ശാന്തമായ ജ്വരം എപ്പോഴും വരണ്ടതായിരിക്കുന്നു, ശീതകാലത്ത് അതിനെ കടന്നുപോകുന്നത് ദുഷ്കരമാണ്; ശരീരാവയവങ്ങൾ കട്ടിയാകുന്നു, കഫം ആധിപത്യം പുലർത്തുന്നു, അവയവങ്ങളിൽ ദുർബലതയും അനുഭവപ്പെടുന്നു. പ്രമേഹരോഗത്തിൽ, ജ്വരത്തിന് മഞ്ഞൾപോലുള്ള നിറവും അതിനോടൊപ്പം അതുപോലുള്ള ഒരു പാളിയും ഉണ്ടാകുന്നു; ഇതാണ് ‘ഹരിദ്രക’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന, അതീവ അപകടകരമായ ജ്വരമാണ്. കഫവും വാതവും ഒരുമിച്ച് നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, ശരീരത്തിൽ പിതം കുറയുമ്പോൾ, ജ്വരം പകൽക്കാലത്ത് ശക്തമായിരിക്കാം അല്ലെങ്കിൽ ദുർബലമായിരിക്കാം, എന്നാൽ അതു രാത്രിയിൽ ഉദയിക്കുന്നു. ശരീരശക്തി സൂര്യനോട് അർപ്പിച്ച്, അളവിലധികം പ്രയാസംകൊണ്ട് ക്ഷീണിക്കുമ്പോൾ, വാതം മൂലമുള്ള ജ്വരം രാത്രി ആരംഭത്തിൽ ഉറപ്പായി ഉദയിക്കുന്നു. ആത്മാവ് വയറ്റിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, കഫവും പിതവും താഴെ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, ശരീരത്തിന്റെ അര ഭാഗം തണുത്തതും മറ്റേ ഭാഗം ചൂടുള്ളതുമായിരിക്കും. പിതം ശരീരത്തിൽ നിലനിൽക്കുമ്പോൾ, കഫം കൈകാലുകളിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുമ്പോൾ, ശരീരത്തിൽ ചൂട് അനുഭവപ്പെടും, എന്നാൽ കൈകളും കാലുകളും തണുത്തതായിരിക്കും. ശരീരത്തിലെ ദ്രവങ്ങൾ, രക്തം, മാംസം, മെത്ത, അസ്ഥി, മജ്ജ എന്നിവയിൽ രോഗം ബാധിച്ചാൽ, ശരീരത്തിന്റെ തേജസ് നഷ്ടപ്പെടുന്നു. അത്തരം രോഗത്തിൽ, അവൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെടുകയും, ശൂചി ചെയ്യാനുള്ള ആവശ്യം കൊണ്ടു വേദനപ്പെടുകയും, ചുറ്റും നോക്കി കോപം പ്രകടിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അവൻ ശക്തമായി, ദുർഗന്ധമുള്ള, ചൂടുള്ള മല പുറത്തുവിടുന്നു. ശരീരം ഭാരം കുറഞ്ഞതായിരിക്കും, ക്ഷീണവും, ഭ്രമവും, ചൂടും ഇല്ല; ഭക്ഷണം വായിൽ തന്നെ പാകം ചെയ്യുന്നു, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ശരിയായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു, വേദനയില്ല; ചുരുങ്ങൽ, തുമ്മൽ, മനസ്സ് സ്വഭാവത്തോടൊപ്പം ഐക്യമായിരിക്കും, ഭക്ഷണത്തോടുള്ള ആഗ്രഹവും തലയിൽ കുരു വരികയും ചെയ്യുന്നു—ഇവ ജ്വരമില്ലായ്മയുടെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ധൻവന്തരി പറഞ്ഞു: ഇനി രക്തപിതദോഷത്തിന്റെ കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കാം. അതീവ ചൂടുള്ള, കയ്പ്പുള്ള, കഠിനമായ, പുളിയ, ഉപ്പുള്ള, കത്തുന്ന വസ്തുക്കൾ അധികം ഉപയോഗിച്ചാൽ, രക്തപിതദോഷം ഉണ്ടാകുന്നു. കോദ്രവ, ഉദ്ദാലക തുടങ്ങിയ ഭക്ഷ്യങ്ങൾ ആവർത്തിച്ച് കഴിച്ചാൽ, പിതം ഉണങ്ങുകയും ദ്രവമാകുകയും, രക്തം കലഹം വരുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇവ പരസ്പരം സമാനതയിൽ എത്തി, ശരീരത്തിലാകമാനം വ്യാപിക്കുന്നു; പിതവും രക്തവും കലർന്നാൽ, അതിന്റെ ദോഷം ശരീരത്തിൽ പടരുന്നു, കിടിവ് പോലുമുണ്ടാകാം. രക്തം പിതത്തിനോടു സമാനമായ വാസനയും നിറയും കാണിച്ചാൽ, അതാണ് രക്തപിതം; ഇത് രക്തത്തിന്റെ സ്താനങ്ങളിൽ, സ്പ്ലീൻ, ലിവർ എന്നിവയിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിക്കുന്നത്. തലയിൽ ഭാരം, രുചി നഷ്ടം, തണുത്തതിനെ ആഗ്രഹം, പുകപോലുള്ള അല്ലെങ്കിൽ പുളിയ ഉരട്ടൽ, ഛർദി, ഭക്ഷണത്തിൽ വിരോധം, ചുമ, ശ്വാസതടസം, ഭ്രമം, ക്ഷീണം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. രക്തം ആരോഗ്യവാനല്ല, വായിൽ മീനിന്റെ ഗന്ധം, ജ്വരം ഇല്ലാതിരുന്നാലും കണ്ണിലും മറ്റു അവയവങ്ങളിലും ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ, പച്ച നിറം കാണപ്പെടുന്നു. നീല, ചുവപ്പ്, മഞ്ഞ നിറങ്ങൾ തമ്മിൽ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയില്ല; സ്വപ്നത്തിൽ, ഭ്രാന്തും ധർമ്മവിരുദ്ധതയും പ്രകടമാകും. രക്തം ഉപ്പരിയായി മൂക്കിൽ, കണ്ണിൽ, ചെവിയിൽ, വായിൽ നിന്നുമാണ് പുറത്തുവരുന്നത്; താഴെ, ഗോപ്യങ്ങൾ, ഗുദം, കേശമൂലങ്ങളിൽ നിന്നുമാണ് പുറത്ത് വരുന്നത്—ഇവ ദോഷം കൂടുമ്പോൾ പുറത്തുവരുന്ന വഴികളാണ്. കഫം കൂടിയിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, ശോധന (പുര്ജനം) കൊണ്ടാണ് ചികിൽസ; പിതത്തിനായി പല ഔഷധങ്ങൾ ഉണ്ട്, പക്ഷേ ശോധനയാണ് ഏറ്റവും നല്ലത്. കഫം കൂടിയിരിക്കുന്നിടത്ത്, ശുദ്ധീകരണം ഗുണകരമാണ്; കഫദോഷം ശുദ്ധീകരിക്കാൻ കഷായവും മധുരവും ഉത്തമമാണ്. സ്വാഭാവികമായി കഠിനം, കയ്പ്പ്, കഷായം, കഫം നീക്കം ചെയ്യുന്നവ, ദോഷം താഴേക്ക് പോകുന്നവ, ദീർഘകാല രോഗം ഉള്ളവ, ഛർദി (വാന്തി) കൊണ്ടാണ് ശുദ്ധീകരണം. പിതം ദുർബലമായിരിക്കുമ്പോൾ, ഛർദി ഉത്തമമല്ല; ശക്തി കൂടിയവർക്കും, പിതം ശാന്തമായവർക്കും, ഛർദി ഉത്തമമാണ്. കഷായം, മധുരം ഉത്തമമാണ്; കഫവും വാതവും കൂടിയിരിക്കുന്നു എങ്കിൽ, അതിന് ചികിത്സയില്ല, അതിനനുസരിച്ച് പേരിടുന്നു. അതീവ വേദനയും, വ്യത്യസ്ത ദിശയിലുള്ളതും, ഔഷധം പ്രവർത്തിക്കാത്തതും, വ്യത്യസ്ത ദിശയിൽ ഉള്ളതിനു ശോധനം ലഭ്യമല്ല. രക്തപിതദോഷത്തിൽ, വ്യത്യസ്ത ദിശയിലുള്ള ശോധന നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു; സമാശ്വസനം, ശുദ്ധീകരണം ഇവയും ഇവിടെ പ്രാപ്തമാണ്. ദോഷങ്ങൾ കൂട്ടിച്ചേർന്നാൽ, എല്ലാ വഴികളിലും പുറത്ത് വിടുന്നത് ഗുണകരമാണ്; അവശേഷിക്കുന്ന ദോഷം ശിവന്റെ ആയുധം പോലെ ഭയാനകമാണ്. ക്ലേശങ്ങൾ രൂപഭ്രംശം ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നു, അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ അങ്ങനെ ഉറപ്പാക്കപ്പെടുന്നു. ധൻവന്തരി പറഞ്ഞു: ചുമ അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നതിനാൽ, അതിനെ വിശദീകരിക്കുന്നു; ചുമയുടെ അഞ്ചു തരം ഉണ്ട്—വാതം, പിതം, കഫം, ക്ഷതം, ക്ഷയം മൂലമുള്ളവ. ക്ഷയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട എല്ലാ ചുമകളും, അവയെ അവഗണിച്ചാൽ, ശക്തി കൂടുന്നു; അതിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ കഴുത്തിൽ കുരു വരികയും രുചി നഷ്ടപ്പെടുകയും ചെയ്യുന്നു. വാതം താഴേക്ക് പോകുമ്പോൾ, ചെവി, വായ്, കഴുത്ത് വരണ്ടതാകുന്നു; വാതം മേലേക്ക് പോകുമ്പോൾ, കഴുത്തിൽ കെട്ടുപിടിക്കുന്നു. അത് നാഡികളും ചാനലുകളും നിറച്ച്, അവയവങ്ങൾ ഉയർത്തുന്നു; എറിയുന്നപോലെ, കണ്ണിൽ വേദനയും, ശബ്ദം വഷളായും, വശം വലിച്ചും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ചുമയുടെ ശബ്ദം വളഞ്ഞതും, പൊട്ടിയ ബ്രോൺസ് പോലുമാണ്; ഹൃദയത്തിൽ, വശത്ത്, തലയിൽ വേദനയും, ഭ്രമവും, ഉല്ലാസവും, ശബ്ദം നഷ്ടപ്പെടലും ഉണ്ടാകും. വരണ്ട ചുമ, അതീവ വേദന, കഠിന ശബ്ദം; രോമാഞ്ചം, വരണ്ട കഫം ദുഷ്കരമായി പുറത്തുവിടുന്നു, പിന്നീട് ചുമ കുറയുന്നു. പിതം മൂലമുള്ള ചുമയിൽ, കണ്ണ് മഞ്ഞയാകുന്നു, വായിൽ കയ്പ്പ്, ജ്വരം, ഭ്രമം, ഛർദി, പിതം-രക്തം ഛർദി ചെയ്യുക, ദാഹം, ശബ്ദം വഷളാകുക, പുകപോലുള്ള അനുഭവം, ഉല്ലാസം എന്നിവയുണ്ട്. ചുമ തുടർച്ചയായിരിക്കുമ്പോൾ, കണ്ണിൽ വെളിച്ചം കാണുന്നപോലെ ദൃശ്യങ്ങൾ കാണുന്നു; കഫം മൂലമുള്ള ചുമയിൽ, തലയിൽ വേദന കുറവാണ്, ഹൃദയം ഭാരം കൂടിയതും മന്ദമായതുമാണ്. കഴുത്തിൽ പാളി, രുചി നഷ്ടം, മൂക്കിൽ ഒഴുക്ക്, ഛർദി, രുചി ഇല്ലായ്മ, രോമാഞ്ചം, കഫം കട്ടിയുള്ളതും എണ്ണപോലുള്ളതും, കഫം കൂടുന്നതും കാണപ്പെടുന്നു. യുദ്ധം പോലുള്ള അളവിലധികം പ്രയാസംകൊണ്ട്, വാതം ദോഷം വരുന്നു, പിതം ചേർന്ന് ശക്തമാകുന്നു. വാതം ദോഷം വരുമ്പോൾ, കഫം-രക്തം ചേർന്ന ചുമ, മഞ്ഞ, കറുത്ത, വരണ്ട, കട്ടിയുള്ള, അധികം, ദുഷ്കരമായ ചുമ ഉണ്ടാകും. അവൻ വേദനയോടെ കഴുത്തിൽ നിന്ന് ചുമയിടുന്നു, നെഞ്ച് പിളർന്നതുപോലും, മൂർച്ചയുള്ള സൂചികൾ കൊണ്ടു കുത്തിയതുപോലും, വാളുകൊണ്ട് അടി കിട്ടിയതുപോലും അനുഭവപ്പെടുന്നു. വേദനയുള്ള സ്പർശം, കുത്തുന്ന വേദന, പിളർന്ന വേദന, സമ്മർദ്ദം, സന്ധികൾ പൊട്ടുന്നു, ജ്വരം, ശ്വാസതടസം, ദാഹം, ശബ്ദം വഷളാകുന്നു, കുലുക്കം അനുഭവപ്പെടുന്നു. അവൻ പാരവയെപ്പോലെ ശബ്ദം പുറപ്പെടുവിക്കുന്നു, വശത്തിൽ വേദന, കഫം മുതലായ കാരണങ്ങൾ കൊണ്ടു ഛർദി, ശക്തി, തേജസ്, പാചനം എന്നിവ കുറയുന്നു. ഇങ്ങനെ, ധൻവന്തരി ജ്വരവും രക്തപിതദോഷവും ചുമയും അതിന്റെ പലതരങ്ങളും, അവയുടെ ലക്ഷണങ്ങളും, ദോഷങ്ങളും, ശുദ്ധീകരണവും, ചികിത്സയും വിശദമായി വിവരിക്കുന്നു.