മസൂരികാ എന്ന രോഗം ചുവപ്പും വെളുപ്പും നിറങ്ങളിലായും പൊട്ടി പൊങ്ങുന്ന പുള്ളികളോടെയും കടുത്ത വേദനയോടെയും ദാൽപരിപ്പ് പോലെയുള്ള ആകൃതിയോടെയും കാണപ്പെടുന്നു. അതുപോലെ, പുട്ടിണി എന്ന പുള്ളി ആലിവ്, ചെറുത്, അത്യന്തം സൂക്ഷ്മം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു തരത്തിൽ കാണാം; ഇതിന് കടുത്ത വേദനയും നാവിൽ പുണ്ണും ഉണ്ടാകും, അതിന്റെ രൂപം കടുകുമണികൾ പോലെയാണ്. വിദാരികയുടെ വേരുപോലെ വൃത്താകൃതിയുള്ളതും കഠിനവുമാണ് വിദ്രധികാ എന്ന പുള്ളി, ഇത് ഒരു ഗന്ധമാല പോലെയുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. പുട്ടിണിയും വിദാരിയും സഹിക്കാനാവാത്ത വേദനയോടെ കൂടുതലായി കൊഴുപ്പ് ഉള്ളവർക്ക് വരുന്നു; മറ്റു പുള്ളികൾ പിത്തം കൂടുതലുള്ള, കൊഴുപ്പ് കുറവുള്ളവരിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ പുള്ളികൾ ദോഷങ്ങളുടെ അപ്രസാദം മൂലമാണ് ഉദ്ഭവിക്കുന്നത്; പ്രമേഹം ഇല്ലാതിരുന്നാലും ദുഷിതമായ കൊഴുപ്പിൽ നിന്നാണ് ഇവ ഉരുത്തിരിയുന്നത്. പള്ളി നിറം മാറാതെ ഇരിക്കുമ്പോൾ അവ ശ്രദ്ധയിൽപ്പെടാറില്ല; മഞ്ഞയും ചുവപ്പും നിറങ്ങൾ കാണുമ്പോഴും പ്രമേഹത്തിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണാതിരുന്നാലും ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട്. ഇത്തരത്തിൽ മൂത്രം ഒഴുക്കുന്നവനിൽ രക്തപിത്തം ഉണ്ടെന്നാണ് പറയുന്നത്. ഈ രോഗത്തിൽ വിയർപ്പ്, ദേഹവാസന, അവയവങ്ങളുടെ ദൗർബല്യം, തളർച്ച, ഭക്ഷണവും ഉറക്കവും വേണ്ടിയുള്ള ആഗ്രഹം, ഹൃദയം, കണ്ണ്, നാവ്, കാത് എന്നിവയിൽ കത്തുന്ന വേദന, ഭാരം, മുടിയും നഖവും അമിതമായി വളരൽ എന്നിവ കാണാം. തണുപ്പിനോടുള്ള സ്നേഹം, തൊണ്ടയും പല്ലും ഉണങ്ങൽ, വായിൽ മധുരം, കൈകാലുകളിൽ കത്തുന്ന വേദന—ഇവയാണ് പ്രമേഹത്തിന്റെ അടിയന്തിര ലക്ഷണങ്ങൾ. കൂടാതെ, മൂത്രത്തിൽ പുഴുക്കൾ ആകർഷിക്കപ്പെടുന്നതും കാണാം. പ്രമേഹത്തിൽ ദാഹം, വായിൽ മധുരവും ഒട്ടും, വിവിധ രോഗാവസ്ഥകളും ഉണ്ടാകും; ശരീരം നിറഞ്ഞിരിക്കുമ്പോൾ കഫം മൂലമാണിത്, ദോഷങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചാൽ വാതം മൂലമാണ്. കഫവും പിത്തവും മൂലമുള്ള, പൂർണ്ണമായും ക്രമേണ ഉദ്ഭവിക്കുന്ന പ്രമേഹങ്ങൾ, ലൈംഗികപ്രവൃത്തിയിൽ നിന്നുള്ളവയും, പിത്തം മൂലമുള്ളവ ദീർഘകാലം തുടരുന്നു; ഭാഗ്യദോഷമില്ലെങ്കിൽ പ്രമേഹം സുഖപ്പെടാവുന്നതാണ്. ഇതിനു ശേഷം ധൻവന്തരി സുഷ്രുതനോടു പറഞ്ഞു: ഗുല്മത്തിന്റെ കാരണമെന്തെന്ന് ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. പഴകിയതും അതിവേഗം ചൂടുള്ളതും ഉണക്കവും കഠിനവുമായ ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഗുല്മം ഉണ്ടാകുന്നത്. അസമമായ കിടക്കയിൽ കിടക്കുക, ശരീരചലനം തെറ്റുക, രക്തദോഷങ്ങൾ എന്നിവ മൂലം മാംസം, കൊഴുപ്പ്, മജ്ജ, അസ്ഥി എന്നിവ ദോഷിതമായി വയറ്റിൽ രോഗം ഉണ്ടാകുന്നു. വയറ്റിനകത്തും പുറത്തും വേദനയോടെയും വലിയ വിഷമത്തോടെയും വൃത്താകൃതിയിലോ നീണ്ടതോ ആയ വീക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതാണ് ഗന്ധമാല എന്നറിയപ്പെടുന്നത്. ദോഷങ്ങളും രക്തവും വേറെയും ചേർന്നും ഉണ്ടാവുന്ന ഈ വീക്കം ശരീരത്തിന്റെ പലഭാഗങ്ങളിലേക്കും സഞ്ചരിക്കുന്നു; ഇത് കഠിനവും കുരുക്കുള്ളതും പിണഞ്ഞതുമാണ്, പൊങ്ങുന്നില്ല. അകത്തായി ഉണ്ടാകുമ്പോൾ ഇതിന് കടുത്ത വേദനയും ആഴത്തിലുള്ളതുമാണ്; ഇത് മുഴുവൻ വളരുകയും, പുഴുവിന്റെ തുരുമ്പുപോലെ പൊങ്ങുകയും, അഗ്നിദൗർബല്യവും ഉണ്ടാക്കുന്നു. നാഭിയിൽ, മൂത്രാശയത്തിൽ, കരളിൽ, പ്ലേഹയിൽ, ഹൃദയത്തിൽ, വയറ്റിൽ, കഷ്ണിയിൽ ഇവ കാണാം; ഹൃദയത്തിൽ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ അതിനോടുകൂടി അതിന്റെ ചുറ്റും കിടക്കുന്ന ഭാഗങ്ങളിൽ നടുങ്ങലും കടുത്ത വേദനയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇത് ഇരുണ്ട ചുവപ്പ് നിറത്തിലുള്ള തലയും അസമമായ പാകവും ഒത്താകൃതിയുമല്ലാത്തതും കാണിക്കും; ബോധക്ഷയം, മനസ്സിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പം, വയറുവീക്കം, ചോരയൊഴുക്ക്, ശരീരത്തിൽ കീറുന്ന പോലെ അനുഭവം, ശബ്ദം എന്നിവയുമുണ്ട്. പിത്തം മൂലമാകുമ്പോൾ ചുവപ്പും താമ്രനിറവും കറുപ്പും നിറങ്ങളായിരിക്കും; അതിനോടൊപ്പം ഉന്മാദം, ജ്വരം, കത്തൽ എന്നിവയുണ്ട്. കഫം മൂലമാകുമ്പോൾ പെട്ടെന്ന് ഉദ്ഭവിച്ച് വേഗത്തിൽ പാകം വരും; ഇത് മങ്ങിയതും ചൊറിച്ചിലുള്ളതുമാണ്. മൂന്നു ദോഷങ്ങളും കലർന്നുണ്ടാകുമ്പോൾ ദു:ഖം, ചുളിവ്, വിറയൽ, ക്ഷുതില്ലായ്മ, ഭാരം, വൈകി തുടങ്ങൽ, അജീർണ്ണം എന്നിവ കാണാം. ഇവിടെയുണ്ടാകുന്ന രോഗത്തിന്റെ ശക്തിമൂലം മലദോഷം, പുറം-അകത്തെ ലക്ഷണങ്ങൾ: കറുത്ത പുള്ളികൾ, ഇരുണ്ട നിറം, കത്തൽ, വേദന, ജ്വരം എന്നിവയും കാണാം. പിത്തം മൂലമുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ സ്ത്രീകളിൽ പുറം രക്തസ്രാവത്തിലും കാണാം; ആയുധം മുതലായവയാൽ രക്തം ദോഷിതമായാൽ രോഗം ഉണ്ടാകാം. മുറിവിൽ നിന്നു വാതം കുലഞ്ഞാൽ രക്തം പിത്തത്തെ ഉണർത്തുന്നു; അപ്പോൾ പിത്ത-രക്ത ലക്ഷണങ്ങളോടുകൂടി നിരവധി ഗന്ധമാലകൾ ഉണ്ടാകും. ഏത് ഭാഗത്ത് രോഗം ബാധിക്കുന്നുവോ അതനുസരിച്ച് വ്യത്യാസങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന്, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തിലോ വീക്കം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ മൂത്രമൊഴിക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകും. ശ്വാസം തടസപ്പെടൽ, പ്ലേഹരോഗം, അമിത ദാഹം, കഴുത്ത് തടസപ്പെടൽ എന്നിവ ക്ലോമത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്നു; ശരീരമുഴുവൻ വേദനയും ഹൃദയത്തിൽ വേദനയും അനുഭവപ്പെടും. മൂർച്ച, കണ്ണുമുന്നിൽ ഇരുണ്ടുകാണൽ, ചുമ, ഹൃദയസ്പന്ദനം, വയറിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും ദോഷങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയലും ഉണ്ടാകും. ഇതുപോലെ തന്നെ, ഉരുക്കുകളുടെ സംയോജനത്തിൽ വാതം മൂലമുള്ള വേദന ചങ്ങലുകൾ, കഷ്ണി, കുഴി, കെട്ടുകൾ, പുറംഭാഗം, വശങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ഉണ്ടാകും; ഗുദത്തിൽ വേദനയും വാതം തടസ്സപ്പെടലും കാണാം. ഇത്തരത്തിലുള്ളവയിൽ പച്ച, പാകം, പാകം വന്ന വീക്കം തിരിച്ചറിയണം; ചിലത് നാഭിയിൽ നിന്ന് മുകളിലേക്ക് പൊങ്ങും, മറ്റൊന്ന് ഗുദം വഴി താഴേക്ക് ഒഴുകും. ഗുദം, മുല, നാഭി എന്നിവിടങ്ങളിൽ ദോഷങ്ങൾ ഈർപ്പം പിടിച്ചാൽ ഗന്ധമാല വരുന്നു; ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നാൽ അവ അവയുടെ ഭാഗങ്ങളിൽ മാറ്റങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കും. പാകം വന്നാൽ, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തിലോ ആണെങ്കിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ പൊങ്ങാം; പാകം കുറഞ്ഞു ദോഷങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചാൽ അകത്താണ് പാകം വരുന്നത്. അവിടെയാണ് ദുഷ്ട സ്ത്രീകളും പാപികളുമാണ് ഗന്ധമാലക്ക് ഇരയാകുന്നത്; ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിൽ മരിച്ചാൽ കഠിനമായ വീക്കം ഉണ്ടാകാം. മുലയിൽ വേദനയുണ്ടോ ഇല്ലയോ എന്നത് പുറം ഗന്ധമാലയുടെ ലക്ഷണമാണ്; സ്ത്രീകളിൽ രക്തം സൂക്ഷ്മമായതിനാൽ കന്യകമാരിൽ ഇത് ഉണ്ടാകാറില്ല. വാതം ഉണരുകയോ അതിന്റെ ഗതി തടസ്സപ്പെടുകയോ ചെയ്താൽ ശിശ്നത്തിന്റെ വേരിൽ വീക്കം ഉണ്ടാകും; അത് ശുക്രാണിയിലേക്കും കഷ്ണിയിലേക്കും വ്യാപിച്ച് വൃക്കാശയത്തിൽ അമിത വീക്കം ഉണ്ടാക്കും. അത് അമർത്തുമ്പോൾ വൃക്കാശയത്തിലെ ശിരകൾ വലുതാകുന്നു; അവിടത്തെ കൊഴുപ്പിൽ ദോഷം കെട്ടിയാൽ ഏഴ് തരത്തിൽ വീക്കം ഉണ്ടാകും. വാതം മൂലം മൂത്രമാർഗ്ഗത്തിന്റെ അറ്റങ്ങളിൽ, അകത്തോ പുറത്തോ വീക്കം ഉണ്ടാകാം; ഇത് വായു നിറഞ്ഞതും, സ്പർശിക്കാൻ ഉണക്കവും, ഉണങ്ങലും കത്തലുമാണ്. പിത്തം മൂലമാകുമ്പോൾ പാകം വന്നാൽ അതിന് അത്തിപ്പഴം പോലെയായിരിക്കും; കത്തൽ, ചൂട്, പാകം എന്നിവയുണ്ട്. കഫം മൂലമാകുമ്പോൾ ഇത് കഠിനവും ഭാരവുമാണ്; ഇളയില്ലാത്തതും ചൊറിച്ചിലുമുള്ളതും കഠിനവുമാണ്, വേദന കുറവാണ്. രക്തം മൂലം വീക്കം കറുപ്പായിരിക്കും, പുറത്ത് പുള്ളികൾ കാണും, വളർച്ചയുടെ ലക്ഷണങ്ങളുമുണ്ട്; കഫം, കൊഴുപ്പ് എന്നിവയാൽ വീക്കം വളരുകയും മൃദുവായ പനന്പഴം പോലെയായിരിക്കും. മൂത്രം പതിവായി പിടിച്ചു വയ്ക്കുന്നവനിൽ, മൂത്രം അവിടേക്ക് ഒഴുകുമ്പോൾ, ആഗ്രഹത്തിന്റെ അഭാവവും സ്ഥിരതയും നഷ്ടപ്പെടുന്നു; നേരിയ ഒഴുക്ക് അശാന്തമാകുന്നു. താഴെ മൂത്രം തടസ്സപ്പെടുകയും, വൃക്കാശയവും ശുക്രാണിയും വീർപ്പിക്കുകയും, വാതം ഉണരുകയും, തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ കുളിക്കുന്നതും ഇതിന് ഇടയാക്കുന്നു. മലവും മൂത്രവും പിടിച്ചുവയ്ക്കുന്നതും, ശരീരഭാഗങ്ങൾ തെറ്റായി ചലിപ്പിക്കുന്നതും, പ്രാണശക്തികൾ ശരീരത്തിനകത്ത് ക്ഷയിച്ചാൽ— വാതം ദോഷിതമായി രക്തത്തെ താഴേക്ക് തള്ളുന്നു; അപ്പോൾ സന്ധിയിൽ കുരുക്കുപോലെയുള്ള വീക്കം ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദോഷങ്ങളുടെ അപ്രസാദവും ദുഷിതമായ ഭക്ഷണവും, വ്യായാമമില്ലായ്മയും, ശരീരചലനം തെറ്റുകയും, ശരീരത്തിലെ ദോഷങ്ങൾ കലർന്നുപോവുകയും ചെയ്താൽ, വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ വേദനയും വീക്കം കൊണ്ടുള്ള ഗന്ധമാലയും മറ്റ് രോഗങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.