ധന്വന്തരി ഭഗവാൻ സൂശ്രുതനോടു പറഞ്ഞു: വാതം മൂലം ദൃഢവും അചലവുമായ ചര്മം, വടിവുള്ള കട്ടുകൾ ഉണ്ടാകുന്നു; വേദനയും കരക്കലുമാണ് വാതം വരുത്തുന്നത്. പിത്തം മൂലം വായ് കറുത്ത് പോകുന്നു. കഫം മൂലം ചർമ്മം മൃദുവായി, കട്ടികെട്ടി, സാധാരണ നിറത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അർശസ്സ് എന്ന രോഗം ഉടൻ ചികിത്സിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ജ്ഞാനികൾ പറയുന്നു, കാരണം ഈ രോഗങ്ങൾ വൃക്കയും കുടലും തടസ്സപ്പെടുത്താൻ ഇടയാകുന്നു. ഇനി, സൂശ്രുതാ, ഞാൻ പാകംമുട്ടലും അജീർണ്ണവും ഉണ്ടാകുന്ന കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. ആറ് വിധത്തിലുള്ള ഈ രോഗങ്ങൾ ദോഷങ്ങളുടെ അശമനത്തിലോ, അവ ഒന്നിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുമ്പോഴോ, ഭയം, ദു:ഖം എന്നിവ മൂലമോ ഉണ്ടാകുന്നു. അമിതമായി വെള്ളം കുടിക്കുമ്പോഴും, വരണ്ട ഭക്ഷണം, പച്ചമാംസം, എണ്ണയുള്ള പദാർത്ഥങ്ങൾ, എള്ള് പൊടി, ശരിയായി പാകം ചെയ്യാത്ത ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവ കഴിക്കുമ്പോഴും അത്യന്തം പാകംമുട്ടൽ ഉണ്ടാകുന്നു. മദ്യം അധികം കഴിക്കുമ്പോഴും, വരണ്ടതും അമിതവുമായ ഭക്ഷണങ്ങൾ, രുചികൾ ചേർത്ത് കഴിക്കലും, അയോഗ്യമായ കൂട്ടിച്ചേർക്കലും, കൃമികൾ മൂലമുള്ള വിരോധവും വാതം ഉണർത്തുന്നു. അശാന്തമായ വാതം താഴേക്ക് ചിതറുമ്പോൾ അഗ്നിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അങ്ങനെ ഭക്ഷ്യവും മലവും കുടലും ദോഷം പ്രാപിച്ച്, ദൗർബല്യവും മറ്റ് ലക്ഷണങ്ങളും കാണപ്പെടുന്നു. പാകംമുട്ടലിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ: ഹൃദയത്തിൽ, മലദ്വാരത്തിൽ, കുടലിൽ അസ്വസ്ഥത, അംഗങ്ങളിൽ വിയർപ്പ്, ദോഷങ്ങൾ പുറത്തു പോകാതെ തടസ്സം. ഈ അവസ്ഥയിൽ, വയറു വീർത്ത്, അജീർണ്ണം, ജ്വരം ഇല്ലാതെ മലം കുറവായി, ശബ്ദമില്ലാതെ കടുപ്പത്തോടെ പുറത്ത് പോകുന്നു. മലം വരണ്ടതും, കുശലതയില്ലാത്തതും, തെളിഞ്ഞതുമാണ്, ഇടയ്ക്കിടെ അല്ലെങ്കിൽ ആവർത്തിച്ച് പുറത്ത് പോകുന്നു; ചിലപ്പോൾ കത്തിയതുപോലെയോ വിഷം കലർന്നതുപോലെയോ, പിഴുപ്പ് നിറഞ്ഞതും വേദനയുണ്ടാക്കുന്നതുമാണ്. മലദ്വാരം വരണ്ടതും ചുരുങ്ങിയതും, രോമങ്ങൾ നിവർന്നതും, ആഹ് എന്ന് ആനന്ദം ശ്വാസം വിടുന്നതുമാണ്. പിത്തം കലർന്നാൽ, മലത്തിന്റെ നിറം മഞ്ഞ, മഞ്ഞൾപ്പൊടിപോലെയോ പച്ചപുല്ലുപോലെയോ കാണാം. അതിൽ രക്തം കലർന്നതും, അത്യന്തം ദുർഗന്ധമുള്ളതും, ദഹിക്കാത്ത പുല്ല് കലർന്നതും, വിയർപ്പും ദഹനവും കൂടിയതും, വേദനയും, മലദ്വാരത്തിൽ ചൂടും, കട്ടിയുള്ള കഫവും, കട്ടിയുള്ള ദ്രാവകവും, കുറവായ മലവും ഒഴുകുന്നതുമാണ്. രോമങ്ങൾ വീഴുകയും, മൂത്രാശയത്തിലും മലദ്വാരത്തിലും വയറ്റിലും ഭാരവും അസ്വസ്ഥതയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ശരിയായ ദഹനം നടക്കാതെ പുറത്ത് പോകുമ്പോൾ, ആ രോഗലക്ഷണങ്ങൾ മുഴുവൻ ശരീരത്തിൽ കാണാം; ഭയം മൂലം മനസ്സു അശാന്തമായാൽ, കിടന്നുറങ്ങുമ്പോൾ തന്നെ മലവും പുറത്ത് പോകുന്നു. അപ്പോൾ, വാതം ഉടൻ വറ്റിച്ചാൽ, ഉഷ്ണവും ദ്രാവകവുമുള്ള ലഘു ഭക്ഷണം ഉപയോഗിക്കണം. വാതവും പിത്തവും ദു:ഖവും ഒരുപോലെ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. മലദോഷം രണ്ടു വിധമാണ്: ദോഷം കലർന്നതും ഇല്ലാത്തതും. രക്തം കലർന്നാൽ, അത് ദ്രവദോഷം; ഭാരമുള്ളത് വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകുന്നു. മലത്തിന് ദുർഗന്ധവും ശബ്ദവും തടസ്സവും വേദനയും ഉണ്ടാകും. ദോഷം ഇല്ലാത്തത് കഫം മൂലമാണെങ്കിലും വെള്ളത്തിൽ മുങ്ങില്ല. ഇവയിൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവർക്ക് ഗ്രഹണീ രോഗം ബാധിക്കും. അവനിൽ ദഹനാഗ്നിയെ അണയ്ക്കുന്ന കാരണങ്ങൾ കൂടുമ്പോൾ, മലത്തിൽ ദോഷം ഉണ്ടായാലോ ഇല്ലാതെയോ, ദഹിപ്പിച്ച ശേഷം പാകംമുട്ടൽ ഉണ്ടാകും. ഈ രോഗം സ്വഭാവത്തിൽ അമിത ദ്രവം പുറത്ത് പോകാൻ ഇടയാക്കുന്നു; ദോഷം കലർന്നാൽ ദഹിക്കാത്തത് പുറത്ത് പോകും, ദഹിച്ചാൽ അങ്ങനെ ഇല്ല. ദീർഘകാലം ഗ്രഹണീ രോഗം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ദോഷങ്ങൾ ശേഖരിച്ച് ഉപവാസം നിർബന്ധമാക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ അകസ്മികമായി കുലിർപ്പോ, സന്ധിവേദനയോ ഉണ്ടാകും. വ്യത്യസ്ത ദോഷങ്ങൾ അനുസരിച്ച് നാലു വിധം, അവയുടെ കൂട്ടായ്മ കൊണ്ടും ഈ രോഗം വരാം. ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ: അങ്ങുകളുടെ ദൗർബല്യം, സ്ഥിരം വാതം, അല്പം തുപ്പൽ, വായിൽ ദുർഗന്ധം, ഭക്ഷ്യത്തിൽ താല്പര്യക്കുറവ്, ദാഹം, ക്ഷീണം, തലകറക്കം. വയറു വീർത്ത്, ഛർദി, ചിലപ്പോൾ ചെവിയിൽ ശബ്ദം. പൊതുവെ ക്ഷയം, ഛർദി, വിച്ഛേദം, പനി എന്നിവ കാണാം. വൈകുന്നേരം, തലയും തൊണ്ടയും ഭാരവും, കൈകാലുകൾ വീർത്ത്, വാതം മൂലം ഉറക്കം, വായിൽ വരൾച്ച, കണ്ണിന് കറുപ്പ്, ചെവിയിൽ ശബ്ദം. വശം, കടി, കഴുത്ത് എന്നിവയിൽ വേദന, ഗുരുതരമായ വാതം, രോഗിക്ക് എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കൂടുകയും, വിശപ്പും ദാഹവും തീരാത്തതുമാണ്. ദഹനം പൂർത്തിയായാൽ വയറ്റിൽ വായു; ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ ആശ്വാസം. വാതം മൂലം ഹൃദ്രോഗം, ഉദരകൃച്ഛം, അർശസ്, പ്ലീഹാരോഗം, പാണ്ഡു എന്നിവയിലേക്ക് മാറാൻ സാധ്യത. ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞാൽ, മലം ദ്രവവും വരണ്ടതും കഠിനവുമാണ്, ശബ്ദത്തോടും കുശലതയില്ലാത്തതും ആവർത്തിച്ച് പുറത്ത് പോകുന്നു; മലദ്വാരത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ട്, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ. മലത്തിന്റെ നിറം മഞ്ഞയോ നീലമഞ്ഞയോ, ദ്രവമലമാണ്; ദുർഗന്ധം, പുളിയുള്ള ഉൽബത്തിയും, ഹൃദയത്തിലും കഴുത്തിലും ദഹനവും, ഭക്ഷ്യത്തിൽ താല്പര്യക്കുറവും, ദാഹവും, വേദനയും. കഫം മൂലം ദഹനം വേദനാജനകമായിരിക്കും, മനസ്സിന് ഛർദി, ഛർദി, താല്പര്യക്കുറവ്, കട്ടിയുള്ള ലാലം, തുപ്പൽ, ചുമ, ഹൃദയസ്പന്ദനം, മൂക്കിൽ ദ്രവം. ഹൃദയം കടുപ്പം, വയറ്റിൽ ഭാരം, ഉൽബത്തി ദുർഗന്ധവും മധുരവുമാണ്, ദൗർബല്യം, ചിലപ്പോൾ ആവേശം. മലത്തിൽ കഫം കലർന്നതോ, ഭാരമുള്ളതോ, പുളിയുള്ളതോ ആണെങ്കിൽ, ക്ഷയം ഇല്ലാത്തവർക്കും ദൗർബല്യവും, എല്ലാ രോഗലക്ഷണങ്ങളും കാണാം. ശരീരഭാഗങ്ങളുടെ വിഭജനത്തിൽ പറഞ്ഞ മൂന്ന് ദോഷങ്ങൾ—ദാഹം മുതലായവ—ഗ്രഹണീ ദോഷത്താൽ ഉണ്ടാകുന്നു, അവ എല്ലായിടത്തും കാണാം. വാതം, മൂത്രാശ്മരി, കുഷ്ഠം, പ്രമേഹം, ഉദരവൃദ്ധി, ദുർഗന്ധം, അർശസ്, ഗ്രഹണീ—ഈ എട്ട് മഹാരോഗങ്ങൾ അതികഠിനം. ഇനി, സൂശ്രുതാ, മൂത്രവിരുദ്ധം ഉണ്ടാകുന്ന കാരണങ്ങൾ കേൾക്കൂ. മൂത്രാശയം, അതിന്റെ കഴുത്ത്, ശിശ്നം, കടി, വൃക്ക, മലദ്വാരം—ഇവയെല്ലാം ഒരൊറ്റ നാളികളാൽ പിന്തുണയുള്ളവയാണ്, മലദ്വാരത്തിന്റെയും അസ്ഥികളുടെയും ഗഹ്വരങ്ങളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. മൂത്രാശയം താഴോട്ടാണ്, അവിടെ മൂത്രനാളികളുടെ തുറമുഖങ്ങൾ കാണാം. വശങ്ങളിൽ നിന്നുള്ള സൂക്ഷ്മധാരകൾ അതിനെ തുടർച്ചയായി നിറയ്ക്കുന്നു; അവയിലൂടെ ഇരുപത് വിധം രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. മൂത്രവിരുദ്ധവും പ്രമേഹവും ഗുരുതരമായ രോഗങ്ങളാണ്, അവ പ്രധാന ഭാഗങ്ങളെ ബാധിച്ച് മൂത്രാശയത്തിലും കടി, ശിശ്നം എന്നിവയിൽ നേരിയതെങ്കിലും ആവർത്തിച്ചും വേദന വരുത്തുന്നു. വാതം മൂലമുള്ളതിൽ മൂത്രം കുറവായിരിക്കും; പിത്തം മൂലമുള്ളതിൽ മഞ്ഞയും എപ്പോഴും ദഹനവേദനയുമാണ്; കഫം മൂലമുള്ളതിൽ രക്തം കലർന്നതും, മൂത്രാശയത്തിലും ശിശ്നത്തിലും ഭാരവും വീർപ്പും. മൂത്രം പിഴുപ്പും തടസ്സവുമാണ്, എല്ലാ ദോഷങ്ങളും കലർന്നിരിക്കുന്നു; വാതം മൂത്രാശയത്തിന്റെ തുറമുഖം തടഞ്ഞ് ഉണക്കുമ്പോൾ— മൂത്രം പിത്തം, കഫം, ശുക്ലം എന്നിവ കലർന്നതാകുന്നു; അങ്ങനെ, പശുവിന്റെ പിത്തം പോലെയുള്ള മഞ്ഞ നിറമുള്ള കഠിനമായ അശ്മരി രൂപപ്പെടുന്നു. ഇവയെല്ലാം കഫം ആധാരമായിരിക്കുന്നു; ആദി ലക്ഷണം മൂത്രാശയത്തിലെ വീക്കം, അതികഠിനമായ വേദന. മൂത്രം തടസ്സപ്പെട്ട്, മൂത്രാശയത്തിൽ നില്ക്കുന്നു, മൂത്രം വിടുമ്പോൾ വേദന, പനി, ഭക്ഷ്യത്തിൽ താല്പര്യക്കുറവ്; പൊതുവെ, നാഭിയിൽ, ഗുധം, മൂത്രാശയം, തല എന്നിവയിൽ വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി ഭഗവാൻ സൂശ്രുതനോട് രോഗങ്ങളുടെ സ്വഭാവവും ലക്ഷണങ്ങളും വിശദമായി ഉപദേശിച്ചു.