കഥയുടെ തുടക്കം ദധ്വന്തരി മഹർഷിയുടെ ഉപദേശങ്ങളിൽ നിന്നാണ്. ഒരാൾക്ക് പിത്തം ഉഗ്രതയാകുന്നത്, കോദ്രവ, ഉദ്ദാലക തുടങ്ങിയ ഭക്ഷണങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് കഴിക്കുന്നത് കൊണ്ടും, പിത്തം ഉത്തേജിപ്പിക്കുന്ന വസ്തുക്കൾ അതിക്രമമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത് കൊണ്ടും സംഭവിക്കുന്നു. അങ്ങനെ, പിത്തം ദ്രവരൂപം സ്വീകരിച്ച്, രക്തം അസ്വസ്ഥമാകുന്നു. ഈ രണ്ടും ഒരേ രൂപം കൈവരിച്ച്, ശരീരത്തിൽ വ്യാപിച്ചു പോകുന്നു; പിത്തവും രക്തവും കലർന്നാൽ, അതിന്റെ അസുഖം, കടിയിലൂടെ പോലും ഉണ്ടാകാം. രക്തം പിത്തത്തിന്റെ വാസനയും നിറവും കാണിച്ചാൽ, അതിനെ അങ്ങനെയായി തിരിച്ചറിയുന്നു. ഇത് രക്തത്തിന്റെ സ്താനങ്ങളിൽ നിന്ന്, സ്പ്ലീനിൽ നിന്നും, കരളിൽ നിന്നുമാണ് ഉദഭവിക്കുന്നത്. അപ്പോൾ, തലയിൽ ഭാരത്വം, രുചി നഷ്ടപ്പെടൽ, തണുപ്പ് ആഗ്രഹം, പുകപോലും പുളിയുമുള്ള ഉരുള്, വാന്തി, ഭക്ഷണത്തിൽ വിരോധം, ചുമ, ശ്വസനക്ഷമത കുറഞ്ഞ്, തലകറക്കം, ക്ഷീണം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. രക്തം ആരോഗ്യകരമല്ല; വായിൽ മീനിന്റെ വാസന; ജ്വരം ഇല്ലാത്തപ്പോൾ കണ്ണിലും മറ്റു അംഗങ്ങളിലും ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, പച്ച നിറം കാണാം. നീല, ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ നിറങ്ങൾ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല; സ്വപ്നത്തിൽ, ഭ്രാന്തും അധർമ്മവും പ്രകടമാകും. പിത്തം ഉഗ്രതയാകുമ്പോൾ, മുകളിലേക്ക് മൂക്കിൽ, കണ്ണിൽ, ചെവിയിൽ, വായിൽ നിന്ന് പുറത്ത് വരുന്നു; താഴേക്ക്, ജനനേന്ദ്രിയങ്ങളിലും അനുസിലും; കൂടാതെ, രോമകൂപങ്ങളിൽ നിന്നും പുറത്തുവരുന്നു—ഇവയാണ് അതിന്റെ മുഖ്യവാതിലുകൾ. പിത്തം കഫവുമായി ചേർന്നാൽ, ശോധനയിലൂടെയാണ് ചികിത്സ; പിത്തത്തിന് പല മരുന്നുകൾ ഉണ്ടെങ്കിലും, ശോധനയാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്. കഫം കൂടിയാൽ, ശുദ്ധീകരണം പ്രയോജനപ്രദം; കഫരോഗങ്ങൾക്കായി കഷായവും മധുരവും ഉത്തമമാണ്. സ്വാഭാവികമായി കഠിനം, കയ്പ്പ്, കഷായം എന്നിവ കഫം നീക്കാൻ സഹായിക്കുന്നു; താഴേക്ക് പോകുന്ന, ദീർഘകാലത്തെ അസുഖങ്ങൾ ഉളളവയിൽ വാന്തിയാൽ ചികിത്സ ചെയ്യുന്നു. പിത്തം ദുർബലമായാൽ, വാന്തി ഉത്തമമല്ല; ശക്തി ചേർന്നാൽ, പിത്തം ശമിച്ചാൽ, അതിന് ഉത്തമമാണ്. കഷായം, മധുരം ഇവയാണ് ഉത്തമം; കഫവും വാതവും ചേർന്നാൽ, അതിന് ചികിത്സയില്ല, അതിനുള്ള പേരാണ്. ദോഷം സഹിക്കാനാവാത്തതും, ദിശക്ക് വിരുദ്ധമായതും, മരുന്ന് ഫലിക്കാത്തതും, ദിശക്ക് വിരുദ്ധമായതിൽ ശുദ്ധീകരണം സാധ്യമല്ല. രക്തപിത്ത് രോഗത്തിൽ, ദിശക്ക് വിരുദ്ധമായ ശുദ്ധീകരണം നിർദ്ദേശിക്കുന്നു; അങ്ങനെ, ശമനം, ശുദ്ധീകരണം ഇവയിലാവണം. ദോഷങ്ങൾ കലർന്നാൽ, എല്ലാ മാർഗ്ഗത്തിലുമുള്ള പുറന്തള്ളൽ പ്രയോജനപ്രദം; അവശേഷിക്കുന്ന ദോഷം ശിവന്റെ ആയുധംപോലെയാണ്. സങ്കീർണ്ണതകൾ രൂപഭ്രാന്തിയും അതിന്റെ ഫലങ്ങളും ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇതിന്റെ തുടർച്ചയായി, ദധ്വന്തരി മഹർഷി ചുമയുടെ കാര്യം വിശദീകരിക്കുന്നു. ചുമ അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ, അതിന്റെ അഞ്ച് തരം ഉണ്ട്—വാതം, പിത്തം, കഫം, ക്ഷതം, ക്ഷയം എന്നിവയിലൂടെയാണ് ചുമ ഉണ്ടാകുന്നത്. ക്ഷയത്തിൽ നിന്നുള്ള ചുമ, ശ്രദ്ധിക്കാതെ പോകുമ്പോൾ, ശക്തി വർദ്ധിച്ചു, അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ കഴുത്തിൽ കിളിർപ്പ്, രുചി നഷ്ടം എന്നിവയാണ്. അവിടെ, വാതം താഴേക്ക് പോകുമ്പോൾ, ചെവിയിൽ, വായിൽ, കഴുത്തിൽ ഉണങ്ങൽ ഉണ്ടാക്കുന്നു; വാതം മുകളിലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, കഴുത്തിൽ സഞ്ചരിച്ച്, അവിടെ ശേഖരിക്കുന്നു. അതിന്റെ പാതയിലൂടെ, നാഡികളും സ്രോതസ്സുകളും നിറച്ച്, അവ ശരീരഭാഗങ്ങളെ ഉയർത്തുന്നു; കണ്ണിൽ വേദന, ശബ്ദം കഠിനം, വശം വലിപ്പം എന്നിവ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ചുമയുടെ ശബ്ദം വക്രമായി, പൊട്ടിയ കംഭംപോലാണ്; ഹൃദയത്തിൽ, വശത്ത്, തലയിൽ വേദന, ആശയക്കുഴപ്പം, ഉത്കണ്ഠ, ശബ്ദം നഷ്ടം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. ഉണങ്ങിയ ചുമ, കഠിന വേദന, കഠിന ശബ്ദം, രോമാഞ്ചം, ഉണങ്ങിയ കഫം ബുദ്ധിമുട്ടോടെ പുറത്തു വിടുന്നു, പിന്നെ കുറയുന്നു. പിത്തത്തിൽ നിന്നുള്ള ചുമയിൽ കണ്ണ് മഞ്ഞപെടുന്നു, വായിൽ കയ്പ്പ്, ജ്വരം, തലകറക്കം, പിത്തവും രക്തവും വാന്തി, ദാഹം, ശബ്ദം കഠിനം, പുകപോലുള്ള അനുഭവം, മദ്യം എന്നിവയുണ്ട്. ചുമ തുടർന്നാൽ, കണ്ണിൽ വെളിച്ചം കാണുന്ന പോലെ തോന്നും; കഫത്തിൽ, തലവേദന കുറവാണ്, ഹൃദയം ഭാരവും അശക്തിയും. കഴുത്തിൽ കഫം പടർന്ന്, ഭക്ഷണാഗ്രഹം കുറയുന്നു, മൂക്കിൽ പാടുകൾ, വാന്തി, രുചി നഷ്ടം, രോമാഞ്ചം, കഫം ദീർഘവും എണ്ണപോലും, അതിന്റെ വർദ്ധനയും കാണാം. യുദ്ധം പോലുള്ള കഠിന പ്രവർത്തനങ്ങൾ, ശക്തിക്ക് അതീതമായി ചെയ്താൽ, വാതം പിത്തം ചേർന്ന് ശക്തിയേറുന്നു. അപ്പോൾ, ചുമയിൽ കഫം രക്തം ചേർന്ന്, മഞ്ഞ, കറുപ്പ്, ഉണങ്ങിയ, കട്ടിയുള്ള, കൂടുതലുള്ള, ഉഗ്രതയുള്ള രൂപത്തിൽ കാണാം. കഴുത്തിൽ വേദനയോടെ, നെഞ്ച് പിളർന്നതുപോലെ, മൂർച്ചയുള്ള സൂചികളും വാളും കൊണ്ടു കുത്തിയതുപോലെ അനുഭവപ്പെടുന്നു. വേദനയുള്ള സ്പർശം, കുത്തിയ വേദന, പിളർന്ന വേദന, വിഷമം, സംയോജങ്ങളുടെ പൊട്ടൽ, ജ്വരം, ശ്വാസം കുറയൽ, ദാഹം, ശബ്ദം കഠിനം, കുലിരുകം എന്നിവ ഉണ്ടാകും. കഴുത്തിൽ വേദന, വശം വേദന, കഫം മൂലവും മറ്റും വാന്തി, ശക്തിയും വർണ്ണവും ദഹനവും കുറയുന്നു. ക്ഷയമുള്ളവരിൽ, മൂത്രത്തിൽ രക്തം, ശ്വാസം ബുദ്ധിമുട്ട്, പിൻഭാഗം, കമർ എന്നിവ കഠിനമാകും; ഇത് ക്ഷയരോഗത്തിന്റെ പ്രധാന ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ക്ഷയത്തിന്റെ സ്താനത്തിൽ, ചുമയും, കഫം ചുമയോടെ പുറത്ത് പോകുന്നു; അതിന്റെ രൂപം പുഴു പോലുള്ള, മഞ്ഞയും ചുവപ്പും കലർന്നതുമാണ്. ആൾ ഉറങ്ങുമ്പോൾ, അടി കിട്ടിയതുപോലെയാണ്; ഹൃദയം കത്തുന്നപോലും; അപ്രതീക്ഷിതമായി ചൂടോ തണുപ്പോ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അതിക്രമമായി ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നു, ശക്തി നഷ്ടപ്പെടുന്നു. മുഖം എണ്ണപോലും, തെളിയും, വളഞ്ഞതും, കണ്ണ് പ്രകാശവാനായി; അങ്ങനെ, ക്ഷയരോഗത്തിന്റെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും പ്രകടമാവുന്നു. ക്ഷയത്തിൽ നിന്നുള്ള ചുമ, ദുർബലരുടെ ശരീരം നശിപ്പിക്കുന്നു; ശക്തരിൽ, ക്ഷയവും ക്ഷതവും പുതിയതായാണ് കാണപ്പെടുന്നത്. ഇവ രണ്ടും, യോഗ്യതയാൽ ചികിത്സിക്കാം; ചികിത്സാവിധി ആരംഭത്തിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട്; കലർന്നതും ദീർഘകാലത്തെയും വൃദ്ധരിൽ കാണപ്പെടുന്നു. ചുമ, ശ്വാസം കുറയൽ, ക്ഷയം, വാന്തി, ശബ്ദം കഠിനം, മറ്റ് രോഗങ്ങൾ അവഗണനയിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്; അതിനാൽ, വേഗം അതിനെ ജയിക്കണം. ഇനി, ദധ്വന്തരി മഹർഷി ശ്വാസം കുറയലിന്റെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുന്നു. ചുമയുടെ വർദ്ധനവിൽ നിന്നോ, ദോഷങ്ങൾ മുമ്പ് ഉഗ്രതയാക്കിയതിൽ നിന്നോ, ശ്വാസം കുറയൽ ഉത്ഭവിക്കുന്നു. അജീരണം, അത്താഴം, വാന്തി, വിഷം, രക്തക്ഷയം, ജ്വരം, പൊടി, പുക, കാറ്റ്, പ്രാണസ്ഥാനം ക്ഷതം, തണുത്ത വെള്ളം എന്നിവയും കാരണങ്ങളാണ്. ഇതിന്റെ അഞ്ചു തരം ഉണ്ട്—ലഘു, അന്ധത, വക്രം, മഹത്ത്വം, ഉർധ്വം. കഫം തടഞ്ഞു, വാതം ശരീരത്തിൽ എല്ലായിടത്തും അനിയമിതമായി സഞ്ചരിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ശ്വാസം കുറയൽ ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങിനെയാണ് ദധ്വന്തരി മഹർഷി പിത്തം, രക്തം, കഫം, വാതം, ക്ഷയം, ചുമ, ശ്വാസം കുറയൽ എന്നിവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും കാരണങ്ങളും, ചികിത്സാവിധികളും, ദോഷങ്ങളുടെ സങ്കീർണ്ണതയും, സദ്ഗുരുവായി വിശദീകരിച്ചത്.