വിഷം ശരീരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുമ്പോൾ, അതിന്റെ ഫലമായി മനുഷ്യൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെടുകയും വയറിളക്കം, കറുത്ത നിറം, ദഹനവും, ചുറ്റും കത്തുന്നുവെന്ന അനുഭവവും, തലകറക്കം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. കോപത്തിൽ നിന്ന് കുലിരൽ, തലവേദന എന്നിവയും, ഭയം ദു:ഖം എന്നിവയാൽ മനസ്സിൽ പിരിമുറുക്കവും കാണാം. ആഗ്രഹത്തിൽ നിന്നു തലകറക്കം, അപ്പറ്റൈറ്റ് നഷ്ടപ്പെടൽ, കത്തുന്നുവെന്നു തോന്നൽ, ലജ്ജ, ഉറക്കം, ബുദ്ധി, ഓർമ്മ എന്നിവയുടെ വ്യതിയാനങ്ങൾ ഉണ്ടാവുന്നു. ഭാവനയും അതുപോലുള്ള സാഹചര്യങ്ങളിലും, സംയുക്ത ദോഷങ്ങളുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ, തുടക്കത്തിൽ വാതം മുതലായവയുടെ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണാം. കോപത്തിൽ നിന്നോ അതികോപത്തിൽ നിന്നോ, പിത്തം മൂലം ഉണ്ടാകുന്ന ജ്വരങ്ങൾ, ശാപം, കറുത്ത മായാജാലം മൂലമുള്ള ജ്വരങ്ങൾ, ദോഷങ്ങൾ കുഴച്ചിട്ടുള്ള രണ്ടു ഗുരുതരമായ ജ്വരങ്ങൾ ഏറ്റവും സഹിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. മായാജാലം, മന്ത്രങ്ങൾ എന്നിവയുടെ ബാധയിൽ ശരീരം പീഡിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; ആദ്യം ശരീരത്തിലാണ് ബാധ, പിന്നെ ചൊറിച്ചിലുകളും ബോധം നഷ്ടപ്പെടലും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദൈനംദിനം കത്തുന്നുവെന്ന അനുഭവവും ബോധം നഷ്ടപ്പെടലും ഉണ്ടാകുന്നവരിൽ, ജ്വരത്തിന്റെ ശക്തി വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു. ജ്വരത്തിന് എട്ടു രൂപങ്ങൾ കാണാം, എന്നാൽ സംക്ഷിപ്തമായി രണ്ട് തരങ്ങൾ മാത്രമാണ്. ജ്വരം ശരീരത്തിലും മനസ്സിലും, ദാരാളമായതോ ഹൃദയമായതോ, ആന്തരമായതോ ബാഹ്യമായതോ, സ്വാഭാവികമായതോ അസ്വാഭാവികമായതോ, സുഖകരമായതോ അസുഖകരമായതോ, ലളിതമായതോ സങ്കീർണ്ണമായതോ എന്നിങ്ങനെയാണ്. ശരീരജ്വരത്തിൽ ആദ്യം ശരീരത്തിൽ ചൂട് ഉയരുന്നു; മാനസിക ജ്വരത്തിൽ മനസ്സിൽ ചൂട് അനുഭവപ്പെടുന്നു. വാതത്തിന്റെ സ്വാധീനത്തിൽ, കഫം ഉണ്ടെങ്കിൽ, കുളിരും അനുഭവപ്പെടും. പിത്തം കൂടുമ്പോൾ കത്തുന്നുവെന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാക്കുന്നു; സംയുക്തം ആകുമ്പോൾ, ആന്തരമായി ദോഷങ്ങൾ കയറി വരുന്നു. ജ്വരത്തിൽ കൂടുതൽ രോഗങ്ങൾ, ആന്തരിക പിരിമുറുക്കം, മലം അടുക്കൽ എന്നിവ കാണാം. ബാഹ്യശക്തി മൂലമുള്ള ജ്വരത്തിൽ ചൂട് ബാഹ്യമായിരിക്കും; മഴക്കാലം, ശരത്കാലം, വസന്തകാലം എന്നിവയിൽ, വാതം മുതലായ ദോഷങ്ങൾ അനുസരിച്ച് ജ്വരം ഉണ്ടാകുന്നു. അസ്വാഭാവിക ജ്വരം വ്യത്യസ്തവും, സുഖകരമല്ലാത്തതും, ചികിത്സിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതും ആണ്; സ്വാഭാവിക ജ്വരം കൂടുതലും വാതം മൂലമാണ്. മഴക്കാലത്ത്, വാതം കുലച്ചാൽ, പിത്തം, കഫം എന്നിവ കൂടിയ ജ്വരം ഉണ്ടാകുന്നു. ശരത്കാലത്തിൽ പിത്തം കൂടുന്നു, പിന്നെ കഫം അതിനെ അനുഭവിക്കുന്നു; ഈ സമയത്ത് ഭക്ഷണം കഴിക്കുന്നതിൽ അപകടം ഇല്ല. വസന്തകാലത്ത് കഫം പ്രധാനമാണ്, പിന്നെ വാതം, പിത്തം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടാം. ദോഷം ലഘുവായിരിക്കുമ്പോൾ, ജ്വരം ചികിത്സിക്കാൻ കഴിയുന്നവയാണ്. എല്ലാ സാഹചര്യങ്ങളിലും, ദോഷം തിരിച്ചറിയുമ്പോൾ, അതിനെ മുൻകൂട്ടി അസുഖകരമായതെന്ന് പറയുന്നു; ജ്വരത്തിന്റെ സങ്കീർണ്ണതയിൽ ദഹനം ദുർബലമാവുകയും, മൂത്രം അധികം വരുകയും ചെയ്യുന്നു. അപ്പറ്റൈറ്റ് ഇല്ല, ദഹനം ശരിയായി നടക്കില്ല, വിശപ്പില്ല, ജ്വരത്തിന് പ്രത്യേക രൂപം കാണാം. ജ്വരത്തിന്റെ ശക്തി വർദ്ധിച്ചുവരുന്നു; ദാഹം, ബോധം നഷ്ടപ്പെടൽ, ശ്വാസം ദുർബലമായി, തലകറക്കം എന്നിവ അനുഭവപ്പെടുന്നു. മലം വിടാനുള്ള ആവശ്യം, അതിന്റെ വ്യതിയാനങ്ങൾ, ജ്വരത്തിന്റെ പാക്വതയുടെ സൂചനയാണ്; തിരിച്ചുപോകൽ ഇല്ലെങ്കിൽ, ഏഴ് രാത്രികൾ ഉപവാസം പാലിച്ചാൽ ജ്വരം മാറും. ജ്വരം അഞ്ചു തരങ്ങളിൽ കാണാം: മലം, സമയം, ശക്തി, ദുർബലത എന്നിവയുടെ അടിസ്ഥാനത്തിൽ; എന്നാൽ കൂടുതലും, മൂന്ന് ദോഷങ്ങൾ കുഴച്ചിട്ടുള്ളതായാണ് വിശദീകരിക്കുന്നത്. നിരന്തരമായ, സ്ഥിരമായ, ഓരോ ദിവസവും, മൂന്നാം ദിവസവും, നാലാം ദിവസവും വരുന്ന ജ്വരങ്ങൾ — ദോഷങ്ങൾ, മൂത്രം, മലം എന്നിവയുടെ വഴിയിലാണ് ഇവ പടർന്നുപോകുന്നത്. ജ്വരം ശരീരമാകെ ചൂടാക്കുകയും, തുടക്കം മുതൽ ശക്തിയും ഭാരം കൂടുകയും, ദേഹത്തിലെ ജീവരസങ്ങളിൽ വ്യത്യാസമില്ലാതെ നിലകൊള്ളുകയും ചെയ്യുന്നു. നിരന്തരമായ, എതിര്ഭാഗം ഇല്ലാത്ത, അത്യന്തം സഹിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ജ്വരമാണ്; ജ്വരം, ചൂട്, ദോഷങ്ങൾ, ദേഹത്തെ വേഗത്തിൽ നശിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ രൂപങ്ങളിലും, ജീവരസങ്ങൾ ശുദ്ധമായോ അശുദ്ധമായോ അനുസരിച്ച്, വാതം, പിത്തം, കഫം എന്നിവ ഏഴു, ആറു, പന്ത്രണ്ടു ദിവസങ്ങളിൽ ജ്വരം ഉണ്ടാക്കുന്നു. സാധാരണ, മോചനം, നാശം എന്നിവയുടെ പരിധി പാലിക്കപ്പെടുന്നു; ഇത് അഗ്നിവേശന്റെ അഭിപ്രായമാണ്, ഹരിതന്റെ ആചാരവും. ഏഴാം ദിവസം ഇരട്ടിയാക്കുകയും, ഒൻപതാം, പതിനൊന്നാം ദിവസങ്ങൾ ഉൾപ്പെടുകയും, മൂന്ന് ദോഷങ്ങളുടെ പരിധിയാണ്, മോചനത്തിനും നാശത്തിനും. ശുദ്ധതയോ അശുദ്ധതയോ മൂലമാണ്, ജ്വരം ദീർഘകാലം തുടരാൻ സാധ്യതയുണ്ട്, പ്രത്യേകിച്ച് ദുർബലരായവരിൽ, രോഗബാധിതരായവരിൽ, തെറ്റായ ഭക്ഷണ ശീലമുള്ളവരിൽ. ചെറിയ ദോഷം പോലും, അശുദ്ധതയോ മറ്റേതെങ്കിലും കാരണം കൊണ്ടു ശക്തി നേടിയാൽ, എതിര്ഭാഗം കാണിക്കുകയും, ക്രമരഹിതമായി മാറുകയും, വർദ്ധനയും കുറയലും അനുഭവപ്പെടുന്നു. ദോഷം കുലച്ചാൽ, ജ്വരം ക്രമരഹിതമായി വർദ്ധിക്കുകയും കുറയുകയും ചെയ്യുന്നു; ദോഷം തളർന്നാൽ, സൂക്ഷ്മമായ ജ്വരം ജീവരസങ്ങളിൽ ലയിക്കുന്നു. ലയനത്തിന്റെ ഫലമായി, ദേഹത്തിൽ ക്ഷീണം, നിറം മാറൽ, മന്ദത, അതുപോലുള്ള അവസ്ഥകൾ കാണാം; ജീവരസങ്ങൾ ഒഴിക്കുന്ന ചാനലുകളുടെ വായിൽ മാറ്റം വരുന്നത് കൊണ്ട്. ദോഷം ദേഹമാകെ പടരുന്നില്ല; ധർമ്മശീലമുള്ളവർക്ക് എപ്പോഴും ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ്, എന്നാൽ എതിര്ഭാഗം ഉള്ളവരിൽ വ്യത്യാസം കാണാം. ക്രമരഹിതമായ, രാത്രി സമയത്തോടൊപ്പം തുടങ്ങുന്ന ജ്വരമാണ്; ദോഷം രക്തത്തിൽ നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, സ്ഥിരമായ ജ്വരമാണ് സാധാരണ. ദിവസവും രാത്രിയും തമ്മിലുള്ള സന്ധിയിൽ, ഒരു തവണ, മറ്റൊരു ദിവസം അടിസ്ഥാനമാകുന്നു; അതിൽ, മാംസചാനൽ, മെദചാനൽ, മൂന്നാമത്തെ ഘട്ടത്തിൽ കാണാം. പിടിയുള്ള ജ്വരം തലയിൽ പിത്തം, വാതം മൂലമാണ്; ട്രിക പ്രദേശത്ത് കഫം, പിത്തം മൂലമാണ്; പീഠത്തിൽ വാതം, കഫം മൂലമാണ്, ഒരു ദിവസം കഴിഞ്ഞാണ് ഇത് കാണുന്നത്. നാലാം തരത്തിലുള്ള ജ്വരം അശുദ്ധികൾ, മെദ, അസ്ഥി, മജ്ജ എന്നിവയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു; മറ്റൊന്ന് മജ്ജയിലും അസ്ഥിയിലും മാത്രം തെളിയുന്നു. കഫം രണ്ട് തരത്തിൽ, കാലുകളിൽ, ആദ്യം തലയിൽ വാതം മൂലമാണ്; അസ്ഥി, മജ്ജയിൽ എത്തുമ്പോൾ, നാലാം തരത്തിന്റെ വിപരീതമാണ്. മൂന്ന് തരത്തിൽ, മൂന്ന് ദിവസം ജ്വരം, ഒരു ദിവസം മോചനം; ദോഷങ്ങളുടെ ശക്തിയും, മറ്റു പ്രവർത്തനങ്ങളുടെ ഉത്ഭവവും അനുസരിച്ച്. ജ്വരത്തിൽ തിരിച്ചുപോകൽ ഇല്ലെങ്കിൽ, ഏഴ് രാത്രി ഉപവാസം; ജ്വരം മനസ്സിലും, പ്രവർത്തനങ്ങളിലും, ആ സമയത്തും മറ്റും ബാധിക്കുന്നു. ധാതുക്കളിൽ ദീർഘമായ പെരുമാറ്റം, സംയുക്തം, ദോഷങ്ങളുടെ സമവായം മൂലമാണ്, നാലാം തരത്തിലുള്ള ജ്വരം ചികിത്സിക്കാൻ പ്രയാസമാണ്. സൂക്ഷ്മതയാൽ, സൂക്ഷ്മജ്വരങ്ങളിലും, ദൂരെയുള്ളവയിലും, ദോഷം രക്തം മുതലായ ചാനലുകളിൽ, ദീർഘകാലം, അല്പം, പതിയെ ദേഹത്തേക്ക് പോകുന്നു. ദേഹത്തേക്ക് എത്തുമ്പോൾ, ഒന്നും വിട്ടുവെക്കാതെ, കത്തുന്നുവെന്ന അനുഭവം ഉണ്ടാക്കുന്നു; ക്രമം ശ്രമത്തിലൂടെ തടയപ്പെടുമ്പോൾ, കത്തുന്ന ജ്വരമാണ് കാണുന്നത്. ക്രമരഹിതമായ, ആരംഭം പ്രയാസമുള്ള, രാത്രിയോട് അനുയോജ്യമായ ജ്വരമാണ്; ഓരോ ഘട്ടവും പതിയെ, ദുർബലമായി, അനുയോജ്യമായി മാറുന്നു. കാലക്രമേണ, അതിന് അനുയോജ്യമായ രുചികളും ഗുണങ്ങളും ലഭിക്കുന്നു; ദോഷം ഉണർത്തുമ്പോൾ, രോഗം ശക്തമായി കത്തുന്നു, ചിലപ്പോഴൊക്കെ ദീർഘമായ വൈകിയ ശേഷം.