രോഗങ്ങളുടെ വ്യാപാരവും സ്വഭാവവും ധന്വന്തരി സുശ്രുതനോട് വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. രക്തക്ഷയവും ക്ഷയരോഗവും ബാധിക്കുമ്പോൾ, നാഭി, പാദം, വായ്, മൂത്രമാർഗം എന്നിവയിലൊക്കെ ബാധയുണ്ടാകുന്നു. मलത്തിൽ പുഴുക്കളുടെ പോലെ, തകർന്നതും ശ്ലേഷ്മം കലർന്നതുമാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. പിത്തം ബാധിച്ച ഒരാൾ പിത്തം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്ന ഭക്ഷ്യങ്ങൾ കഴിച്ചാൽ, അവനിൽ കാമളരോഗം ഉദ്ഭവിക്കും. പിത്തം അന്തര്ന്നിൽ പ്രവേശിച്ച് അകത്തുനിന്ന് രക്തവും മാംസവും ഉണക്കുകയും ദഹനശക്തിയെ ദഹിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അത്തരത്തിൽ, മൂത്രവും കണ്ണുകളും മഞ്ഞ നിറം കൈവരിക്കുകയും, വായ്, മലം എന്നിവ ചുവപ്പാകുകയും ചെയ്യും. ശരീരത്തിൽ ദാഹവും ദഹനക്കേടും കഠിനമായ ദഹനവും അനുഭവപ്പെടും. തവളയുടെ രൂപംപോലും ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ ദുർബലതയും ഉണ്ടാകും. രക്തക്ഷയത്തിൽ പിത്തം കൂടിയാൽ, ശരീരത്തിൽ വീക്കം ഉണ്ടാകും. ഈ രോഗം അവഗണിച്ചാൽ, ദുർഘടമായ വീക്കുകളും കഠിനമായ കാമളയും മറ്റും ഉണ്ടാകും. പച്ചയോ കറുപ്പോ നിറമുള്ള പിത്തം രക്തക്ഷയത്തോടൊപ്പം ഉണ്ടെങ്കിൽ, വായുവും പിത്തവും ചേർന്നാൽ, തലചുറ്റലും ദാഹവും സ്ത്രീകളിൽ ലൈംഗിക ഉത്തേജനവും ചെറിയ ജ്വരവും ഉണ്ടാകും. അമിതമായ ഉറക്കം, ദഹനശക്തി നശിക്കൽ എന്നിവയെ ഹലീമക എന്നറിയപ്പെടുന്നു. ഇവർക്കു മന്ദതയും അതിരുകടന്ന ആൽസ്യവും പ്രാരംഭ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ശരീരത്തിലെ പ്രധാന രോഗം വീക്കം തന്നെയാണെന്നും, അതിന്റെ കാരണങ്ങൾ ഇങ്ങനെ വിശദീകരിക്കുന്നു: പിത്തം, രക്തം, ശ്ലേഷ്മം, വായു എന്നിവ ദോഷിതരായാൽ അവ ദോഷങ്ങൾ പുറംവയിനുകളിൽ കൊണ്ടുപോകുന്നു. അവിടെ എത്തിച്ചേരുമ്പോൾ, അവ പ്രവാഹം തടഞ്ഞ്, ചർമ്മത്തിലും മാംസത്തിലും വീക്കം ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഈ കട്ടിയുള്ള ഉയർന്ന വീക്കത്തെ ചിലർ സഞ്ചയം എന്ന് വിളിക്കുന്നു. വിവിധ ദോഷങ്ങൾക്കും പരിക്കിനും വിഷത്തിനും കാരണം, വിവിധ രൂപങ്ങളിലായും സ്വഭാവങ്ങളിലായും ഈ വീക്കങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. ശരീരമാകെ വ്യാപിക്കുന്നതിനെ കാമജ കാമള എന്നാണ് വിളിക്കുന്നത്. ഇത് വീതിയുള്ള, ഉയര്ന്ന, കുരുക്കുള്ള രൂപത്തിൽ മൂന്ന് തരം കാണപ്പെടുന്നു. വീക്കത്തിന്റെ പൊതുവായ കാരണങ്ങൾ ദോഷങ്ങളുടെ അസ്ഥിരതയാണ്. വിശേഷമായി, ഉപവാസം പോലുള്ള പ്രവർത്തികൾ ചെയ്തവർക്കു രോഗം വേഗത്തിൽ വരാം. കനം കൂടിയതോ അത്യന്തം തണുത്തതോ ആയ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ, ഉപ്പുള്ളതോ ക്ഷാരമുള്ളതോ കട്ടിയുള്ളതോ പുളിയുള്ളതോ ആയ പച്ചക്കറികൾ, വെള്ളം, അനിയമിതമായ ഉറക്കവും ഉണരും എന്നിവയും, സ്വാഭാവിക ആവശ്യങ്ങൾ അടക്കലും കട്ടിയുള്ള മാംസം കഴിക്കലും അജീർണ്ണവും ക്ഷീണവും ലൈംഗികതയും യാത്രയും വാഹനങ്ങളിൽ ആകുലതയും ഇവയൊക്കെയും കാരണമാകും. ഇവയാൽ ശ്വാസക്കുറവ്, ചുമ, അജീർണ്ണം, മൂലക്കുരു, കുടലരോഗങ്ങൾ, ജ്വരം, വയറുവീക്കം, ആൽസ്യം, വാന്തി, ഉല്പിളക്കം, രക്തക്ഷയം, ചർമ്മരോഗങ്ങൾ എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. മൂത്രാശയത്തിന്റെ മുകളിൽ, താഴെ, നടുവിൽ, അല്ലെങ്കിൽ ശരീരമാകെ വീക്കം ഉണ്ടെങ്കിൽ അതിനെ യഥാക്രമം സർവാംഗഗ, സർവഗത, പ്രത്യപ്രത്യഗ് എന്നിങ്ങനെ വിളിക്കുന്നു. ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങളിൽ തുമ്മൽ, തലയും അസ്ഥികളും ഭാരവും, ചലിക്കുന്ന, ഉണങ്ങിയ, രൂക്ഷമായ രോമം, ചുവപ്പോ കറുപ്പോ നിറം എന്നിവ കാണാം. മൂത്രാശയം, സംയുക്തങ്ങൾ, വസാമാംസം എന്നിവയിൽ വീക്കം, അണുതിക, വായു മേലോട്ടുചെന്നു, ക്ഷീണം, വേഗത്തിൽ വഷളാകൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. എണ്ണയുള്ള വീക്കം, മൃദുവായ മസാജ് ചെയ്താൽ കുറയും; രാത്രിയിൽ ചെറിയതും പകലിൽ വലിയതുമായിരിക്കും. കടുക് എണ്ണ പുരട്ടുമ്പോൾ ചൊറിയലുണ്ടാകും. പിത്തം മൂലം വീക്കം വന്നാൽ, മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്ന നിറം, ഉണക്കം, ദീർഘകാലം മാറാത്തതും അകത്തുനിന്ന് ദഹിപ്പിക്കുന്നതുമായിരിക്കും. ദാഹം, കഠിനമായ ദഹനം, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, തലചുറ്റൽ, ഈർപ്പം, അവശത, ആഗ്രഹം, അജീർണ്ണം, ദുർഗന്ധം, സ്പർശത്തിൽ വേദന, മൃദുത്വം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. ചൊറിയൽ, വിരളമായ രോമം, കട്ടിയുള്ളതും തണുത്തതും ആയ ചർമ്മം, ഭാരവും എണ്ണയും സ്നിഗ്ധതയും ദൃഢതയും വേദനയും ഉറക്കവും അജീർണ്ണവും കാണാം. പരിക്കോ മുറിവോ, തണുത്ത കാറ്റോ പുളിയുള്ള കാറ്റോ ഭല്ലാതകം, കപികച്ചു മുതലായ സസ്യങ്ങൾ കൊണ്ടോ വീക്കം വരാം. കട്ടിയുള്ള, ഉണങ്ങിയ, കാഠിന്യമുള്ള വസ്തുക്കളുമായി സമ്പർക്കം, വ്യാപിക്കുന്ന വേദനയും ചുവന്ന നിറവും കൂടിയ ഉഷ്ണതയും പിത്തം പോലുള്ള ലക്ഷണങ്ങളും ഉണ്ടാകും. വിഷം കൊണ്ടുള്ള വീക്കം വിഷമുള്ള ജീവികളുടെ കടിയാലോ ചുരണ്ടലോ സ്പർശത്തിലോ, വിഷമില്ലാത്ത ജീവികൾ കൊണ്ടോ ഉണ്ടാകും. മല, മൂത്രം, വീര്യം മുതലായ അശുദ്ധ വസ്തുക്കൾ, വിഷമുള്ള സസ്യങ്ങൾ, കാറ്റ്, വിഷപൊടി എന്നിവയുമായി സമ്പർക്കം കൊണ്ടും വീക്കം വരാം. അത്തരം വീക്കം മൃദുവും ചലനശീലമുള്ളതും തൂങ്ങുന്നതും വേദനയും കഠിനമായ ദഹനവും ഉടനടി ഉണ്ടാക്കുന്നതും പുതിയതുമായിരിക്കും. ചിലത് ഭേദമാക്കാൻ കഴിയുമെന്നു ചിലത് കഴിയില്ലെന്നു സമ്പ്രദായം പറയുന്നു. ഇനി, ധന്വന്തരി സുശ്രുതനോട് പറയുന്നു: ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിശർപ്പം പോലുള്ള വ്യാപകമായ ചർമ്മരോഗങ്ങളുടെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. വിശർപ്പം പരിക്കിലും ദോഷിത ദോഷങ്ങൾ കൊണ്ടും, വീക്കത്തെപ്പോലെ, ഉൽഭവിക്കുന്നു. ഇത് സാധാരണയായി പുറം ഭാഗത്ത് കാണപ്പെടുന്നു. ഭയം, ക്ഷീണം എന്നിവ മൂലം അതിന്റെ ഗൗരവം കൂടുന്നു; ഏത് ദോഷം ബാധിച്ചുവെന്നതിനെ ആശ്രയിച്ചാണ് അതിന്റെ ഭേദീകരണത്തിന്റെ ദുഷ്കരത. പ്രത്യേകമായ അത്യാഹിതങ്ങൾ മൂലം ദോഷങ്ങൾ ശരീരത്തിനുള്ളിലേക്ക് വേഗത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ അകത്തും ചിലപ്പോൾ പുറത്തും പ്രകടമാകുന്നു. അത്യധിക ദാഹം, സ്വാഭാവിക ആവശ്യങ്ങൾ തടയൽ, അനിയമിത പ്രവർത്തനം, ദഹനശക്തിയുടെ പെട്ടെന്നുള്ള നഷ്ടം എന്നിവ മൂലം രോഗം പുറത്തേക്ക് വ്യാപിക്കുന്നു. വായു മൂലം വന്ന വിശർപ്പം വായു ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ പോലെ വീക്കം, താളം, കുത്തുന്ന വേദന, ക്ഷീണം, ലഘുത്വം എന്നിവയോടൊപ്പം കാണപ്പെടുന്നു. പിത്തം മൂലം വന്നതെങ്കിൽ അതിവേഗം വ്യാപിക്കുകയും, പിത്തജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ, കഠിന ചുവപ്പ് നിറം എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു. ശ്ലേഷ്മം മൂലം വന്നത് ചൊറിയലും എണ്ണയും ശ്ലേഷ്മജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളുമാണ്. വ്യത്യസ്ത ദോഷങ്ങൾ ഒരുമിച്ച് ബാധിച്ചാൽ അവയുടെ ഓരോ പ്രത്യേക ലക്ഷണങ്ങളുമായി കൂടിയുണ്ടാകും. ചർമ്മത്തിൽ പടരുന്ന ഈ രോഗം വ്രണത്തിന്റെ സ്വഭാവം കാണിച്ചുകൊണ്ട് വിയർപ്പ് പുറത്തുവിടുന്നു. ജ്വരം, വാന്തി, അവശത, അജീർണ്ണം, ദാഹം, തലചുറ്റൽ, വീക്കം പൊട്ടുക, രുചിനാശം, കറുപ്പ്, ഇരുണ്ട, രുചിയില്ലായ്മ—വായുവും പിത്തവും ചേർന്ന്—all limbs, like glowing embers scattered, wherever the spreading occurs, it spreads in that region. തുടർന്ന്, അങ്കാരങ്ങൾ അണഞ്ഞാൽ, കറുപ്പ്, നീല, ചുവപ്പ് നിറങ്ങൾ കാണാം; തീയിൽ കത്തിയതുപോലെ പടരുന്ന പുണ്ണുകൾ, അതിവേഗം നീങ്ങുന്നു. വ്യാപനം പ്രാണസ്ഥാനങ്ങൾ പിന്തുടർന്നാൽ, വായു അത്യന്തം ശക്തിയുള്ളപ്പോൾ, അവയവങ്ങളിൽ വേദന, അവബോധനഷ്ടം, ഉറക്കം, ശ്വാസക്കുറവ് എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ഉല്പിളക്കം വരും, രോഗി അർബുദം ബാധിച്ച സ്ഥലത്ത് നിലത്ത്, കിടക്കയിൽ, ഇരിപ്പിടത്തിൽ കിടക്കും. പിന്നീട്, അവൻ ബുദ്ധിയും ശരീരവും അലഞ്ഞു, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട്, ഉണരാൻ ബുദ്ധിമുട്ടും. ഇതാണ് തീപോലുള്ള വിശർപ്പം. വായു ശ്ലേഷ്മം തടയുമ്പോൾ, വായു പലതരത്തിൽ ശ്ലേഷ്മം തകർക്കും; അല്ലെങ്കിൽ രക്തം കൂടിയാൽ, ചർമ്മം, രക്തക്കുഴലുകൾ, സന്ധികൾ, മാംസം എന്നിവയിൽ ബാധ ഉണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ, ഈ രോഗങ്ങൾ ദോഷങ്ങളുടെ അസ്ഥിരതയാൽ, ജീവിതശൈലിയിലെ തെറ്റുകളാൽ, പരിക്കുകളും വിഷവും ഉൾപ്പെടെ, ശരീരത്തിൽ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വ്യത്യസ്തരൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നു. അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ മനസ്സിലാക്കി, പരിചരണം ചെയ്യേണ്ടതാണെന്ന് ധന്വന്തരി ഉപദേശിക്കുന്നു.