വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവയുടെ അശാന്തി മൂലം ശരീരത്തിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വ്യത്യസ്ത രോഗലക്ഷണങ്ങൾ ധന്വന്തരി മഹർഷി വിശദമായി സൂശ്രുതനോട് വിശദീകരിച്ചു. ചിലരിൽ മൂത്രദ്വാരത്തിൽ നിന്ന് വരുന്ന മലം ഉണക്കവും, അഗ്രഭാഗത്ത് പുറത്തേക്കു തള്ളപ്പെടുന്നതും, ഇടയിൽ പാകത്തോടും അല്ലാതെയും കാണപ്പെടുന്നു. മലം മഞ്ഞളുപോലെയുള്ള നിറത്തിലുള്ളതും, കെട്ടിച്ചേർന്നതും, ഇരിപ്പിടത്തിൽ ഇരുന്ന് മാത്രം പുറത്ത് പോകുന്നതുമാണ്. ചിലരിൽ അണുസമീപം മുളപൊട്ടുകൾ പോലെ വളരുകയും, പലതരം വായുവുകൾ ശബ്ദത്തോടെ പുറത്തു വരികയും, ഉണക്കതും, അതോടൊപ്പം ഉറച്ച കുരു പോലെയുള്ളവയും, കറുത്ത ചുവപ്പ് നിറമുള്ളതും, കട്ടിയുള്ളതും, അകലം തൊട്ടാൽ ഒപ്പമില്ലാത്തതും rough ആയതുമാണ്. മലത്തിന്റെ രൂപം പലവിധത്തിലും കാണാം: ചിലത് വളഞ്ഞതും, മൂർദ്ധാവായതും, ഇരട്ട മുഖമുള്ളതും, ജുജുബി, ഈന്ത, കർക്കന്ധു, പഞ്ചസാര, പഞ്ചസാരപ്പൂ, കപാസു എന്നിവയുടെ ഫലങ്ങൾ പോലെയും കാണാം. ചിലത് കടമ്പപൂവു പോലെയും, ചിലത് സിദ്ധാർത്ഥ വിത്തു പോലെയും. ഈ രോഗം ബാധിച്ചവർക്കു തലവേദന, വശദുഃഖം, കാൽവേദന, ഉരുക്കുഴി, ഉരുവുകൾ, കക്ഷം തുടങ്ങിയ ഭാഗങ്ങളിൽ അത്യന്തം വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. അവർക്ക് തുമ്മൽ, ഉമ്മൽ, തടസം, ഹൃദയവേദന, ഛർദ്ദി, ചുമ, ശ്വാസംമുട്ടൽ, അജീരണം, ചെവി മുഴങ്ങൽ, തലചുറ്റൽ എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. ഇവയാൽ ബാധിച്ചവരുടെ മലം കട്ടിയുള്ളതും, കുറവായതും, ശബ്ദത്തോടെയും, പാളി പോലെ പുറത്തു വരികയും, വേദനയോടെയും, പിച്ചിലോടെയും, പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്. ഇവരിൽ ചർമ്മം ഇരുണ്ടതും, മൂത്രവും മലവും തടഞ്ഞതും, കണ്ണും വായും നിറംമാറുന്നതും കാണാം. അതിനാൽ ഗദം, പ്ളീഹ, ഉദരവൃദ്ധി, കഠിനമായ കുരു എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. പിത്തം അധികമായാൽ വായ് നീലനിറമാകുകയും, കുരുകൾ ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, കറുപ്പ് നിറങ്ങളിലായി കാണപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അവ സൂക്ഷ്മവും, മൂർച്ചയുള്ളതും, പാളി പോലെ പീടിപ്പിക്കുന്നതും, ദുർഗന്ധമുള്ളതും, സുതാര്യവും, മൃദുവും, ദുർബലവുമാണ്. അവരുടെ നാവു തത്തയുടെ നാവുപോലെയും, വായ് കരളിന്റെ കഷ്ണം പോലെയോ, അലിയുടെ വായ് പോലെയോ കാണപ്പെടുന്നു. ഇവയാൽ ദഹനദാഹം, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, ദാഹം, ഭ്രമം, അന്നാഭാവം, മനസ്സിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ കുരുകൾ ചൂടുള്ളതും, ദ്രാവ്യമായതും, നീല, മഞ്ഞ, ചുവപ്പ് നിറത്തിലുള്ളതും, നടുവ് യവം പോലെയും, ചർമ്മം, നഖം മുതലായവ പച്ചമഞ്ഞ നിറത്തിലുള്ളതുമാണ്. കഫം അധികമായാൽ കുരുകൾ വലുതും, കട്ടിയുള്ളതും, കുറച്ച് വേദനയുള്ളതും, വെള്ള നിറത്തിലുള്ളതും, ഉയര്ന്നതും, വീർപ്പുള്ളതും, എണ്ണമുള്ളതും, കട്ടിയുള്ളതും, വട്ടമായതും, ഭാരമുള്ളതും, ദൃഢമായതുമാണ്. അവ പിച്ചിലോടെയും, കനലില്ലാത്തതും, മൃദുവും, കയ്പുള്ളതും, തൊട്ടാൽ സുഖമുള്ളതും, കരിര വൃക്ഷത്തിന്റെ കുരു പോലെയും, പ്ലാവ് വൃക്ഷത്തിന്റെ കുരു പോലെയും, പശുവിന്റെ മുലകൂട്ടുപോലെയും കാണാം. ഇവ കക്ഷത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നവയും, പാമ്പുപോലെയും, പുഴു നിറഞ്ഞതും, മൂത്രാശയത്തിലും നാഭിയിലും വേദന സൃഷ്ടിക്കുന്നവയുമാണ്. ശ്വാസംമുട്ടൽ, ഹൃദയമിടിപ്പ്, അമിത ലാലം, അന്നാഭാവം, മൂക്കടയ്ക്കൽ എന്നിവ അനുബന്ധിക്കുന്നു. ഇവ അത്യന്തം ബുദ്ധിമുട്ട് സൃഷ്ടിക്കുകയും, തല ഭാരവും, തണുപ്പും, കയ്പ് അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. ബലഹീനത, ദഹനദൗർബല്യം, മൃദുത്വം, ഛർദ്ദി, അതിസാരം മുതലായ രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകാം. മലത്തിൽ മെഴുക്, പിച്ചിൽ, കഫം എന്നിവ കൂടുതലായും രക്തം ഒഴുകുന്നതും കാണാം. മലം ഒഴുകുകയോ പൊട്ടുകയോ ചെയ്യാറില്ല; ചർമ്മം മുതലായവ മങ്ങലും എണ്ണയുള്ളതുമാണ്. ലക്ഷണങ്ങൾ എല്ലാം കലർന്നാൽ എല്ലാ ഗുണങ്ങളും കാണാം; രക്തം അധികമായാൽ കുരുകൾ മഞ്ഞ നിറത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു. അവ വടവൃക്ഷത്തിന്റെ ഫലമോ, ഗുഞ്ചാ വിത്തോ, പവഴോ പോലെയും, അത്യന്തം ദുർഗന്ധമുള്ളതും, ചൂടുള്ളതും, അത്യന്തം തടസ്സവും വേദനയുമുള്ളതുമാണ്. ചിലപ്പോൾ രക്തം പെട്ടെന്നു പുറത്തു വരികയും, അതിന്റെ അമിതപ്രവാഹം മൂലം Peacock (മയിലിന്റെ) നിലവിളി പോലെയുള്ള വേദനയോടെ രോഗി കഷ്ടപ്പെടുകയും, രക്തക്ഷയത്തിന്റെ ദോഷങ്ങൾ അനുഭവിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം വർണ്ണം, ശക്തി, ഉത്സാഹം, ജീവശക്തി എന്നിവയിൽ കുറവുണ്ടാകുകയും, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ദുർബലമാകുകയും ചെയ്യുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് മുദ്ഗ, കോദ്രവ, ജമ്പീര, കരിര, ചണക മുതലായ ഭക്ഷണങ്ങൾ കഴിച്ചാൽ ഈ ദോഷങ്ങൾ കൂടുതൽ വരാം. ഉണക്കവും കെട്ടിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ മൂലം വാതം ശക്തിയായി, ഗുദത്തിൽ തടസ്സം സൃഷ്ടിക്കുകയും താഴെയുള്ള ഭാഗങ്ങൾ ഉണക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അതിനാൽ മലം കട്ടിയുള്ളതും ഉണക്കതും, വായുവും കലർന്നതും, വയറ്റുവേദന, പിൻവശം, ഹൃദയം, വശം എന്നിവിടങ്ങളിൽ ശക്തമായ വേദനയും ഉണ്ടാകുന്നു. വയറ്റിൽ വീർപ്പ്, കട്ടിയുള്ള മലം, ഛർദ്ദി, മുറിവേൽപോലുള്ള വേദന, പ്രത്യേകിച്ച് മൂത്രാശയത്തിൽ ശക്തമായ വേദനയും, കവിളുകൾ വീർപ്പുമുണ്ട്. വായുവിന്റെ അഗ്രഗതിയാൽ ഛർദ്ദി, അന്നാഭാവം, ജ്വരം, ഹൃദ്രോഗം, അജീരണം, മൂത്രതടസം, അതിസാരം എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. കാതുതടസം, ശക്തമായ തലവേദന, ശ്വാസംമുട്ടൽ, തലവേദന, ചുമ, മൂക്കടയ്ക്കൽ, മനസ്സിന്റെ ആശയക്കുഴപ്പം, ദാഹം, ശ്വാസംമുട്ടൽ, പിത്തദോഷം, ഉദരഗദം മുതലായവയും ഉണ്ടാവും. ഇവയാണ് വാതം മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന ഗദങ്ങൾ; അതിൽ ഏറ്റവും ഭയാനകമായവ മരണത്തിലും ഗുരുതരപ്രതിസന്ധികളിലേക്കും നയിക്കുന്നു. ഇവയൊന്നുമില്ലെങ്കിലും, വാതം ബാധിച്ചവരുടെ കുടലിൽ സ്വാഭാവികമായും, ആന്തരികമായും, നാഡികളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടും രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. ചിലത് സ്ഥിരമായി നിലനിൽക്കുന്നവയാണെങ്കിലും, അഗ്നിബലത്താൽ അല്ലെങ്കിൽ മറ്റു മാർഗ്ഗങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിക്കാം; രണ്ട് ദോഷങ്ങൾ ചേർന്ന് ഉണ്ടാകുന്നതും, രണ്ടാം നാഡിയിൽ അടിസ്ഥാനമിട്ടിരിക്കുന്നതുമാണ്. ഇവ ചികിത്സിക്കാൻ വളരെ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളവയാണെന്നും, വർഷങ്ങൾ കൊണ്ടു മാത്രം സുഖം ലഭിക്കുമെന്നും, പുറംനാഡിയിൽ ഉത്ഭവിക്കുന്ന ഒറ്റ ദോഷം ആധാരമാക്കിയവയെക്കുറിച്ചും പറയപ്പെടുന്നു. അർശസ് (പൈൽസ്) എളുപ്പത്തിൽ സുഖപ്പെടാവുന്നതും, അതിന്റെ വളർച്ചക്ക് അധികം സമയം വേണ്ടതുമല്ല; ജനനേന്ദ്രിയത്തിൽ തുടങ്ങിയവയും മറ്റു ഇനങ്ങളുമാണ് വിശദീകരിക്കപ്പെടുന്നത്, ജന്മസിദ്ധമായവയല്ല. പുഴുക്കളാൽ ഉണ്ടാകുന്ന രൂപങ്ങൾ പിച്ചിലും മൃദുവുമാണ്; ചലിക്കുന്ന വായു കഫം ഏറ്റെടുത്താൽ, ചർമ്മത്തിൽ പുറം അർശസ് ഉണ്ടാകും. അവ കഠിനവും, അശ്ചലവുമായ, മൂലകുരു പോലെയുള്ളതും; വാതം വേദനയും കഠിനതയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു, പിത്തം വായ് കറുപ്പാക്കുന്നു. കഫം എണ്ണയുള്ളതും, കുരുക്കുള്ളതും, സ്വാഭാവിക നിറമുള്ളതുമാണ്. അറിവുള്ളവർ ഉടൻ അർശസ്സ് ചികിത്സിക്കണം, കാരണം ഈ രോഗങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ ഗുദവും ഉദരവും തടസ്സപ്പെടുത്താൻ ഇടയാകുന്നു. ഇതിന്റെ പിന്നാലെ ധന്വന്തരി സൂശ്രുതനോട് പറഞ്ഞു: അജീരണം, അതിസാരം എന്നിവയുടെ കാരണങ്ങൾ ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം. ഇവ ആറു വിധമാണ്; ദോഷങ്ങളുടെ ഒറ്റയ്ക്കോ ചേർന്നോ, ഭയവും ദുഃഖവും മൂലമോ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അതിസാരം കൂടുതലായി വെള്ളം കുടിക്കുന്നതിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; ഉണക്കഭക്ഷണങ്ങൾ, പച്ചമാംസം, എണ്ണയുള്ളവ, എള്ളുപൊടി, പാചകമില്ലാത്ത ധാന്യങ്ങൾ എന്നിവയാൽ കൂടി ഉണ്ടാകാം. അതുപോലെ മദ്യപാനം, ഉണക്കവും അധികം ഭക്ഷണവും, രുചി-ഉണ്ണംശം കലവറ, പുഴുക്കളുമായുള്ള വിരുദ്ധത, ദോഷകരമായ സംയോജനങ്ങൾ എന്നിവയും വാതം ഉണർത്തുന്നു. ഉണർന്ന വാതം താഴേക്ക് ചലിച്ച് അഗ്നിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഭക്ഷ്യവും മലവും കുടലും ദോഷം പ്രാപിക്കുന്നു, അതിസാരലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു. അതിസാരം വരാനുള്ള സൂചനകൾ ഇവയാണ്: ഹൃദയം, ഗുദം, കുടൽ എന്നിവയിൽ വ്യതിയാനം, അവയവങ്ങളിൽ വിയർപ്പ്, ദോഷങ്ങൾ തടഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. ഈ അവസ്ഥയിൽ വയറ്റുവീർപ്പ്, അജീരണം, ജ്വരം ഇല്ലാതെ, മലം കുറവായും, ശബ്ദമില്ലാതെ, പുറത്താക്കാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്. മലം ഉണക്കവും, കുശ്ഠമായും, സുതാര്യമായും, ആവർത്തിച്ച് അല്ലെങ്കിൽ ഇടവേളകളിൽ പുറത്തു പോകുന്നു; ചിലപ്പോൾ കത്തിയതുപോലെയും വിഷമുള്ളതുപോലെയും, പിച്ചിലോടെയും, മുറിവേൽപോലെയും വേദനയോടെയും കാണാം. ഗുദം ഉണക്കവും ചുരുങ്ങിയതും, രോമങ്ങൾ നിൽക്കുന്നതും, ആഹ്വാനവും sigh ഉം ഉണ്ടാകുന്നു; പിത്തം കലർന്നാൽ മലം മഞ്ഞളോ, പച്ച പുല്ലോ പോലെയുള്ള മഞ്ഞനിറത്തിലായിരിക്കും. ഇങ്ങനെ, ദോഷങ്ങളുടെ അശാന്തിയും, അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും, അതിസാരത്തിന്റെ കാരണങ്ങളും ധന്വന്തരി സൂശ്രുതനോട് വിശദമായി വിവരിച്ചു.