ആൾ മദ്യം കുടിച്ചാൽ, ഒരു സ്വപ്നത്തിൽ അകപ്പെട്ടവനായി മാറുന്നു; ആരെങ്കിലും ചോദിച്ചാലും അവൻ മറുപടി പറയാറില്ല. പിത്തം ഉയർന്നാൽ ശരീരത്തിൽ കത്തൽ, ജ്വരം, വിയർപ്പ്, ആശയക്കുഴപ്പം, സ്ഥിരമായ തലകറക്കം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. കഫം മൂലം ഛർദ്ദി, ഛർദ്ദിയാവാനുള്ള തോന്നൽ, ഉറക്കം, വയറ്റിൽ ഭാരമെന്നു തോന്നൽ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ഈ ലക്ഷണങ്ങളൊക്കെ അറിയാവുന്നവൻ മദ്യം കുടിച്ചാൽ, അപ്രത്യക്ഷമായ സന്തോഷം ഉണ്ടാകാം അല്ലെങ്കിൽ നശീകരണവും ഉണക്കവും ഉണ്ടാകാം. പ്രത്യേകിച്ച് വാതം മൂലം ശക്തമായ വേദനയുണ്ടാകും. നശീകരണം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, കഫം തുപ്പൽ, കംഠം ഉണങ്ങൽ, അത്യധികം ഉറക്കം, ശബ്ദം സഹിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥ, മനസ്സിന്റെ അശാന്തി—all വാതം മൂലമുണ്ടാകുന്ന വേദനകളാണ്. ഹൃദ്രോഗം, കംഠരോഗം, ആശയക്കുഴപ്പം, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ദാഹം, ഇടവിട്ട് വരുന്ന ജ്വരം—ഇവയൊന്നും മദ്യം ഒഴിവാക്കി ആത്മനിയന്ത്രണത്തോടെയും വിവേകത്തോടെയും പെരുമാറുന്നവനെ ബാധിക്കില്ല. അവൻ ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും രോഗബാധയില്ലാതിരിക്കും. എന്നാൽ, രാഗം, മോഹം എന്നിവയാൽ അശുദ്ധമായ ആഹാരം കഴിക്കുന്നവനിൽ മൂന്നു രോഗങ്ങൾ ഉണ്ടാകും. അവയിൽ, കൊഴുപ്പ്, രക്തം, ദ്രവം എന്നിവ ഒഴുകുന്ന നാളങ്ങൾ തടസ്സപ്പെടുന്നു; അതിന്റെ ശക്തി കൂടുമ്പോൾ മദ്യം കുടിച്ചവനിൽ മയക്കം, ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ എന്നിവയുണ്ടാകും. ഇവിടെ, എല്ലാ ദോഷങ്ങളാലും രക്തം, മദ്യം, വിഷം എന്നിവയാലും മദ്യം മൂലമുണ്ടാകുന്ന മയക്കം ദൃശ്യവുമല്ല, സ്ഥിരവുമല്ല, വഞ്ചനാപരവുമാണ്. വാതം മൂലമുണ്ടാകുന്ന മയക്കത്തിൽ ശരീരം ഉണങ്ങുകയും കറുപ്പും ചുവപ്പുമുള്ള നിറം കാണിക്കുകയും ചെയ്യും; പിത്തം മൂലമാകുമ്പോൾ ക്രോധം, ചുവപ്പും മഞ്ഞയും കലർന്ന നിറം, വഴക്കു പിടിക്കാൻ ആഗ്രഹം എന്നിവ കാണാം. കഫം മൂലമാകുമ്പോൾ സ്വപ്നത്തിൽ അർത്ഥരഹിതമായ വാക്കുകൾ പറയുകയും ധ്യാനത്തിൽ ലീനനാവുകയും ചെയ്യും; എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേർന്നാൽ രക്തം കട്ടിയാകുകയും അവയവങ്ങൾ ദുഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യും. ആദ്യം പിത്തലക്ഷണങ്ങൾ കാണുമ്പോൾ, തന്റെ ശബ്ദം തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയാത്ത അവസ്ഥ, കുലുങ്ങൽ, അത്യധികം ഉറക്കം, എല്ലാം ചേർന്ന വലിയ ക്ഷീണം എന്നിവയുണ്ടാകും. ലക്ഷണങ്ങളുടെ പ്രധാന്യതയിലൂടെ രക്തത്തിൽ വാതം മുതലായവ തിരിച്ചറിയാവുന്നതാണ്; ചുവപ്പ്, നീല, കറുപ്പ് നിറങ്ങളിൽ പ്രവേശിച്ച് ആൾ ഇരുണ്ടതിലേക്ക് വീഴുന്നു. വാതം മൂലം ബോധം നഷ്ടപ്പെടുമ്പോൾ ഹൃദയവേദന, കുലുങ്ങൽ, തലകറക്കം, ചുമ, ഇരുണ്ട അല്ലെങ്കിൽ ചുവന്ന നിറം എന്നിവയോടെ ഉടനെ ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. പിത്തം മൂലമാകുമ്പോൾ ആകാശത്തിൽ രക്തം അല്ലെങ്കിൽ മഞ്ഞ നിറം കാണുകയും ഇരുണ്ടതിലേക്ക് വീഴുകയും ചെയ്യും; വിയർപ്പോടെ, കത്തലും ദാഹവും അനുഭവിച്ച് ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നു. കഫം മൂലമാകുമ്പോൾ ആകാശം മേഘം പോലെയും തകർന്ന മഞ്ഞനീല നിറത്തിലും, കണ്ണുകൾ രക്തചുവപ്പും നീലയും കലർന്നതായും കാണാം. വളരെക്കാലം കഴിഞ്ഞാണ് ബോധം വീണ്ടെടുക്കുന്നത്; ഹൃദയത്തിലും നെഞ്ചിലും കഫം കൂടിയിരിക്കും; അവയവങ്ങൾ ഭാരം കൂടിയതും മന്ദമായതുമാണ്; രാജാവിന്റെ നിയമത്തിൽ പെട്ടിരിക്കും. എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ചേർന്നാൽ ആൾ പെട്ടെന്നു നിലവിളിക്കാതെ, അന്ധമായ അവസ്ഥയിലേക്ക് വീഴുന്നു. ദോഷങ്ങൾ മൂലമുണ്ടാകുന്ന മദ്യം, മയക്കം എന്നിവ ശരീരത്തിൽ ശക്തി തീർന്നാൽ സ്വതേയും അല്ലെങ്കിൽ ഉപവാസം, ഔഷധം എന്നിവയാൽ ശമിക്കും. വാക്കുകൾ, ശരീരം, മനസ്സ് എന്നിവയുടെ പ്രവർത്തനം ശക്തമായാലും ദുർബലമായാലും പിടിച്ചെടുക്കപ്പെടുന്നു; ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട് ജീവൻ നശിക്കുന്നു. അതിനാൽ, ആളുകൾ മരിച്ചവരെപ്പോലെ മരവിച്ചുനിൽക്കുന്നു; ഉടൻ ചികിത്സ ലഭിക്കാത്തപക്ഷം അവർ വേഗത്തിൽ മരിക്കും. തീരപ്രദേശത്ത് നിരവധി مگرങ്ങളും വെള്ളപ്പൊക്കങ്ങളും നിറഞ്ഞ ആഴമുള്ള സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങുന്നവനെ ഉടൻ രക്ഷിക്കേണ്ടതുപോലെ, ബോധം നഷ്ടപ്പെടുന്നവനെ ഉടൻ രക്ഷിക്കണം. മദ്യം മൂലം അഹങ്കാരം, കോപം, ആനന്ദം എന്നിവയാൽ ആൾ പലവിധം പെരുമാറും; എന്നാൽ മദ്യം കുടിച്ചാൽ ശരിയായതോ തെറ്റായതോ എന്ന വിവേചനം അവനിൽ ഉണ്ടാകില്ല. ശക്തി, ചുമ, സ്ഥലം, പാത്രം, സ്വഭാവം, പ്രായം എന്നിവ പരിഗണിച്ച്, ഓരോരുത്തരും തങ്ങളുടെ ശേഷിയനുസരിച്ച് മാത്രം മദ്യം കുടിക്കണം; അങ്ങനെ ചെയ്താൽ അതു അമൃതം പോലെ അനുഭവപ്പെടും. ഇതിനു ശേഷം ധന്വന്തരി സുഷ്രുതനോട് പറഞ്ഞു: "ഇപ്പോൾ ഞാൻ അർഷസ്സിന്റെ (മൂലക്കുരു) കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. അവ ജീവികളുടെ മാംസത്തിൽ കുരു പോലെ ഉണ്ടാകുന്നു. മലദ്വാരത്തെ തടസ്സപ്പെടുത്തുന്നതായതിനാൽ അവയെ അർശസ്സെന്ന് വിളിക്കുന്നു. ദോഷം ചർമ്മം, മാംസം, മെദസ് എന്നിവയെ ദുഷിപ്പിച്ച് പല രൂപത്തിൽ അവയെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു. മാംസം വളരുന്നത്, മദ്യം കുടിക്കൽ തുടങ്ങിയവ മൂലമാണ് അർശസ്സുണ്ടാകുന്നത്. സംക്ഷേപത്തിൽ, അവ ജന്മകാലത്ത് തന്നെ ഉണ്ടാകുന്നതും പിന്നീട് ഉണ്ടാകുന്നതുമെന്നു രണ്ടായി വേർതിരിക്കാം. ഉണങ്ങിയതും മൂർച്ചയുള്ളതും തകർന്നിട്ടില്ലാത്തതുമായ അർശസ്സുകൾ മലദ്വാരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു. അവയിൽ മൂന്നു എണ്ണം ഒരു അങ്കുലം അർദ്ധത്തോളം ദൂരത്ത് ഉണ്ട്; ശേഷിച്ചവ അര അങ്കുല ദൂരത്തിലാണ്. ഇവയിൽ, ബാല്യത്തിൽ നിന്ന് ഒഴുകുന്ന അർശസ്സുകൾ നടുവിലാണ്; പുറം കവചം ഇല്ലാത്തത് മലദ്വാരത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ, പുറത്ത്, ഒരു അങ്കുലം അകലം കാണാം. അര അങ്കുലം വലിപ്പവും അവിടെ വളരുന്ന രോമവും ഉള്ളത് ബാല്യത്തിലെ വീര്യം ചൂടാകുന്നതാണ് കാരണം. അർശസ്സിന്റെ ഉത്ഭവം വിത്തിൽ നിന്നാണ്, മാതാപിതാക്കളുടെ ചൂട് മൂലവും, ദേവതകളുടെ കോപം മൂലവും, മൂലദോഷങ്ങൾ അശാന്തമാകുന്നതുമാണ് മറ്റൊരു കാരണവും. കുടുംബത്തിൽ നിന്നുള്ള എല്ലാ രോഗങ്ങളും അത്യന്തം ദുർവിധേയമായവയാണെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് ജന്മനാ ഉണ്ടാകുന്ന ഉണങ്ങിയതും കാണാൻ ബുദ്ധിമുട്ടുള്ളതുമാണ്. അവ അകത്തോട്ടാണ് മുഖം, പാളിച്ച നിറം, ഗുരുതരമായ ഉപദ്രവങ്ങൾ എന്നിവയോടെയാണ്; ദോഷങ്ങൾ ചേർന്നോ ദോഷങ്ങൾ കൂടിയോ ഉണ്ടാകുന്നവയെ വേർതിരിച്ച് ചികിത്സിക്കണം. ഉണങ്ങിയ അർശസ്സുകൾ വാതം, കഫം എന്നിവ മൂലമാണ്; ഈർപ്പം കൂടിയവ പിത്തം മൂലമാണ്. ദോഷങ്ങൾ ഉയരാൻ കാരണങ്ങൾ മുമ്പ് വ്രണവിഭാഗത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. അഗ്നി, മലം എന്നിവ അതിരുകടന്നാൽ, വൈകിയാൽ, അത്യധികം മദ്യം കുടിച്ചാൽ, ദഹനം ദുർബലമാക്കുന്ന ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, അത്യന്തം കഠിനമായ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാൽ, ചുമയാൽ എന്നിവയാൽ അർശസ്സുണ്ടാകാം. മൂത്രാശയം, മലദ്വാരം, കംഠം, തൊണ്ട, അധരം, तालു എന്നിവയിൽ പരിക്ക് വന്നാൽ; അത്യന്തം തണുത്ത വെള്ളത്തിൽ മടങ്ങി മടങ്ങി കുളിച്ചാൽ, തുടർച്ചയായി അതിരുകടന്ന സമ്മർദ്ദം ഉണ്ടായാൽ അർശസ്സുണ്ടാകാം. മൂത്രം, മലം എന്നിവ പിടിച്ചുവയ്ക്കുകയോ അതിവേഗം പുറത്താക്കുകയോ ചെയ്താൽ; അസഹ്യമായത്, അത്യധികം വയറിളക്കം, ഗ്രഹണീ രോഗം എന്നിവയുമാണ് കാരണങ്ങൾ. വലിച്ചെടുക്കൽ, അസമമായ ചലനങ്ങൾ, സ്ത്രീകളുടെ അതിരുകടന്ന പരിശ്രമം, അപ്പാകാത്ത ഗർഭം ഇറങ്ങൽ, ഗർഭം വളരുന്നതിൽ ഉണ്ടാകുന്ന വേദന—ഇവയും അർശസ്സിന്റെ കാരണങ്ങളാണ്. ഇത്തരത്തിലുള്ളവയോ മറ്റേതെങ്കിലും കാരണങ്ങളോ മൂലം അപാനവായു അശാന്തമാകുന്നു; മലദ്വാരത്തിന്റെ ചുരുളുകളിൽ, ദ്രവമലമുള്ളവരിൽ, ശരീരം നിറഞ്ഞവരിൽ അർശസ്സുണ്ടാകാം. ലക്ഷണങ്ങൾ ഇങ്ങനെ ആരംഭിക്കുന്നു: ആദ്യം ദഹനശക്തി കുറയുന്നു, തടസ്സം, അസ്ഥിസ്ഥലത്ത് വേദന, അംഗങ്ങൾ മുറുകൽ, വളയൽ, തലകറക്കം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടും. കണ്ണുകളിൽ കട്ടിയുള്ള വീക്കം, മലമടക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ മലം പിടിച്ചിരിക്കുക, വായു മുന്നിൽ തടസ്സപ്പെടുന്നത് മൂലം സാധാരണയായി നാഭിക്കടിയിൽ ചലനം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.