വായുവിന്റെ അശാന്തതയാൽ മലം കഠിനവും ഉണക്കവും വാതം കലർന്നതുമാകുന്നു. ഇതുമൂലം വയറിലും പുറകിലും ഹൃദയത്തിലും വശങ്ങളിലുമുള്ള ദാരുണമായ വേദനയുണ്ടാകുന്നു. വയറിന്റെ വീർപ്പ്, കഠിനമല, ഛർദ്ദി, വെട്ടുവേദന, പ്രത്യേകിച്ച് മൂത്രാശയത്തിൽ കടുത്ത വേദനയും കവിളുകളുടെ വീർപ്പുമാണ് അനുഭവപ്പെടുന്നത്. വായു മേലോട്ടുയർന്നാൽ ഛർദ്ദി, അജീരണം, ജ്വരം, ഹൃദ്രോഗം, പാചകദോഷം, മൂത്രം തടയൽ, അതുപോലെ പഞ്ചസാരയും ഉണ്ടാകാം. കേൾവിക്കേട്, ശക്തമായ തലവേദന, ശ്വാസക്കേട്, തലവേദന, ചുമ, മൂക്കടച്ചൽ, മനസ്സിന്റെ അശാന്തി, ദാഹം, ശ്വാസം എടുക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ട്, പിത്തദോഷം, വയറിലെ അർബുദങ്ങൾ എന്നിവയും ഇതോടെ ഉണ്ടാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ശക്തിയോടെ ദാരുണമായി ഉണരുന്ന രോഗങ്ങൾ വാതം മൂലമാണ്; അതിൽ ഏറ്റവും ഭയാനകമായവ മരണത്തെയും ഗുരുതരമായ പ്രത്യാഘാതങ്ങളെയും കാരണമാകുന്നു. ഇവയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും, ആരുടെ അന്ത്യവായുവിൽ വാതം ബാധിച്ചിരിക്കുകയാണോ, അവർക്കും സ്വഭാവരോഗങ്ങളും, അകത്തും നാഡികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടവയും ഉണ്ടാകാം. സ്ഥിരമായി വാസം പിടിച്ചവയ്ക്ക് മുക്തി ഇല്ലെങ്കിലും, അഗ്നിയുടെ ശക്തിയും മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങളും ഉപയോഗിച്ച് നിയന്ത്രിക്കാം. രണ്ടു ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നുണ്ടാകുന്നതും, രണ്ടാം നാഡിയിൽ നിന്നുള്ളതും വിവരണം ചെയ്യപ്പെടുന്നു. ഇവ ശമിപ്പിക്കാൻ ദുഷ്കരവും വർഷങ്ങളോളം നീണ്ടുനിൽക്കുന്നതുമാണ്; പുറംനാഡിയിൽ നിന്നുള്ളതും ഏകദോഷം ആധിപത്യമുള്ളതും വിവരിക്കപ്പെടുന്നു. അരശ്ശം എളുപ്പത്തിൽ ശമിപ്പിക്കാവുന്നതും ഉടൻ തന്നെ വളരുന്നതുമല്ല; ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിലും സമാനമായ ഭാഗങ്ങളിലും ഉണ്ടാകുന്നതും അവയുടെ സ്വഭാവം പ്രകാരം വിശദീകരിക്കും, ജന്മസിദ്ധമായവയല്ല. പുഴുവുകൾ മൂലമുള്ള രോഗങ്ങൾ തിളച്ചും മൃദുവുമാണ്; ചലിക്കുന്ന വായു കഫം ഉൾക്കൊണ്ടാൽ, ചർമ്മത്തിൽ പുറം അരശ്ശം ഉണ്ടാക്കുന്നു. കഠിനവും നീങ്ങാത്തതുമായ, കുരുമുല്ലുപോലെയുള്ള ചർമ്മ വളർച്ചകൾ അറിയപ്പെടുന്നു; വാതം വേദനയും കരുത്തും നൽകുന്നു, പിത്തം വായ് കറുപ്പാക്കുന്നു. തൈലംപോലെയുള്ള തൊലിവ്, ഗ്രന്ഥികൾ, സാധാരണ നിറം എന്നിവ കഫം മൂലമാണ്. അറിവുള്ളവൻ അരശ്ശത്തെ ഉടൻ ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കണം, കാരണം ഈ രോഗങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ ഗുദവും വയറും തടസ്സപ്പെടുത്താൻ ഇടയാക്കും. അപ്പോൾ ധന്വന്തരി സുശ്രുതനോട് പറഞ്ഞു: ഞാൻ ഇപ്പോൾ ദഹനദോഷവും അതിന്റെ ആറു വകഭേദങ്ങളും, അവ ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റയ്ക്കോ ചേർന്നോ, ഭയവും ദുഃഖവും മൂലമോ ഉണ്ടാകുന്ന കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. പ്രത്യേകിച്ച് അജീർണ്ണം അത്യധികം വെള്ളം കുടിച്ചാലും, ഉണക്കഭക്ഷണം, പച്ചമാംസം, തൈലംപോലുള്ളവ, എള്ളപ്പൊടി, പാകംകുറഞ്ഞ ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവ കഴിച്ചാലും ഉണ്ടാകുന്നു. അത്യധികം മദ്യപാനം, ഉണക്കവും അധികവും ആയ ഭക്ഷണം, രുചികളും തൈലവും കലക്കി, പുഴുവിന്റെ വിരുദ്ധതയും അന്യോന്യവിരുദ്ധമായ ഭക്ഷണസംയോജനവും വാതം ഉണർത്തുന്നു. അശാന്തമായ വാതം താഴേക്ക് പടർന്ന് ദഹനാഗ്നിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ അന്നവും മലവും അന്ത്യവായുവും ദോഷം പ്രാപിച്ച് മലദുരിതം തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. മലദോഷം വരാൻ പോകുന്നവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ ഇവയാണ്: ഹൃദയത്തിലും ഗുദത്തിലും അന്ത്യവായുവിലും അസ്വസ്ഥത, അവയവങ്ങളിൽ വിയർപ്പ്, മലിനങ്ങൾ തടയൽ. ഈ അവസ്ഥയിൽ വയറു വീർപ്പും അജീർണ്ണവും, പനി ഇല്ലാതെ മല കുറവായും ശബ്ദമില്ലാതെ കടുപ്പത്തോടെ പുറത്താക്കപ്പെടുന്നു. മലം ഉണക്കവും നുരയുള്ളതും തെളിച്ചമുള്ളതും ആവർത്തിച്ച് അല്ലെങ്കിൽ ഇടവേളകളിൽ പുറത്താക്കപ്പെടുന്നു; കത്തിയതോ വിഷമുള്ളതോ പോലെ കാണാം, തിളച്ചും വെട്ടുവേദനയുമുണ്ടാകാം. ഗുദം ഉണക്കവും ചുരുങ്ങിയതുമായിരിക്കും, രോമങ്ങൾ നിൽക്കുകയും ആഹ് എന്നൊരക്ഷരം ഉരിയുകയും ചെയ്യും; പിത്തം കലർന്നാൽ മലം മഞ്ഞയോ പച്ചയോ ആയിരിക്കും. മലത്തിൽ രക്തം കലർന്നിരിക്കും, അത്യന്തം ദുർഗന്ധവുമാണ്, അജീർണ്ണമായ പുല്ല് കലർന്നിരിക്കും, വിയർപ്പും കത്തലുമുണ്ട്; വേദനയും, ഗുദത്തിൽ ചൂടും, കട്ടുവായ രുചിക്കുള്ള ആഗ്രഹവും കഫം കട്ടിയുമുണ്ടാകും. അവിടെ മലം തിളച്ചും കുറവുമാണ്, ഒഴുകുന്നു; രോമം വീഴുകയും കടുത്ത അസ്വസ്ഥതയും മൂത്രാശയത്തിലും ഗുദത്തിലും വയറിലും ഭാരം അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യും. ശരിയായ ദഹനമില്ലാതെ പുറത്താക്കുമ്പോൾ, ശരീരത്തിൽ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളുമുണ്ടാകും; ഭയത്താൽ മനസ്സു കലങ്ങി കിടക്കുമ്പോൾ അത് പുറന്തള്ളപ്പെടും. അപ്പോൾ വാതം ഉടൻ തന്നെ ചൂടുള്ള ദ്രവ്യങ്ങളും ലഘുവായവയും ഉപയോഗിച്ച് ശമിപ്പിക്കണം; വാതവും പിത്തവും ദുഃഖവും ഉണർത്തുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾ സമാനമാണ്. സംഗ്രഹമായി, അജീർണ്ണം രണ്ടു വകഭേദമുണ്ട്: മലിനവുമില്ലാത്തതും മലിനവുമായതും. രക്തം കലർന്നാൽ അത് ദ്രവദോഷം മൂലമാണ്, ഭാരമുള്ളതുകൊണ്ട് വെള്ളത്തിൽ ഒഴുകുന്നു; മലം ദുർഗന്ധവുമാണ്, ശബ്ദവുമുണ്ട്, തടസ്സവുമുണ്ട്, വേദനയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. മലിനമില്ലാത്തത് കഫം മൂലമാണ്, പക്ഷേ അത് മുങ്ങുന്നില്ല; അജീർണ്ണങ്ങളിൽ, ശ്രദ്ധയില്ലാത്തവർക്ക് ഗ്രഹണീ രോഗം ബാധിക്കും. അവനിൽ ദഹനാഗ്നിയെ ദുർബലപ്പെടുത്തുന്ന ഘടകങ്ങൾ അധികമായി കൂടുമ്പോൾ, മല മലിനമായാലും ശുദ്ധമായാലും, അത് ദഹിപ്പിച്ച് ശേഷം പുറത്താക്കപ്പെടുന്നു. ഈ അജീർണ്ണം സ്വഭാവത്തിൽ അത്യധികം മലപ്രവാഹം ഉണ്ടാക്കുന്നു; മലിനം കലർന്നാൽ അജീർണ്ണമായിരിക്കും, ദഹിപ്പിച്ചാൽ അങ്ങനെയല്ല. ദീർഘകാലം ഗ്രഹണീ ദോഷം തുടരുമ്പോൾ, മലകൂടലും ഉപവാസം നിർബന്ധിതമാവുകയും ചെയ്യും; ചിലപ്പോൾ പെട്ടെന്നു കുലുക്കം, ചിലപ്പോൾ സന്ധിവേദനയും ഉണ്ടാകും; നാലു ദോഷങ്ങൾ പ്രകാരം, അതിന്റെ സംയോജനത്തിൽ നിന്നുമാണ് ഇതുണ്ടാകുന്നത്. ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ: അവയവദൗർബല്യം, സ്ഥിരമായ വാതം, അല്പം തുപ്പൽ, വായിൽ ദുർഗന്ധം, അഹാരം താല്പര്യമില്ലായ്മ, ദാഹം, ക്ഷീണം, തലകറക്കം. വയറു വീർപ്പും ഛർദ്ദിയും ചിലപ്പോൾ ചെവിയിൽ ശബ്ദവും ഉണ്ടാകും; പൊതുവെ ക്ഷയം, ഛർദ്ദി, മയക്കം, പനി എന്നിവ കാണാം. മയക്കം, തലയും തുടയും ഭാരം, കൈകാലുകൾ വീർപ്പ്, വാതം മൂലം ഉറക്കം, വായ് ഉണക്കം, കണ്ണിന് ഇരുണ്ടു കാഴ്ച, ചെവിയിൽ ശബ്ദം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. വശങ്ങളിൽ, കക്ഷിയിൽ, കഴുത്തിൽ വേദനയും കടുത്ത കൊളിക്ക് വേദനയും, രോഗിയിൽ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കൂടുകയും, തൃപ്തിയില്ലാത്ത വിശപ്പും ദാഹവും അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യും. ദഹിപ്പിച്ചാൽ വയറു വീർപ്പുണ്ടാകും; ഭക്ഷണം കഴിച്ചശേഷം സുഖം ലഭിക്കും; വാതം മൂലം ഹൃദ്രോഗം, വയറിലെ അർബുദം, അരശ്ശം, പ്ലീഹാരോഗം, പാണ്ഡുരോഗം എന്നിവയ്ക്കു സാധ്യതയുണ്ട്. ദീർഘകാലം കഴിഞ്ഞാൽ മലം ദ്രവവും ഉണക്കവും കഠിനവുമാണ്, ശബ്ദവുമുണ്ട്, നുരയുമുണ്ട്; വീണ്ടും വീണ്ടും മലം പുറത്താക്കുകയും, ഗുദത്തിൽ ബുദ്ധിമുട്ട് അനുഭവപ്പെടുകയും, ശ്വാസക്കേടും ചുമയും ഉണ്ടാകും. മഞ്ഞയോ നീലമഞ്ഞയോ നിറത്തിൽ ദ്രവമലമാണ് പുറപ്പെടുന്നത്; ദുർഗന്ധവും പുളിച്ച ഉരക്കം, ഹൃദയത്തിലും കഴുത്തിലും കത്തലും, അഹാരരുചിയില്ലായ്മയും ദാഹവും വേദനയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. കഫം മൂലം ദഹനം വേദനാജനകമാണ്, മനസ്സിൽ ഛർദ്ദിഭാവം, ഛർദ്ദി, അഹാരരുചിയില്ലായ്മ, കട്ടിയുള്ള തുപ്പൽ, ചുമ, ഹൃദയസ്പന്ദനം, മൂക്കിൽ നിന്ന് ദ്രവം എന്നിവയുണ്ട്. ഹൃദയം കട്ടിയുള്ളതുപോലും വയറു മന്തവും ഭാരവുമാണ്, ഉരക്കം ദുർഗന്ധവും മധുരവുമാണ്, ദൗർബല്യവും ചിലപ്പോൾ ഉല്ലാസവും അനുഭവപ്പെടും. മലം ചേർന്നതും ഒട്ടിപ്പിടിച്ചതും ഭാരവുമോ പുളിപ്പുമോ ആയാൽ, ക്ഷയമില്ലാത്തവർക്കുപോലും ദൗർബല്യവും എല്ലാ രോഗങ്ങളും ലക്ഷണങ്ങളും കാണാം. ശരീരവിഭാഗത്തിൽ വിവരണം ചെയ്ത ദാഹാദി മൂന്നു മലങ്ങൾ ഗ്രഹണീ ദോഷത്താൽ ഉണരുന്നു; അവ എല്ലായിടത്തും കാരണമാകുന്നു.