സ്ത്രീകൾക്കും മദ്യം, മാംസം എന്നിവയ്ക്കുമുള്ള ആസക്തി, വിരക്തി, തല മൂടൽ, നഖങ്ങൾ, മുടി, അസ്ഥികൾ എന്നിവയുടെ വളർച്ച, സ്വപ്നങ്ങളിൽ പീഡനം—ഇവയൊക്കെയാണ് രോഗത്തിന്റെ ആരംഭ ലക്ഷണങ്ങൾ. സ്വപ്നങ്ങളിൽ വീഴുന്നു എന്ന് കാണൽ, നരി, പാമ്പ്, ഭൂതം, കാട്ടുമൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ എന്നിവയെ കാണൽ; മുടി, അസ്ഥി, തൊലി, ചാരം എന്നിവയുടെ കൂമ്പാരങ്ങൾ കയറി പോകുന്നത് കാണൽ; ഉപേക്ഷിച്ച ഗ്രാമങ്ങളും പ്രദേശങ്ങളും, വെള്ളം ഉണക്കുന്നതും, ആകാശത്തിൽ പ്രകാശം, കാട്ടുതീ, കത്തുന്ന മരങ്ങൾ എന്നിവയും ദൃശ്യങ്ങളായി വരുന്നു. മൂക്കടയ്ക്കൽ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ചുമ, കുരൽ കുരുങ്ങൽ, തലവേദന, വിശപ്പില്ലായ്മ, പ്രാണവായു ഉണക്കൽ, വയറ്റിൽ നിന്ന് ഛർദ്ദി എന്നിവയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. വശത്തും വേദനയും, സംയുക്തങ്ങളിൽ പനി വരികയും ചെയ്യുന്നു—ഇങ്ങനെ പതിനൊന്ന് ലക്ഷണങ്ങൾ രാജയക്ഷ്മയിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ഈ രോഗത്തിൽ ഗർഭണികൾ: കഴുത്ത് തകർക്കുന്ന വേദന, ചുമ്മൽ, ശരീരവേദന, തുപ്പൽ, അഗ്നിമാന്ദ്യം, വായ് ദുർഗന്ധം എന്നിവയാണു പരിഗണിക്കേണ്ടത്. വാതം മൂലം തലയും വശവും വേദനിക്കുകയും ശരീരവേദന, കഴുത്ത് തടസ്സം, ശബ്ദഹാനി എന്നിവയും ഉണ്ടാകും; പിത്തം മൂലം കാൽ, ഭുജം, കൈ എന്നിവയിൽ വേദനയും, കത്തലും, അതിസാരവും, രക്ത ഛർദ്ദിയും, ദുർഗന്ധവും, പനിയും, ഭ്രമവും ഉണ്ടാകും; കഫം മൂലം വിശപ്പില്ലായ്മ, ഛർദ്ദി, ചുമ, നെഞ്ച് ഭാരവും, മുകളിൽ ഭാരം അനുഭവപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. അധിക തുപ്പൽ, മൂക്കിൽ നിന്നു ഒഴുകൽ, ശ്വാസം മുട്ടൽ, ശബ്ദം കുരുങ്ങൽ, അഗ്നിമാന്ദ്യം എന്നിവയും, ദോഷങ്ങൾ മൂലം അഗ്നി ക്ഷീണിക്കുകയും, ഉപ്പുമുട്ടൽ, പൂക്കൽ, അധിക കഫം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. നാഡികൾ തടസ്സപ്പെട്ട് ധാതുക്കൾ ക്ഷയിച്ചാൽ, മനസ്സിൽ കത്തലും മറ്റു കൂട്ടരോഗങ്ങളും ഉണ്ടാകും. ഭക്ഷണം അഗ്നിയിൽ തന്നെ പാകപ്പെടുന്നു, അമ്ളരസം കൂടിയിരിക്കുന്നു; ക്ഷയരോഗികൾക്ക് ഭക്ഷണം ശരീരത്തെ പോഷിപ്പിക്കുകയോ ശക്തിപ്പെടുത്തുകയോ ചെയ്യുന്നില്ല. രസധാതു രക്തമോ മാംസമോ ആകാതെ, എല്ലായ്പ്പോഴും ക്ഷയരൂപത്തിൽ തന്നെ നിലനിൽക്കുന്നു. ലക്ഷണങ്ങൾ കുറവായിരിക്കുകയും രോഗം അത്ര ഗുരുതരമല്ലാതിരിക്കുകയും, ആറു ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ക്ഷയിച്ചില്ലെങ്കിൽ ചികിത്സ ഒഴിവാക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ, എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും ചികിത്സ വേണം. മൂന്ന് ദോഷങ്ങളും കലക്കി, എല്ലാ മെദസ്സും ക്ഷയിച്ചാൽ, ശബ്ദം കുരുങ്ങുകയും ശബ്ദം ക്ഷീണിക്കുകയും ഉണങ്ങുകയും അസ്ഥിരവുമാവുന്നു. കഴുത്ത് വെള്ള നിറമെടുക്കുകയും വാതം മൂലം എണ്ണയും ചൂടും ആശ്വാസം നൽകുകയും ചെയ്യും; പിത്തം മൂലം വായിലും കഴുത്തിലും സ്ഥിരമായ കത്തലും ഉണങ്ങലും അനുഭവപ്പെടും. കഴുത്ത് കഫം പുരട്ടിയതുപോലെയും വായിൽ ഗർഗര ശബ്ദവും ഉണ്ടാകും; എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും ഒരുമിച്ച് ഉണ്ടെങ്കിൽ ക്ഷയം ഉറപ്പാണ്. കഫരൂപ ലക്ഷണങ്ങൾ നിറഞ്ഞു പുക നിറഞ്ഞതുപോലെ ഉയരുകയും, അത്യന്തം ദുർലഭം ആയ ഈ ക്ഷയരോഗം ചികിത്സയിൽ ഒഴിവാക്കേണ്ടതാണ്, പ്രത്യേകിച്ച് എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കാണുന്നപോൾ. ഇതോടെ ശ്രീഗരുഡ മഹാപുരാണം സമാപിക്കുന്നു. ധന്വന്തരി പറയുന്നു: ഇപ്പോൾ ഞാൻ വിശപ്പില്ലായ്മയുടെ കാരണങ്ങൾ, സുഷ്രുതൻ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ, വിശദീകരിക്കാം; ദോഷങ്ങൾ നാവിലും ഹൃദയത്തിലും പാർക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് വിശപ്പില്ലായ്മ വരുന്നത്. എല്ലാ ദോഷങ്ങളും മനസ്സിന്റെ ദുഃഖവും ചേർന്നാൽ അഞ്ചാമത്തേതായ ഒരു രൂപം ഉണ്ടാകുന്നു; വാതാദി ദോഷങ്ങളിൽ വായിൽ തുരശ്ശ, കയ്പ്പ്, മധുരം എന്നിങ്ങനെ രുചികൾ മാറിമാറി അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദുഃഖം, കോപം തുടങ്ങിയവയിൽ മനസ്സിന് രുചി ഇല്ലാതാകുന്നതുപോലെ, വിവിധ ദോഷങ്ങളും അശുദ്ധികളും ചേർന്നാൽ അഞ്ചാമത്തേതായ രൂപം ഉണ്ടാകുന്നു. ഉർധ്വവായു എല്ലാ ദോഷങ്ങളും ബാധിച്ചാൽ, പാചകയോഗ്യമായതെല്ലാം പുറത്തേക്കു തള്ളുന്നു; ഉടൻ തന്നെ വിഷമത, വർണ്ണക്ഷയം, അധിക തുപ്പൽ, വിശപ്പില്ലായ്മ എന്നിവ അനുഗമിക്കുന്നു. ഉടൻ തന്നെ നാഭിയിലും പുറകിലും വേദനയും, ഭക്ഷണം വശത്തേക്ക് തള്ളപ്പെടുകയും, ഇടയ്ക്കിടയ്ക്ക് കഷായരസം, നുരയും ഉള്ള ഛർദ്ദി വരികയും ചെയ്യും. ശബ്ദമുള്ള ഉഗ്രമായ ഛർദ്ദി, വാതം മൂലം ചുമ, വായ് ഉണങ്ങൽ, ശബ്ദം ബുദ്ധിമുട്ടുക എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. പിത്തം മൂലം ഉപ്പു വെള്ളം പോലെ, പുക നിറഞ്ഞതുപോലെയും പച്ച മഞ്ഞ നിറവും രക്തം കലർന്ന അമ്ളത്വം, കയ്പ്പ്, തീക്ഷ്ണത, പുല്ലിനുള്ള ഗന്ധം, കത്തലും പാകവും ഉണ്ടാകും. കഫം മൂലം മൃദുവും കട്ടിയുള്ളതും മഞ്ഞയും കഫം പോലെ തിളക്കമുള്ളതും തേൻപോലെയും മധുരവും ഉപ്പും അധികവും ഉണ്ടാകും; അതിനൊപ്പം രോമാഞ്ചം വരും. ഉറപ്പുള്ള വീക്കം, മധുരം, തിമിർപ്പു, ഛർദ്ദി, ഉല്ലാസം, ചുമ എന്നിവയൊക്കെ ഒരുമിച്ച് വന്നാൽ, അതിനെ ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. കാഴ്ച, ശ്രവണാദി എല്ലാം അസഹ്യമായാൽ, വാതാദി ദോഷങ്ങളാലോ, കീടം ബാധിച്ച ഭക്ഷണത്തിലോ, വേദന, വിറയൽ, ഉല്ലാസം എന്നിവയോടെ രോഗം പ്രകടമാകുന്നു; പ്രത്യേകിച്ച് കീടം മൂലമായാൽ. ധന്വന്തരി പറഞ്ഞു: ഹൃദയരോഗം, അതിന്റെ അനുബന്ധങ്ങൾ, കീടം മൂലമുള്ളതും ഉൾപ്പെടെ, ഞാൻ വിശദീകരിക്കാം; ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന അഞ്ചു വകഭേദങ്ങൾ ലക്ഷണങ്ങളാൽ തിരിച്ചറിയാം. വാതം മൂലം അത്യധികം ശൂന്യതയും, ഭക്ഷണം കഴിച്ചും കരയലും, ഹൃദയം തകരും, ഉണങ്ങൽ, കട്ടിയാകൽ, ശൂന്യത, തലകറക്കം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. പെട്ടെന്നുള്ള വിഷാദം, ദുഃഖം, ഭയം, ശബ്ദം സഹിക്കാനാവാതെ വിറയൽ, വിറകൽ, ഭ്രമം, ശ്വാസം മുട്ടൽ, കുറവ് ഉറക്കം എന്നിവയും വരുന്നു. പിത്തം മൂലം ദാഹം, ക്ഷീണം, കത്തൽ, വിയർപ്പ്, അമ്ളം, കഫം എന്നിവയുടെ അനുക്രമം, അമ്ളപിത്തത്തിൽ ഛർദ്ദിയും പുകപോലുള്ള അനുഭവം കൂടിയ പനിയും വരുന്നു. കഫം മൂലം ഹൃദയം കട്ടിയാകുകയും, ഭാരമുള്ളതുപോലെയും, കല്ല് ഉള്ളതുപോലെയും അനുഭവപ്പെടുകയും, ചുമ, അസ്ഥിക്ഷയവും, തുപ്പൽ, മന്ദത്വം, മന്ദാഗ്നി, വിശപ്പില്ലായ്മ, പനി എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. മൂന്ന് ദോഷങ്ങളും കീടവും ചേർന്നാൽ കണ്ണ് ഇരുണ്ടുപോകൽ, ഇരുട്ടിലേക്ക് കടക്കൽ, ഉല്ലാസം, വീക്കം, കമളം, കഫം ഒഴുകൽ എന്നിവയും കാണാം. ഇവിടെ ഹൃദയം ഒരു കുറുവാൽ കൊണ്ടു ചീർത്തുപോലെ തുടർച്ചയായി വേദനിക്കും; ഈ ഭയാനകമായ രോഗം ഉടൻ തന്നെ ചികിത്സിക്കണം. വാതം, പിത്തം, കഫം മൂലം ദാഹം; മൂവയും ചേർന്നാൽ ശക്തിക്ഷയം; ആറാമത്തേതു വ്യതിയാനങ്ങളിൽ നിന്നാണ്, വാതപിത്തം അതിന്റെ കാരണമാണ്. ഇവയൊക്കെ അത്യന്തം വർദ്ധിച്ചാൽ, ശരീരധാതുക്കൾ മുഴുവൻ ഉണക്കുകയും, മുഴുവൻ ശരീരത്തിലും ഭ്രമം, വിറയൽ, ചൂട്, ഹൃദയത്തിൽ കത്തൽ, അജ്ഞാനം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും. നാവിന്റെ വേരിലേക്കും, കണ്ഠം, താലു, ഉലുകം എന്നിവയിലേക്കും ദ്രവം കൊണ്ടുപോകുന്ന നാഡികൾ ഉണങ്ങുമ്പോൾ ദാഹം വരും; ഇതാണ് പൊതുവായ ലക്ഷണം. വായ് ഉണങ്ങൽ, വെള്ളം കുടിച്ചാൽ തൃപ്തി, ഭക്ഷണത്തിൽ വിരാക്തി, ശബ്ദഹാനി, കഴുത്ത്, അധരം, താലു എന്നിവയിൽ കത്തലും, നാവു പുറത്താക്കുമ്പോൾ ക്ഷീണവും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ഭ്രമം, മനസ്സിന്റെ ആശയകുഴപ്പം, നിരന്തരം ഉരുളുന്ന ശബ്ദം കൂടിയ രോഗം; വാതം മൂലം ക്ഷയം, വിഷാദം, കൺപീഡനം, തലകറക്കം എന്നിവയും ഉണ്ടാകും.