ശുശ്രുതന് ദാന്വന്തരി മഹർഷി രോഗലക്ഷണങ്ങളെയും അവയുടെ കാരണങ്ങളെയും വിശദമായി വിവരിച്ചു. ആദ്യം, ഗ്രഹണീ രോഗത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ അദ്ദേഹം വിശദീകരിച്ചു. ഉദരത്തിൽ വീർപ്പും, വാന്തിയും, ചിലപ്പോൾ ചെവിയിൽ മുഴങ്ങലുമാണ് ആദ്യം കാണപ്പെടുന്നത്. ശരീരം ക്ഷയിക്കുകയും, ഛർദിയും, മനസ്സിലാകാത്തതും, ജ്വരവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. അവശതയും, തലയും തണ്ടുകളും ഭാരമാവുകയും, കൈകാലുകളിൽ വീക്കം, വായിൽ വരണ്ടതും, കണ്ണിന് മുന്നിൽ ഇരുണ്ടതും, ചെവിയിൽ മുഴങ്ങലുമുണ്ടാവും. ഇടവശത്തും, കസേരയിലും, കഴുത്തിലും വേദന, കടുത്ത വയറുവേദന, രോഗികളിൽ എല്ലാം വർധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കും. വിശപ്പും ദാഹവും അകറ്റാൻ കഴിയാത്തതായിരിക്കും. ഭക്ഷണം പൂർണമായി ദഹിച്ചാൽ വയറുവീർപ്പ് ഉണ്ടാകും, ഭക്ഷണം കഴിച്ചശേഷം ആശ്വാസം ലഭിക്കും. എന്നാൽ വായുവിന്റെ ദോഷം മൂലം ഹൃദ്രോഗം, ഉദരഗദം, അർശസ്സ്, പ്ലീഹാരോഗം, പാണ്ഡു എന്നിവയ്ക്ക് സാധ്യതയുണ്ട്. നേരിയ സമയത്തിന് ശേഷം, മലം ദുർബലവും ദ്രാവകവും വരണ്ടതും, കഠിനവും, ശബ്ദത്തോടും, കഫമുള്ളതായും കാണാം. വീണ്ടും വീണ്ടും മലമൊഴിക്കേണ്ടി വരും, ഗുദത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ട്, ശ്വാസക്കേട്, ചുമ എന്നിവ അനുഭവപ്പെടും. മലം മഞ്ഞയോ നീലമഞ്ഞയോ നിറത്തിൽ ദ്രാവകമായിരിക്കും. ദുർഗന്ധവും പുളിച്ച ഉല്പാതനവും, ഹൃദയത്തിലും കണ്ഠത്തിലും ദഹനവേദനയും, രുചിഭ്രംശവും, ദാഹവും, വേദനയും അനുഭവപ്പെടും. കഫം മൂലം ദഹനം വേദനാജനകമാണ്, മനസ്സിൽ ഛർദി തോന്നും, ഭക്ഷ്യരുചി ഇല്ലാതാകും, ലാലം കട്ടിയുള്ളതും, തുപ്പലും, ചുമയും, ഹൃദയസ്പന്ദനവും, മൂക്കിൽ നിന്ന് ദ്രവം ഒഴുകലുമുണ്ടാകും. ഹൃദയം കഠിനവും, വയർ വലുതും ഭാരമുള്ളതും, ഉല്പാതനം ദുർഗന്ധവും മധുരവുമാണ്. ക്ഷീണവും, ചിലപ്പോൾ സന്തോഷവും അനുഭവപ്പെടും. മലം കട്ടിയുള്ളതും, ഭാരം കൂടിയതും, പുളിയതുമാണെങ്കിൽ, ക്ഷയം ഇല്ലാത്തവരിലും ക്ഷീണം അനുഭവപ്പെടും; എല്ലാ രോഗങ്ങളും ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം. ദേഹഭാഗങ്ങളിൽ ദാഹം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ ഗ്രഹണീ ദോഷം മൂലമാണ്, എല്ലായിടത്തും അവയുടെ ദോഷം കാണാം. വാതം, ശർക്കര, കുഷ്ഠം, പ്രമേഹം, ഉദരവൃദ്ധി, ദുർഗന്ധം, അർശസ്സ്, ഗ്രഹണീ—ഈ എട്ട് മഹാരോഗങ്ങൾ അതികഠിനമായവയാണ് ജയിക്കാൻ. ഇതിനു ശേഷം ദാന്വന്തരി മഹർഷി മൂത്രകൃച്ഛ്രത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിച്ചു: മൂത്രാശയം, അതിന്റെ കഴുത്ത്, ശിശ്നം, കെട്ടുകൾ, വൃക്കകൾ, ഗുദം—ഇവയെല്ലാം ഒറ്റൊറ്റ നാളികൾകൊണ്ടാണ് പിന്തുണയുള്ളത്. ഇവ ശരീരത്തിലെ ഗഹ്വരങ്ങളിലും അസ്ഥികളിലും സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. മൂത്രാശയം താഴേക്ക് തുറക്കുന്നവയാണ്, മൂത്രനാളികൾ അതിൽ ചേരുന്നു. വശങ്ങളിൽ നിന്ന് സൂക്ഷ്മമായ ഒഴുക്കുകൾ അതിനെ നിറയ്ക്കുന്നു; ഇവയിലൂടെ ഇരുപത് വിധത്തിലുള്ള രോഗങ്ങൾ ഉൽപാദനമാകും. മൂത്രകൃച്ഛ്രവും പ്രമേഹവും ഗുരുതരമായവയാണ്, പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ ബാധയുണ്ടാക്കുന്നു. മൂത്രാശയത്തിലും കസേരയിലും ശിശ്നത്തിലും വേദന, അതും ഇടയ്ക്കിടയ്ക്കായി, അനുഭവപ്പെടും. വാതം predominante ആണെങ്കിൽ, മൂത്രം കുറവായിരിക്കും; പിത്തം predominante ആണെങ്കിൽ, മൂത്രം മഞ്ഞയും എപ്പോഴും ദഹനവേദനയുമാണ്; കഫം predominante ആണെങ്കിൽ, രക്തം കലർന്ന മൂത്രം, മൂത്രാശയത്തിലും ശിശ്നത്തിലും ഭാരവും വീര്യവുമാണ്. മൂത്രം കഫമുള്ളതും തടസ്സപ്പെട്ടതുമാണ്; മൂത്രാശയത്തിന്റെ വായ് വാതം തടയുകയും വരണ്ടുപോകുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ, മൂത്രം പിത്തം, കഫം, വീര്യം എന്നിവയുമായി കലർന്നുപോകുന്നു. അങ്ങനെ, ക്രമേണ, പശുവിന്റെ പിത്തം പോലെ മഞ്ഞനിറമുള്ള ദാരുണമായ ശല്യം (ശില) രൂപപ്പെടുന്നു. ഈ അവസ്ഥകൾക്കൊന്നും അടിസ്ഥാനത്തിൽ കഫം തന്നെ. ആദ്യ ലക്ഷണം മൂത്രാശയത്തിന്റെ വീക്കം, അതിനോട് ചേർന്ന പ്രദേശത്ത് കടുത്ത വേദന. മൂത്രം മൂത്രാശയത്തിൽ തടയപ്പെടുകയും, മൂത്രം വിടുന്നതിനും വേദനയും, ജ്വരവും, ഭക്ഷ്യരുചിഭ്രംശവും അനുഭവപ്പെടും. പൊതുവായി, നാഭിയിൽ, കസേരയിൽ, മൂത്രാശയത്തിൽ, തലയിൽ വേദനയുണ്ടാകും. വഴികൾ തുറന്നാൽ, മൂത്രം അധികം വരും; തടസ്സപ്പെട്ടാൽ, ഗോമേദകമണിപോലും, വളരെ സുതാര്യമായും മൂത്രം പുറത്തുവരും. വാതാവസ്ഥയിൽ, മൂത്രമാർഗ്ഗത്തിൽ രക്തവും മാംസവും കലർന്ന വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. രോഗി പല്ലുകൾ കടിച്ചും, വിറയച്ചും കഷ്ടപ്പെടുന്നു. ശിശ്നവും നാഭിയും പിടിച്ചു പിടിച്ച് വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു; വാതം മൂലം, വല്യത്തിൽ മൂത്രം കുറുകുറുക്കായി, പിരിയേറെ തവണ പുറന്തള്ളപ്പെടുന്നു. ശിലം ഇരുണ്ടതും, കട്ടിയുള്ളതും, ചിലപ്പോൾ മുള്ളുപോലും മൂർച്ചയുള്ളതുമാണ്; പിത്തം predominante ആണെങ്കിൽ, മൂത്രാശയം തീയിൽ വേവിക്കുന്നതുപോലും ദഹനവേദന അനുഭവപ്പെടും. ശിലം ഭല്ലാതകത്തിന്റെ വിത്തുപോലും ചുവപ്പും മഞ്ഞയും വെളുപ്പും നിറത്തിൽ കാണാം; കഫം മൂത്രാശയത്തെ അമർത്തുമ്പോൾ അതു തണുപ്പും ഭാരവുമാകും. വലിയതും, മൃദുവും, തേൻ നിറമുള്ളതും, വെളുപ്പും നിറമുള്ളതുമായ ശില കുട്ടികളിലാണ് കൂടുതലായി കാണപ്പെടുന്നത്. നാളിയുടെ ചെറുതും, പിടിച്ചു പുറത്താക്കാൻ എളുപ്പവുമാകുമ്പോൾ, രോഗി സുഖം അനുഭവപ്പെടും; പക്ഷേ, വീര്യം പുറത്താക്കാതെ തടഞ്ഞാൽ, വലിയ വീര്യശില രൂപപ്പെടും. വീര്യം സ്ഥലം വിട്ടുപോകുകയോ പുറത്താക്കപ്പെടാതിരികയോ ചെയ്താൽ, വാതം വൃക്കകളുടെ ഇടയിൽ കടന്നു, വീര്യം ഉണക്കുകയും, അതു ശിലയായി മാറുകയും ചെയ്യും. ഇത് മൂത്രാശയത്തിൽ വേദനയും, മൂത്രം വിടാൻ ബുദ്ധിമുട്ടും, വീക്കവും ഉണ്ടാക്കും; ഉടൻ തന്നെ അതു ഉണങ്ങിയുമാറും. ഇങ്ങനെയൊരു അവസ്ഥയിൽ, രോഗിക്ക് ജ്വരവും ചുമയും ഉണ്ടാകും; ശില ചെറുതും, കല്ലുപോലും, വാതം മൂലം തകർന്നാൽ, അതു മറിച്ചുവഴി നീങ്ങും. മൂത്രം കൂടെ പുറന്തള്ളപ്പെടുകയോ, മറിച്ചുവഴി നീങ്ങുകയോ, ദഹിക്കപ്പെടുകയോ ചെയ്യും; മൂത്രാശയത്തിന്റെ വായിൽ വാതം പ്രചോദിതമായാൽ, മൂത്രം തടയപ്പെടും. മൂത്രം തടയപ്പെടുകയും, വേദനയും, കിഴിച്ചലും, ചിലപ്പോൾ വീക്കുമുണ്ടാകും; മൂത്രാശയം പൊതിഞ്ഞ്, ശില വലിയതും, സ്ഥലം മാറിയതും, ഗുദത്തിന് സമീപം ഉയരുകയും ചെയ്യും. അവിടെ വേദന, ദഹനവേദന, സ്പന്ദനം, വളയൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകും; മൂത്രാശയം അമർത്തുമ്പോൾ, മൂത്രം തുള്ളികളായി മാത്രം പുറന്തള്ളപ്പെടും. ഈ മൂത്രപ്രവാഹത്തിന്റെ തടസ്സം 'മൂത്രാശയവാതം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; അതിനെ ജയിക്കാൻ അതികഠിനമാണ്, അതിനേക്കാൾ ശക്തമായ വാതം അതിലും ദുഷ്കരമാണ്. വാതം ഗുദം, മൂത്രാശയം എന്നിവയുടെ ഇടയിൽ കയറുമ്പോൾ, മുള്ളുപോലും, കട്ടിയുള്ളതും, ഉയർന്നതുമായ ഒരു കുരു രൂപപ്പെടും. അതിനെ 'വാത-മുസലം' എന്നു വിളിക്കുന്നു; വിഷ്ണുനാളിയിലെ വാതം മൂലമാണ് ഇതു. ദോഷത്താൽ വളഞ്ഞതും, ശക്തമായതുമായ വാതം മൂത്രാശയത്തിൽ കഠിനമായ വേദനയുണ്ടാക്കുന്നു. മൂത്രം തടഞ്ഞ്, അതു ചുറ്റി സഞ്ചരിക്കുകയും, കഠിനതയും വളയലും ഭാരവും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; മൂത്രം കുറുകുറുക്കായി മാത്രം പുറന്തള്ളപ്പെടും, അല്ലെങ്കിൽ വളരെ അപൂർവമായി മാത്രം. ഈ അവസ്ഥ 'വാത-വലയം' എന്നറിയപ്പെടുന്നു; മൂത്രം കുറുകാലം തടഞ്ഞാൽ, അതു പുറത്തുവരില്ല, അല്ലെങ്കിൽ തടസ്സപ്പെടും, മൂത്രം കഴിഞ്ഞാലും അല്പം വേദനയുണ്ടാകും. തടസ്സം മൂലം, വാതം തടയപ്പെടുകയും, ചുറ്റിക്കറങ്ങുകയും ചെയ്താൽ, നാഭിക്ക് താഴെയുള്ള വയറു മൂത്രം നിറയുകയും ചെയ്യും. അതു കഠിനമായ വേദന, ഉദരവൃദ്ധി, പ്രവർത്തനക്ഷമതയില്ലായ്മ, മലം കൂടിവരിക എന്നിവ ഉണ്ടാക്കും; ഈ മൂത്രം വയറിന്റെ വായിലോ വാതം മൂലമോ ദോഷം മൂലമാണ്. ഇങ്ങനെ ദാന്വന്തരി മഹർഷി രോഗലക്ഷണങ്ങളും അവയുടെ കാരണങ്ങളും ശുശ്രുതനോട് വിശദമായി പ്രസ്താവിച്ചു.