കൂടിയ, കട്ടിയുള്ള, കരടായ, രക്തം നിറഞ്ഞ വേദനയേറിയ കണികകളായി മാറും; അതിനൊപ്പം ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, അജീർണ്ണം, വായ് ഉണക്കൽ, ഉൽബത്തം, വാന്തി, തലകറക്കം, മനസ്സു മങ്ങിയത, ബോധക്ഷയം, കൈകാലുകൾ തകരുന്നത്, ഭോജ്യരുചികേട് എന്നിവയുമുണ്ടാകും—ഇത് കഫകാറ്റ് ദോഷം ചേർന്ന് ഉണ്ടാകുന്ന 'ഗ്രന്ഥി-വിസർപ്പ' ആണ്. കഫവും പിത്തവും ചേർന്നാൽ, ജ്വരം, കട്ടിയുള്ളത, ഉറക്കം, തലവേദന, അവയവങ്ങളിൽ ബലഹീനതയും വിറയലും, മനസ്സു മങ്ങിയത, അജീർണ്ണം, തലകറക്കം എന്നിവ കാണാം. ബോധക്ഷയം, അഗ്നിമാന്ദ്യം, അസ്ഥിഭംഗം, ദാഹം, ഇന്ദ്രിയങ്ങളിൽ ഭാരവും മലിനതയും, ചാനലുകളിൽ പടരലും ഉണ്ടാകും. സാധാരണയായി വയറ്റിൽ ബാധിച്ച്, അത്ര വേദനയില്ലാതെ, പുസ്ടുകൾ നിറഞ്ഞ്, അതിവിശേഷം മഞ്ഞ, ചുവപ്പ്, അല്ലെങ്കിൽ വെള്ള നിറത്തിൽ കാണാം. ഈ രോഗം കട്ടിയുള്ള കറുപ്പ്, കറിവെള്ളം പോലെയുള്ള, മലിനം, വീക്കം, ഭാരമുള്ളതായിരിക്കും; ചൂട് സ്പർശിച്ചാൽ, ഇത് തിളച്ചുപൊട്ടും. പഴുത്ത മാംസം പോലെ, പുറത്തു നാഡികളും സിരകളും കാണപ്പെടും; എല്ലാ ഭാഗങ്ങളിലും പടർന്ന്, ശവഗന്ധം പുറപ്പെടുവിക്കും—ഇത് 'പിങ്കള-വിസർപ്പ' എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. പുറത്തുനിന്നുള്ള പരുക്കുകൾ മൂലം, രക്തം പിത്തം ഉണരുകയും, കാറ്റ് അവയെ ചേർന്ന് 'കുളിത്ത' എന്ന ഗ്രന്ഥി പോലുള്ള കണികകളായി മാറ്റുകയും ചെയ്യും. പൊട്ടലുകൾ, വീക്കം, ജ്വരം, വേദന, ദഹനം, ഇരുണ്ട രക്തം എന്നിവയോടുകൂടി വരും. ചാനലുകളിൽ നിന്നുള്ള മൂലകാരണങ്ങളാൽ വന്ന രോഗങ്ങൾ സുഖപ്പെടാവുന്നതാണ്; ഇരട്ട ദോഷം ചേർന്നവയ്ക്ക് വലിയ പ്രതിബന്ധങ്ങളില്ല. എന്നാൽ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേർന്ന്, പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ പടർന്നാൽ, സിര, നാഡി, മാംസം പൊട്ടി, ഈർപ്പം കൂടിയ, ശവഗന്ധം വരുന്ന രോഗങ്ങൾ അസാധ്യമാണ്. ഇതിന്റെ കാരണം ധന്വന്തരി വിശദീകരിക്കുന്നു: തെറ്റായ ആഹാരം, ജീവിതശൈലി, സദാചാരമുള്ളവരെ അപമാനിക്കൽ, അവഗണന, കലഹം, മോഷണം തുടങ്ങിയ ദുഷ്പ്രവൃത്തികൾ—നവവും പഴയതുമായ പാപങ്ങൾ—വീണിലേക്കുള്ള മലിനങ്ങൾ സഞ്ചരിച്ച്, ചർമ്മം, മാംസം, രക്തം, മേദസ് എന്നിവയിലേക്ക് എത്തുന്നു. അവ അവയെ ദുഷിപ്പിച്ച് ഉണക്കുകയും, പുറത്തേക്ക് വരികയും, ചർമ്മം നിറം മാറുകയും, ശേഷിക്കുന്ന മലങ്ങൾ കുഷ്ഠരോഗം പോലുള്ള ചർമ്മരോഗങ്ങൾ ആയി പ്രകടമാകുന്നു. ഈ രോഗം കാലക്രമേണ അവഗണിച്ചാൽ, ശരീരത്തിലെ എല്ലാ ചാനലുകളും ബാധിക്കുന്നു; അവ എല്ലാ ദാതുക്കളിലും കടന്നു, അകത്തും പുറത്തും പ്രശാന്തി തകർത്തു മലിനങ്ങൾ പടർത്തുന്നു. ചോർച്ച, ഈർപ്പം, കെട്ടുപിടിക്കൽ എന്നിവയോടെ, സൂക്ഷ്മവും കഠിനവുമായ കീടങ്ങൾ ചർമ്മം, നാഡി, രോമം, സിരകൾ എന്നിവയിൽ കടന്നുപിടിക്കും. ഇത് പുറം കുഷ്ഠരോഗം ഉണ്ടാക്കുന്നു—ചാരപൊടി പുരട്ടിയതുപോലെ കാണപ്പെടും. കുഷ്ഠം ഏഴുവിധമാണ്—ഒന്നോ രണ്ടോ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ ചേർന്ന് ഉണ്ടാകാം. കാറ്റ് ദോഷം മൂലമുള്ളത് കാപാലം, പിത്തം മൂലമുള്ളത് ഉദുംബരം, കഫം മൂലമുള്ളവ—മണ്ഡലം, വികർചൂ, ഋഷ്യ, കഫപിത്തം ചേർന്നത് എന്നിവയാണ്. കഫകാറ്റ് ദോഷം ചേർന്നത് ദദ്രു, കഫപിത്തം ചേർന്നത് ശതാരുഷി, പുണ്ടരീകം, പാമ, ചർമദല എന്നിവയും ഉണ്ട്. ഇവയിൽ പ്രധാനമായ ഏഴ് കുഷ്ഠരൂപങ്ങൾ—കാകണ, പൂർവത്രിക, കാകണയോടുകൂടിയ ദദ്രു, പുണ്ടരീകം, ര്യജിഹ്വാ എന്നിവയാണ്. ഇവയ്ക്ക് അമിതമായ മൃദുത്വം അല്ലെങ്കിൽ കരടത്ത, ഈർപ്പം അല്ലെങ്കിൽ ഉണക്കൽ, നിറം മാറൽ, കഠിനമായ കുഴച്ചിൽ, ത്വക്ക് ഉണങ്ങൽ, ഉണരാത്തത, തുളച്ചുപിടിക്കുന്ന വേദന, വീക്കം, ഇരുണ്ടത, പാടുകളിൽ ശക്തമായ വേദന, വേഗത്തിൽ തുടങ്ങിയും ദീർഘകാലം തുടരുകയും, സുഖപ്പെട്ടാലും കരടായിരിക്കുകയും, ചെറിയ കാരണത്തിൽ വലിയ പ്രശ്നം വരികയും ചെയ്യും. കുഷ്ഠം തുടങ്ങുമ്പോൾ, രോമാഞ്ചം, രക്തം കറുത്തതാകൽ എന്നിവ കാണാം. കറുപ്പ്, ചുവപ്പ്, ഉണക്കം, കരട, ത്വക്ക് പോലെയുള്ള കുഷ്ഠം, ചിതറിപിടിച്ച രോമങ്ങൾ, വളരെ തുളച്ചുപിടിക്കുന്ന വേദന—ഇത് കാപാലം എന്നാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്. ഉദുംബരഫലത്തെപ്പോലെയുള്ള കുഷ്ഠം—വൃത്താകൃതിയിലും കട്ടിയുള്ള അതിരിലും, കഠിനമായ കുഴച്ചിലും വേദനയിലും, പുറത്തു തുറന്നതും, പടരാത്തതും, കീടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും, ഭാരം കൂടിയതും, എണ്ണത്തിലും വെളുപ്പോ ചുവപ്പോ നിറത്തിൽ impurities ഉം കാണും. പൂച്ചവാല പോലെ ചേർന്ന് കിടക്കുന്ന, അതിവിശേഷമായ കുഴച്ചിലുമുള്ള, പുഴുക്കളും കുഴച്ചിലും നിറഞ്ഞതും, മൃദുവും മഞ്ഞനിറത്തിലും കാണുന്ന കുഷ്ഠം—ഇത് 'മണ്ഡല'മാണ്. വികർചിക എന്നത് ഇരുണ്ടത, കുഴച്ചിലും പുള്ളികളുമുള്ളത്, ഈർപ്പമുള്ളത്, roughത്വം, ചുവപ്പ് നിറം ഉള്ളത്, ഉയർന്നത എന്നിവയാണ്. ഋശ്യജിഹ്വ എന്നത്—മാൻ നാവുപോലെയുള്ള രൂപം, കുഴച്ചിലും കഠിനതയും, ആനത്ത്വക്ക് പോലെയുള്ള സ്പർശം, പുഴുക്കൾ നിറഞ്ഞത്—ഇത് 'ചർമാഖ്യ' കുഷ്ഠം. വിയർക്കാത്തതും, മീൻതോലിന്റെ രൂപം, ഉണക്കവും തീ നിറം, സ്പർശിക്കാൻ അപ്രീതികരമായത്, കുഴച്ചിലും ഉണക്കവും ഇരുണ്ടതയും—ഇത് 'കിടിമ' എന്ന കുഷ്ഠം. ഇങ്ങനെയാണ് ധന്വന്തരി മഹർഷി കുഷ്ഠവും അതിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങളും, അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും, കാരണം മുതൽ രോഗാവസ്ഥ വരെ വിശദീകരിച്ചത്.