പ്രമേഹത്തിന്റെ വിവിധ രൂപങ്ങൾ മൂത്രത്തിന്റെ നിറത്തിലും മറ്റു ഗുണങ്ങളിലും കാണുന്ന വ്യത്യാസങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയാം. ചിലരിൽ മൂത്രം സുതാര്യമോ, വളരെ വെളുപ്പോ, തണുപ്പോ, ഗന്ധമില്ലാത്തതോ, വെള്ളംപോലെയോ കാണാം. ഉദകമേഹയുള്ളവരുടെ മൂത്രം വെള്ളംപോലെയും അല്പം മങ്ങിയതും ലയമുള്ളതുമാണ്. ഇക്ഷുമേഹയിൽ മൂത്രം അത്യന്തം മധുരം, ഇക്ഷുരസത്തേതുപോലെയാണ്. സാന്ദ്രമേഹയിൽ മൂത്രം കട്ടിയുള്ളതും പഴകിയതുമാണ്. സുരാമേഹയിൽ, മൂത്രം മദ്യപോലെ മേൽഭാഗം സുതാര്യമാകയും അടിയിൽ കട്ടിയുള്ളതുമാകുന്നു. ശുക്രമേഹയുള്ളവർക്കു രോമാഞ്ചം അനുഭവപ്പെടുന്നു; മൂത്രം കട്ടിയുള്ളതും പൊടി പോലെയും ശുക്ലം പോലെയും, അല്ലെങ്കിൽ ശുക്ലം കലർന്നതുപോലെയും കാണാം. സികതാമേഹത്തിൽ, മൂത്രത്തിൽ മണൽകണങ്ങൾ കാണപ്പെടും. ശീതമേഹയിൽ, മൂത്രം ധാരാളവും മധുരവും അത്യന്തം തണുപ്പുമാണ്. ശനൈർമേഹയിൽ, മൂത്രം വളരെ മന്ദഗതിയിലാണ് ഒഴുകുന്നത്. ലാലാമേഹയിൽ, മൂത്രത്തിൽ ലയവും ലാലയുടെ നൂലുകൾ പോലെയും കാണാം. ക്ഷാരമേഹയിൽ, മൂത്രം ക്ഷാരജലത്തിന്റെ ഗന്ധം, നിറം, രുചി, സ്പർശം എന്നിവയോടു സാമ്യമുണ്ട്. നീലമേഹയിൽ, മൂത്രം നീലനിറവും കാലമേഹയിൽ, അതു മഷിപോലെയുള്ള കറുപ്പുമാണ്. ഈ രോഗങ്ങളിൽ, സന്ധികളിലും പ്രാണവായു ചാനലുകളിലും പേശികളിലും പൊങ്ങുന്ന, നടുവിൽ താഴ്ന്നതും വരണ്ടതും വേദനയില്ലാത്തതുമായ പുണ്ണുകൾ കാണാം. ശരാവിക എന്ന eruption പാത്രംപോലെയുള്ള ആകൃതിയിലാണ്; കച്ഛപിക എന്നത് എപ്പോഴും കത്തുന്നതും, കച്ഛപം പോലെയുള്ളതുമാണ്. വലിയ നീല പുണ്ണ് വിനതാ എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നു. ജ്വാലിനി എന്നത് ചർമ്മത്തിൽ കത്തലോടെയും കഠിനവേദനയോടെയും ഉണ്ടാകുന്നു. മസൂരിക എന്നത് ചുവപ്പും വെളുപ്പും പൊട്ടുന്ന പൊള്ളകളും കഠിനമായ വേദനയും കൊണ്ടുള്ളതാണ്, അത് മസൂരി പരിപ്പിന്റെ ആകൃതിയിലാണ്. പുത്രിണി എന്ന പുണ്ണ് കടുകുപോലെയുള്ള ആകൃതിയിലും കഠിനവേദനയോടെയും നാവിൽ പുണ്ണ് വരികയും വലുതോ ചെറുതോ അത്യന്തം സൂക്ഷ്മമായതോ ആയിരിക്കും. വിദ്യാരിമൂലത്തിന്റെ ആകൃതിയിൽ വൃത്താകൃതിയുള്ളതും കട്ടിയുള്ളതും അഗ്നിസദൃശമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളതുമാണ് വിദ്യ്രാധിക. പുത്രിണിയും വിദ്യാരിയും സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും കൊഴുപ്പുള്ളവരിലാണ് വരുന്നത്; മറ്റുള്ളവ പിത്തം അധികമുള്ളവരിലാണ് കാണുന്നത്. ഈ പുണ്ണുകൾ ദോഷങ്ങൾ വഷളാകുമ്പോൾ പ്രകടമാകുന്നു; പ്രമേഹം ഇല്ലാതെയും ദുഷിച്ച കൊഴുപ്പിൽ നിന്നുമാണ് ഇവ ഉണ്ടാകുന്നത്. നിറം മാറ്റമില്ലാത്തവരിൽ ഇവ ശ്രദ്ധിക്കപ്പെടുന്നില്ല; മഞ്ഞയോ ചുവപ്പയോ നിറം വന്നാൽ, അല്ലെങ്കിൽ പ്രമേഹത്തിന്റെ ആദ്യലക്ഷണങ്ങൾ കാണാതിരുന്നാൽ ശ്രദ്ധിക്കണം. ഇത്തരത്തിൽ മൂത്രം പോകുന്നവരെ രക്തപിത്തം ബാധിച്ചവരെന്ന് പറയുന്നു. ഇവർക്കു വിയർപ്പ്, ദേഹഗന്ധം, അവയവങ്ങൾ ദുർബലമാകുക, മയക്കം, ഭക്ഷണ-നിദ്രാശയം, ഹൃദയം, കണ്ണ്, നാവ്, ചെവി എന്നിവയിൽ ദാഹവും കത്തലും, ഭാരവും, മുടിയും നഖവും അത്യധികം വളരുക എന്നിവ കാണാം. തണുപ്പിനോടുള്ള ആസക്തി, തൊണ്ടയുംतालുവും വരണ്ടത്, വായിൽ മധുരം, കൈകാൽ കത്തൽ—ഇവയെല്ലാം പ്രമേഹം അടുത്തിരിക്കുന്നു എന്ന സൂചനകളാണ്. മൂത്രത്തിൽ പുഴുക്കളും കാണപ്പെടാം. പ്രമേഹത്തിൽ ദാഹം, വായിൽ മധുരവും ലയവും, വിവിധ രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകും; കഫം കൂടുതലായാൽ നിറവ്, ദോഷങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചാൽ വാതം മൂലമാണ്. കഫ-പിത്തം മൂലമുള്ള പ്രമേഹങ്ങൾ, പൂർണ്ണമായും ക്രമേണ പ്രകടമാകുന്നു; ലൈംഗിക പ്രവർത്തനത്തിൽ നിന്നുള്ളവയും പിത്തം മൂലമുള്ളവയും ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കും; വിധിയുടെ വിധേയമല്ലെങ്കിൽ പ്രമേഹം ശമിപ്പിക്കാവുന്നതാണ്. ഇനി, ധൻവന്തരി സുഷ്രുതനോട് പറഞ്ഞു: "വിദ്രധിയുടെ (അഗ്നി) കാരണവും ഗുൽമയുടെ കാരണവും ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം." പഴകിയതോ അത്യധികം ചൂടുള്ളതോ വരണ്ടതോ കഠിനമായതോ കത്തുന്നതോ ആയ ആഹാരം കഴിക്കുന്നത്, ഒപ്പം അസമമായ കിടക്കയിൽ വിശ്രമിക്കുക, തെറ്റായ ചലനങ്ങൾ, രക്തദോഷങ്ങൾ എന്നിവയാൽ ദുഷിച്ച മാംസം, മെദസ്സു, മജ്ജ, അസ്ഥി എന്നിവ വയറ്റിൽ രോഗഭൂമിയായി മാറുന്നു. അത് പുറത്ത് അല്ലെങ്കിൽ അകത്ത് വേദനയോടെയും കഠിനമായ പീഡയോടെയും വൃത്താകൃതിയിലോ നീണ്ടതോ ആയ വീക്കം രൂപപ്പെടുന്നു—ഇതിനെ വിദ്യ്രധി എന്ന രോഗമായി അറിയുന്നു. ദോഷങ്ങളോ രക്തമോ വേറേയും ചേർന്നും ഉണ്ടാക്കുന്ന ഈ വീക്കം ശരീരത്തിന്റെ വിവിധ ഭാഗങ്ങളിൽ കട്ടിയുള്ളതും കുരുക്കുള്ളതും പുഴുങ്ങാത്തതുമാണ്. ഉൾഭാഗത്തുള്ളത് അത്യന്തം ഗുരുതരവും ആഴത്തിലുള്ളതും опухി പോലെയും പചനം ദുർബലമാക്കുന്നതുമാണ്. ഇത് നാഭിയിൽ, മൂത്രാശയത്തിൽ, കരളിൽ, പ്ലേഹയിൽ, ഹൃദയത്തിൽ, വയറ്റിൽ, വൃക്കയിലും ഉണ്ടാകാം; ഹൃദയത്തിൽ വന്നാൽ അതിനോട് അനുബന്ധമായ പ്രദേശങ്ങളിൽ വിറയലും കഠിനവേദനയും ഉണ്ടാകും. കറുത്ത ചുവപ്പുള്ള തലയും അസമമായ പാകവും ആകൃതിയിലും അനിയമം കാണും; അവയവങ്ങൾ നഷ്ടപ്പെടലും ഭ്രമവും വയറുവിരളും സ്രവവും ഉരുകലും ശബ്ദവും അനുഭവപ്പെടും. പിത്തം മൂലമുള്ളതിൽ ചുവപ്പ്, താമ്രം, കറുത്ത നിറം, ഭ്രമം, ജ്വരം, കത്തൽ എന്നിവ കാണാം; കഫം മൂലമുള്ളതിൽ പെട്ടെന്ന് തുടങ്ങിയും വേഗം പാകവുമാകുന്നു; അവ പാണ്ടുവും കുഴഞ്ഞതുമാണ്. മൂന്നു ദോഷങ്ങളും കലർന്നാൽ, ദുരിതം, പനിയും വാതം, കഠിനത, ഛർദി, ക്ഷുദാഭാവം, ഭാരവും, വൈകിയ ആരംഭം, ദുർബലമായ പചനം തുടങ്ങിയതും കാണാം. ഈ അവസ്ഥയിൽ ദോഷങ്ങൾ ശക്തമായാൽ, അശുദ്ധമായ മലവും പുറം-ഉൾ ലക്ഷണങ്ങളും—കറുത്ത പുണ്ണുകൾ, ഇരുണ്ട നിറം, കഠിന കത്തൽ, വേദന, പനി എന്നിവയും കാണപ്പെടും. പിത്തം മൂലമുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ പുറം രക്തസ്രാവത്തിലും, പ്രത്യേകിച്ച് സ്ത്രീകളിൽ കാണാം; ആയുധങ്ങളാൽ പരിക്കേറ്റ രക്തം മൂലവും രോഗം ഉണ്ടാകാം. പരുക്കിൽ നിന്നു വാതം ഉണർത്തിയാൽ, രക്തം പിത്തത്തെ ഉണർത്തി, പിത്ത-രക്തം മൂലമുള്ള ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടാക്കി, വിദ്യ്രധിക്ക് പലതരത്തിലുള്ള ഉപദ്രവങ്ങൾ വരുത്തും. രോഗം ഏത് ഭാഗത്ത് ബാധിച്ചുവെന്നതനുസരിച്ച് ഉപദ്രവങ്ങൾ വ്യത്യാസപ്പെടുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന്, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തോ വീക്കം ഉണ്ടെങ്കിൽ മൂത്രം പോകാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുണ്ടാകും. ശ്വാസം തടസ്സപ്പെടുക, പ്ലേഹരോഗം, അത്യധികം ദാഹം, കഴുത്ത് തടസ്സപ്പെടൽ എന്നിവ ക്ലോമയിലുണ്ടാകാം; ശരീരമുഴുവൻ വേദനയും ഹൃദയത്തിൽ വേദനയും അനുഭവപ്പെടും. മൂർഛ, കണ്ണു കറുപ്പ്, ചുമ, ഹൃദയസ്പന്ദനം, വയറിന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലുമുള്ള വേദന, വയറ്റിൽ ദോഷങ്ങൾ ഉൽപാദനം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. അതുപോലെ തന്നെ, തുണ്ടുകൾ, വൃക്ക, കമരം, പിന്നെ വശങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിലും വേദനയും, ഗുദത്തിൽ വേദനയും വാതം തടസ്സപ്പെടലും കാണാം. ഇവിടങ്ങളിൽ പാകവായോ പാകമാവാത്തതോ പുഴുങ്ങിയതോ ആയ വീക്കങ്ങൾ തിരിച്ചറിയണം; ചിലത് നാഭിയിൽ പാകവായാൽ മേലോട്ടും, ചിലത് ഗുദത്തിൽ പാകവായാൽ കീഴോട്ടുമാണ് സ്രവം വരുന്നത്. ഗുദം, മുല, നാഭി എന്നിവിടങ്ങളിൽ വരുന്ന വിദ്യ്രധി ദോഷങ്ങൾ തൊട്ട് നനഞ്ഞതുകൊണ്ടാണ്; ദോഷങ്ങൾ തമ്മിൽ കലർന്നാൽ അവ അവയുടെ താവളങ്ങളിൽ മാറ്റം വരുത്തും. പാകമായാൽ, നാഭിയിലോ മൂത്രാശയത്തിലോ ഉള്ള വിദ്യ്രധി അകത്തോ പുറത്തോ പൊട്ടാം; depletion (ക്ഷയം) വന്നാൽ ഉപദ്രവങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ പുഴുങ്ങൽ അകത്താണ് നടക്കുന്നത്. ദുഷ്പ്രവൃത്തികളുള്ള സ്ത്രീകളിലും പാപികളിലും വിദ്യ്രധി ഉണ്ടാകുന്നു; ഗർഭം ഗർഭാശയത്തിൽ മരിച്ചാൽ, കഠിനമായ വീക്കം ഉണ്ടാകാം.