ശരീരത്തിലെ വിവിധ രോഗാവസ്ഥകളുടെ സങ്കീർണ്ണതയെക്കുറിച്ച് ധന്വന്തരി വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു. ചില രോഗങ്ങൾ, പ്രത്യേകിച്ച് ചുമ, ഒരു വിചിത്രമായ, വളഞ്ഞ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു — പൊട്ടിയ വെങ്കലത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെയും. ഇതോടെ ഹൃദയത്തിൽ, വശത്ത്, തലയിൽ വേദന, മനസ്സിൽ കുഴച്ചിലും അശാന്തിയും, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടലും ഉണ്ടാകുന്നു. ഈ ചുമ, ഉണങ്ങിയ ചുമയെയും, രൂക്ഷമായ വേദനയെയും, കടുത്ത ശബ്ദത്തെയും സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ശരീരത്തിൽ രോമാഞ്ചം വരുന്നു, ഉണങ്ങിയ കഫം വളരെ പ്രയാസത്തോടെ പുറത്തു വലിച്ചെടുക്കുന്നു, പിന്നെ അൽപം കുറയുന്നു. പിത്ത് ദോഷം മൂലം കണ്ണ് മഞ്ഞയാകുന്നു, വായിൽ കയ്പ്, ജ്വരം, തലകറക്കം, പിത്തും രക്തവും ഛർദി, ദാഹം, ശബ്ദം മങ്ങൽ, പുകപോലുള്ള അനുഭവം, മദ്യപാനമെന്ന അനുഭവം എന്നിവ കാണപ്പെടുന്നു. നീണ്ടുനിൽക്കുന്ന ചുമയോടൊപ്പം, കണ്ണിൽ വെളിച്ചം കാണുന്നപോലുള്ള ദൃശ്യങ്ങൾ വരുന്നു; കഫം മൂലം തലയിൽ ചെറിയ വേദന, ഹൃദയത്തിൽ ഭാരം, മന്ദത്വം അനുഭവപ്പെടുന്നു. കഴുത്തിൽ കട്ടിയുള്ളത്, വിശപ്പില്ലായ്മ, മൂക്കിൽ പിറക, ഛർദി, രുചി നഷ്ടം, രോമാഞ്ചം, കട്ടിയും എണ്ണപോലും കഫം, അതിന്റെ വർദ്ധന എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. ശക്തി മീതെ യുദ്ധം പോലുള്ള കഠിന പ്രവർത്തനങ്ങൾ ചെയ്യുമ്പോൾ, വാതം ദോഷിതമായി, പിത്തുമായി ചേർന്ന് ശക്തരായി മാറുന്നു. അതിന്റെ അശാന്തി ചുമയെയും, കഫം-രക്തം കലർന്ന, മഞ്ഞ, കറുപ്പ്, ഉണങ്ങിയ, കട്ടിയുള്ള, അധികം, ദോഷിതമായ കഫം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. ചുമയുള്ളവർ കഫം വലിച്ചുപുറത്തുവിടുമ്പോൾ, അതിനൊപ്പം നെഞ്ച് പിളർന്നുപോകുന്നപോലും, മൂർച്ചയുള്ള സൂചികൾ കൊണ്ടു കുത്തിയതുപോലും, വാളുകൊണ്ട് അടിച്ചതുപോലും വേദന അനുഭവപ്പെടുന്നു. സ്പർശം വേദനകരമാകുന്നു; പിളർന്ന വേദന, ചോരുന്ന വേദന, സന്ധികൾ പൊട്ടുന്ന അനുഭവം, ജ്വരം, ശ്വാസം കുറവ്, ദാഹം, ശബ്ദം മങ്ങൽ, കുലുക്കം എന്നിവയും ഉണ്ടാകുന്നു. കഫം മൂലം, അത്തരം രോഗികൾ പാറപോലുള്ള ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു, വശത്ത് വേദന, കഫം മുതലായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ട് ഛർദി, ശക്തി, വർണ്ണം, അജീർണ്ണം എന്നിവയും കുറയുന്നു. ക്ഷയരോഗം ബാധിച്ചവരിൽ മൂത്രത്തിൽ രക്തം, ശ്വാസം എടുക്കാൻ പ്രയാസം, പിൻവശം, കമർ എന്നിവ കടുപ്പം വരുന്നു; അത്തരം ദോഷം വർദ്ധിച്ചാൽ, ഇതാണ് മുഖ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ. ക്ഷയത്തിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ, ആദ്യം ചുമ, പിന്നെ കഫം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു; കഫം പുഴു പുഴുക്കിയ പുസ് പോലെയും, മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്നതുപോലെയും കാണപ്പെടുന്നു. രോഗിയ്ക്ക് ഉറക്കം, അടിച്ചുപോലും ഹൃദയം കത്തുന്നപോലും അനുഭവം, അപ്രതീക്ഷിതമായി ചൂടോ തണുപ്പോ ആവശ്യമാകുന്നു, അമിതഭക്ഷണം, ശക്തി നഷ്ടം എന്നിവ ഉണ്ടാകുന്നു. മുഖം എണ്ണപോലും, തെളിച്ചവും വളവുമുള്ളതായും, കണ്ണുകൾ പ്രകാശമുള്ളതായും കാണപ്പെടുന്നു; അതിനുശേഷം ക്ഷയരോഗത്തിന്റെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും പ്രകടമാകുന്നു. അങ്ങനെ, ക്ഷയത്തിൽ നിന്നുള്ള ചുമ, ദുർബലരിൽ ശരീരം നശിപ്പിക്കുന്നു; ശക്തരിൽ ക്ഷയവും, ക്ഷതവും രണ്ട് രൂപങ്ങൾ പുതിയതായും കാണപ്പെടുന്നു. ഇരുവിധം, യോഗ്യതയുള്ളവർക്ക് സുഖപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്; എന്നാൽ രോഗം ആരംഭിക്കുമ്പോൾ വളർച്ച വ്യത്യസ്തമാണ്. കലർന്നതും, പഴയതും, ജീർണമായതും വയസ്സായവരിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ചുമ, ശ്വാസം കുറവ്, ക്ഷയം, ഛർദി, ശബ്ദം മങ്ങൽ, മറ്റു രോഗങ്ങൾ, അവഗണന മൂലമാണ് വരുന്നത്; അതിനാൽ, അവയെ വേഗത്തിൽ ജയിക്കണം. ഇപ്പോൾ, ധന്വന്തരി ശ്വാസം കുറവിന്റെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ചുമയുടെ വർദ്ധന, ദോഷങ്ങൾ മുൻകൂട്ടി ദോഷിതമായത് എന്നിവയാണ് പ്രധാന കാരണം. അജീർണ്ണം, അതിസാരം, ഛർദി, വിഷം, അനിമിയ, ജ്വരം, പൊടി, പുക, കാറ്റ്, പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ ക്ഷതം, തണുത്ത വെള്ളം എന്നിവയും കാരണങ്ങളാണ്. ഇതിന് അഞ്ചു രൂപങ്ങൾ ഉണ്ട്: ചെറുത്, ഇരുണ്ടത്, പൊട്ടിയതും, വലുതും, മുകളിലേക്ക് പോകുന്നതും. കഫം കൊണ്ട് തടസ്സംവരുമ്പോൾ, വാതം അശാന്തമായി, എല്ലായിടത്തും സാന്നിധ്യവുമാണ്. ശ്വാസം, വെള്ളം, ഭക്ഷണം കൊണ്ടുപോകുന്ന ചാനലുകൾ ദോഷിതമാകുമ്പോൾ, ദോഷിതമായ വാതം നെഞ്ചിൽ വസിച്ച്, അജീർണ്ണം മൂലമുള്ള ശ്വാസം കുറവ് ഉണ്ടാക്കുന്നു. ആദി ലക്ഷണങ്ങൾ ഹൃദയത്തിലും വശത്തിലും വേദന, ശ്വാസം വ്യത്യാസം, വയറു വീർപ്പ്, കൺപീഠത്തിൽ പിളർന്ന വേദന എന്നിവയാണ്; പരിശ്രമം, അമിതഭക്ഷണം എന്നിവയെ വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നു. അശുദ്ധ വാതം, ചാനലുകളിൽ മുകളിലേക്ക് പോകുന്നു, കഫം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു. തല, കഴുത്ത്, നെഞ്ച്, വശം പിടിച്ചുവെച്ച്, ചുമ, ശബ്ദം, മയക്കം, വിശപ്പില്ലായ്മ, മൂക്കിൽ കട്ടിയുള്ളത് എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. അതിന്റെ ശക്തി ജീവപ്രാണനെ പീഡിപ്പിക്കുന്ന, വേഗതയുള്ള ശ്വാസം കുറവ് വരുന്നു; രോഗി മയങ്ങുന്നു, കഫം പുറപ്പെടുവിച്ചശേഷം അൽപം ആശ്വാസം ലഭിക്കുന്നു. കിടക്കാൻ പ്രയാസം, ഇരുന്നാൽ ആശ്വാസം, കണ്ണുകൾ വീർത്ത്, നെറ്റിയിൽ വിയർപ്പ്, വളരെ പീഡനം; വായ് ഉണങ്ങിയതും, ആവർത്തിച്ച് ശ്വാസം, ചൂട് ആവശ്യം, കുലുക്കം; തണുത്ത മേഘം, വെള്ളം, കിഴക്കൻ കാറ്റ്, കഫം എന്നിവയിൽ വർദ്ധന. ഈ ദീർഘ, ഇരുണ്ട രൂപം ശക്തരിൽ സുഖപ്പെടുത്താവുന്നതാണ്; എന്നാൽ ജ്വരം, മയക്കം, തണുപ്പുള്ളവരിൽ ആദ്യം കുറയുന്നില്ല. ചുമയും, ശ്വാസം കുറവും ബാധിച്ചവരുടെ പോലെ, പ്രാണസ്ഥാനങ്ങളിൽ ക്ഷതം മൂലം വേദന, വിയർപ്പ്, മയക്കം, വയറു വീർപ്പ്, മൂത്രാശയത്തിൽ കത്തൽ, ഉറക്കമില്ലായ്മ എന്നിവയും. കണ്ണുകൾ താഴേക്ക്, കണ്ണ് കുഴഞ്ഞ്, വെള്ളപ്പകൽ ചുവപ്പും, വായ് ഉണങ്ങൽ, അർത്ഥമില്ലാത്ത വാക്കുകൾ, വർണ്ണം നഷ്ടം, ബോധം നഷ്ടം. വലുതും, ആഴത്തിലുള്ള, ദയനീയമായ ശബ്ദത്തിൽ ശ്വാസം, ഉരസൽ, പീഡനം, കാട്ടുപോലും അശാന്തമായി ശ്വാസം. അറിയലും വിവേകവും നഷ്ടം, കണ്ണും മുഖവും കുഴച്ചത്, കണ്ണുകൾ ചേർത്തുപിടിക്കുന്നത്, മൂത്രവും മലവും തടഞ്ഞത്, വാക്ക് മുറിഞ്ഞത്. വീണ്ടും വീണ്ടും കഴുത്ത് ഉണങ്ങുന്നു, ചെവിയും കൺപീഠവും തലയും വേദന, ശ്വാസം മുകളിലേക്ക് നീളുന്നു, താഴേക്ക് വരില്ല. വായും ചെവിയും കഫം കൊണ്ട് തടസ്സം, ഗന്ധം ദോഷം, കണ്ണുകൾ മുകളിലേക്ക്, ചുറ്റും നോക്കുന്നു; പ്രാണസ്ഥാനങ്ങൾ ക്ഷതം വരുമ്പോൾ, ദു:ഖം, വാക്ക് മങ്ങൽ; ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ പുറത്തു വരുമ്പോൾ, അതിന്റെ അന്ത്യം ഉറപ്പാണ്. ഇനി, ധന്വന്തരി സൂശ്രുതനോടു ഹിക്കപ്പ് (തുമ്മൽ) രോഗത്തിന്റെ ഉത്ഭവം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഹിക്കപ്പിന് ഒരേ ഒരു കാരണം, അതിന്റെ ആദ്യ ലക്ഷണങ്ങൾ, രൂപങ്ങൾ, ദോഷഭേദം എന്നിവ ഉണ്ട്. ഹിക്കപ്പുകൾ ഭക്ഷണത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്; ചെറുതും, ഇരട്ടതും, വലുതും, ആഴത്തിലുള്ളതും ഉണ്ട്; തെറ്റായ, വേഗത്തിലുള്ള, അമിതമായ ഭക്ഷണത്തിൽ നിന്നാണ് ആഴത്തിലുള്ളത്. ഉണങ്ങിയതും, രൂക്ഷമായതും, കഠിനമായതും, അമിതമായതും ഭക്ഷണവും പാനീയവും ഉള്ളപ്പോൾ, ശ്വാസം ചെറുതും, മൃദുവായ ശബ്ദത്തോടെയും, വിശപ്പിന് ശേഷം ഹിക്കപ്പ് ഉത്ഭവിക്കുന്നു. ഭക്ഷണവും പാനീയവും twilight-ൽ ഉണ്ടാകുമ്പോൾ 'ഇരട്ട' ഹിക്കപ്പ് ഉത്ഭവിക്കുന്നു; പരിശ്രമം മൂലമുള്ള വാതം ദോഷിതമായാൽ ചെറുത് ഹിക്കപ്പ് വരുന്നു. കഴുത്തിന്റെ വേരിൽ നിന്നു വലിച്ചുപോകുന്ന, വലുതും, ഭക്ഷണശേഷം ഉടൻ മൃദുവായി മാറുന്ന ഹിക്കപ്പ്, പരിശ്രമത്തിൽ വർദ്ധിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി രോഗങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ, ഉത്ഭവം, വളർച്ച, ദോഷഭേദം എന്നിവ സൂക്ഷ്മമായി വിവരിച്ചു.