മനുഷ്യന്റെ ശരീരത്തിൽ മൂന്ന് ദോഷങ്ങൾ — വാതം, പിത്തം, കഫം — ഇവയെ അശാന്തമാക്കുന്ന ഭക്ഷണങ്ങൾ, ദുഷ്ടമായ ദേഹഭാഗങ്ങൾ, അകത്തുള്ള കലഹം, ആകുലത, അതിക്രമം എന്നിവയാൽ ശരീരത്തിൽ വ്യത്യസ്തമായ അസുഖങ്ങൾ ഉണരുന്നു. ദുഷ്ടഭക്ഷണം, അതികഫം, ജനന സമയത്തെ ഗ്രഹദോഷങ്ങൾ, തെറ്റായ ശീലങ്ങൾ, പാപങ്ങൾ, സ്ത്രീകളിൽ പ്രസവ സമയത്തെ അനിയമങ്ങൾ, തെറ്റായ ചികിത്സ — ഇവയും ദോഷങ്ങൾ അശാന്തമാകാൻ കാരണമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ ദോഷങ്ങൾ അശാന്തമാകുമ്പോൾ, രോഗം ശരീരത്തിൽ വ്യാപിച്ചു തുടങ്ങുന്നു. അതിനാൽ, ദോഷങ്ങൾ അധികം അശാന്തമാകുന്നതിന് മുമ്പ്, ഉടനെ തന്നെ രസായനചികിത്സയിലേക്ക് മാറണം. ഇതിന്റെ പശ്ചാത്തലത്തിൽ, ധന്വന്തരി മഹർഷി ജ്വരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം വിശദീകരിക്കുന്നു. "ജ്വരം," അദ്ദേഹം പറയുന്നു, "അസുഖങ്ങളുടെ നേതാവാണ്, പാപത്തിന്റെ ഉടമ, മരണത്തിന്റെ രാജാവ്, ദേഹഭക്ഷകൻ, സംഹാരകൻ. ഇത് രുദ്രന്റെ കോപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത് — ദക്ഷയജ്ഞം നശിപ്പിച്ച രുദ്രൻ." ജ്വരം, അഗ്നി നിറഞ്ഞതും ഭ്രമം നിറഞ്ഞതും, അതിക്രമത്തിൽ ജനിച്ചതും, ഭയാനകവും, അനേകം പേരുകളിൽ അറിയപ്പെടുന്നതും, എല്ലാ ജീവികളിലും വിവിധ രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നതുമാണ്. ആനകളിൽ ഇത് 'പാകല' എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; കുതിരകളിൽ 'അഭിതാപ', കഴുതകളിൽ 'അലർക്ക', നായയിൽ 'കുക്രുര'; മേഘങ്ങളിൽ 'ഇന്ദ്രമദ', ജലത്തിൽ 'നീലിക', പ്രകാശമുള്ള ഔഷധങ്ങളിൽ 'ജ്യോതി', ഭൂമിയിൽ 'ഉഷര' എന്നിങ്ങനെയാണ്. കഫം മൂലമുള്ള ജ്വരത്തിൽ, ഛർദി, ഉളി, ചുമ, കടുപ്പം, ശീതം, ചർമ്മത്തിലും അങ്കങ്ങളിലും പാടുകൾ — ഇവയാണ് ലക്ഷണങ്ങൾ. ഓരോ കാലത്തും ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ അനുയോജ്യമായ രീതിയിൽ പ്രകടമാകുന്നു; കാരണം അനുസരിച്ച്, വിരുദ്ധതയാണ് ശമനം നൽകുന്നത്. ഭക്ഷണത്തിൽ താത്പര്യമില്ലായ്മ, ദഹനക്കുറവ്, കടുപ്പം, മന്ദത, ഹൃദയത്തിൽ അഗ്നി, തെറ്റായ ദഹനം, ഉറക്കം, ക്ഷീണം, വയറിലെ വീക്കം, വേദന, ദോഷങ്ങളുടെ അജീരത — ഇവയാണ് ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. അതികഫം, ഛർദി, വിശപ്പില്ലായ്മ, വായിൽ രുചിയില്ലായ്മ, വൃത്തത, ചൂട്, അങ്കങ്ങളുടെ ഭാരത്വം, പതിവായി മൂത്രം — ഇവ അജീരതയുള്ള ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. വിശപ്പ്, വരണ്ടത്വം, അങ്കങ്ങളുടെ ലഘുത്വം, ജ്വരത്തിന്റെ സാന്ദ്രത, എട്ട് ദിവസം കഴിഞ്ഞു ദോഷങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം — ഇവ ദഹനം പൂർത്തിയായ ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. സ്വലക്ഷണങ്ങളിലൂടെയോ, സമ്പർക്കത്തിലൂടെയോ ജ്വരം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, തലവേദന, ഭ്രമം, ഛർദി, ശരീരത്തിൽ അഗ്നി, തൊണ്ടയും വായും വരണ്ടത്വം, രുചിയില്ലായ്മ, സന്ധിവേദന, ഉറക്കമില്ലായ്മ, ഭ്രമം, രോമാഞ്ചം, ചുമ, അതികവാക്ക് — ഇവ വാതം, പിത്തം മൂലമാണ്. ചൂട് നഷ്ടപ്പെടൽ, വിശപ്പില്ലായ്മ, സന്ധി-തലവേദന, ഉലിവ്, ശ്വാസം, ചുമ, പാളി, ശീതം, കടുപ്പം, കണ്ണിന് കറുപ്പ്, തലപിരിവ്, മന്ദത — ഇവ കഫവും വാതവും മൂലമുള്ള ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. ശീതം, കടുപ്പം, ചുരുക്കം, അഗ്നി, അസ്ഥിരത, ദാഹം, ചുമ, കഫ-പിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം, ഭ്രമം, മന്ദത, വായിൽ പാളി, കയ്പ്പ് — ഇവ കഫ-പിത്തജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ. സകല ലക്ഷണങ്ങളും അറിഞ്ഞവൻ, ഇടതിട്ട അഗ്നി അനുഭവിക്കുന്നു; അതിനുശേഷം, അതിക ഉറക്കം, പകലിൽ ജാഗ്രത, രാത്രിയിൽ ഉറക്കമില്ലായ്മ. എപ്പോഴും ഉറക്കം ഉണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല; അതിക ചുരുക്കം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല; പാടൽ, നൃത്തം, ചിരി എന്നിവ സ്വാഭാവികമായി നിലയ്ക്കുന്നു. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരുള്ളതും, അശുദ്ധവുമായതും, ചുവന്നതും, അകത്തു പോയതും, തുലയുന്ന ത eyelashes ഉം; കണ്ണിന്റെ വശങ്ങളിൽ, തലയിൽ, സന്ധികളിൽ, അസ്ഥികളിൽ വേദനയും, തലപിരിവും. ചെവികൾ മുഴക്കം, വേദന, അതിക ശീതം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല; നാവു ചുരുക്കം, കടുപ്പം, ഭാരത്വം; അങ്കങ്ങൾ ദുർബലവും തുലയുന്നതും. രക്തവും പിത്തവും ഉലിവ്, തലപിരിവ്, അതിക ദാഹം; ശരീരത്തിൽ കറുത്തതോ ചുവന്നതോ പാടുകളും വൃത്തങ്ങളും. ഹൃദയത്തിൽ വേദന, പതിവായി മലം മൂത്രം, കുറവ് അല്ലെങ്കിൽ അതിക ഉലിവ്, വായിൽ എണ്ണത്വം, ദുർബലത്വം, ശബ്ദം മന്ദത, ഭ്രമം നിറഞ്ഞ വാക്കുകൾ. ദോഷങ്ങൾ ദീർഘമായി പാകം ചെയ്യുന്നു, സ്ഥിരമായ മന്ദത, തൊണ്ടയിൽ സ്ഥിരമായ ശബ്ദം; ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റക്കെട്ടായി അശാന്തമാകുമ്പോൾ, ജീവശക്തി നശിക്കുന്നു. വാതം തൊണ്ടയിൽ തടസ്സപ്പെടുമ്പോൾ, പിത്തം അകത്തു അടിച്ചമർപ്പിക്കുമ്പോൾ, രതി അല്ലെങ്കിൽ ആനന്ദം കഴിഞ്ഞ്, പുറത്ത് പോകാൻ വഴി തിരയുന്നു; അതിനാൽ, ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റക്കെട്ടായി അശാന്തമാകുന്ന ജ്വരത്തിൽ കണ്ണ് മഞ്ഞവായി മാറുന്നു. ദോഷങ്ങൾ വർദ്ധിക്കുകയും, ദഹനശക്തി നഷ്ടപ്പെടുകയും, എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും കാണപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റക്കെട്ടായി അശാന്തമാകുന്ന ജ്വരം അശാന്തമാകാൻ കഴിയില്ല; അല്ലെങ്കിൽ, അതിക പ്രയാസമുള്ളതെങ്കിലും ശമിപ്പിക്കാൻ കഴിയും. ദോഷങ്ങൾ ഒറ്റക്കെട്ടായി അശാന്തമാകുമ്പോൾ, പിത്തം വേറിട്ടു നിലകൊള്ളുമ്പോൾ, ചർമ്മത്തിൽ അല്ലെങ്കിൽ വയറ്റിൽ അഗ്നി ഉണരുന്നു, മുമ്പോ ശേഷമോ. വാതം-കഫം ഒറ്റക്കെട്ടായി അശാന്തമാകുമ്പോൾ, ശരീരത്തിൽ ശീതം ഉണരുന്നു; അഗ്നിയും അതിക പ്രയാസമുള്ള ലക്ഷണങ്ങളും ഉണ്ടാകുന്നു. ശീതം തുടങ്ങുമ്പോൾ, പിത്തം ഉണരുന്നു; കഫം കൂടുമ്പോൾ, ചർമ്മത്തിൽ ഉഴരലും വരണ്ടത്വവും. പിത്തം ശമിക്കുമ്പോൾ, ഭ്രമം, മദ്യപാനം, ദാഹം ഉണരുന്നു; അഗ്നി തുടങ്ങുമ്പോൾ, മറ്റുള്ളവയിൽ, മന്ദത, മന്ദത്വം, ഛർദി — ഇവ ക്രമത്തിൽ. ജ്വരം നാലുവിധമാണ് — പുറം പരിക്കിൽ നിന്ന്, സമ്പർക്കത്തിൽ നിന്ന്, ശാപത്തിൽ നിന്ന്, മന്ത്രത്തിൽ നിന്ന്. പരിക്കിൽ നിന്നുള്ള ജ്വരത്തിൽ അഗ്നി തുടങ്ങിയ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നു. ശരീരത്തിൽ അതിക പ്രയാസം മൂലം, വാതം രക്തം അശാന്തമാക്കുന്നു; വേദന, ദു:ഖം, വർണ്ണം മാറൽ, വേദനയോടു കൂടിയ ജ്വരം. ഭൂതബാധ, ഔഷധം, വിഷം, കോപം, ഭയം, ദു:ഖം, ഇച്ഛ — ഇവയാൽ ജ്വരം ഉണരുന്നു. അതിൽ, അപ്രതീക്ഷിതമായ ഭൂതബാധ, സമ്പർക്കം, ഔഷധത്തിന്റെ ഗന്ധം — ഇവയാൽ ഭ്രമം, തലവേദന, ഛർദി, ക്ഷയത്വം. വിഷം മൂലമുള്ളത് — ഭ്രമം, പാടം, കറുപ്പ്, അഗ്നി, തലപിരിവ്; കോപത്തിൽ — തുലയൽ, തലവേദന; ഭയത്തിലും ദു:ഖത്തിലും — ഭ്രമം. ഇച്ഛയിൽ — തലപിരിവ്, വിശപ്പില്ലായ്മ, അഗ്നി, ലജ്ജ, ഉറക്കം, ബുദ്ധി, സ്മൃതി; ഭൂതബാധയിലും സമാനമായ ലക്ഷണങ്ങൾ, തുടക്കത്തിൽ വാതം, പിന്നെ മറ്റുള്ളവ. കോപം, അതിക കോപം, പിത്തം, ശാപം, കറുത്തമന്ത്രം — ഇവയാൽ ഉണരുന്ന രണ്ടു ദോഷജ്വരങ്ങൾ ഏറ്റവും സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. കറുത്തമന്ത്രം, മന്ത്രം എന്നിവയാൽ ശരീരം തളരുന്നു; ആദ്യം, ശരീരത്തിൽ ബാധ, പിന്നീട് ചർമ്മത്തിൽ പാടുകളും ഭ്രമവും. ജ്വരത്തിൽ, അതിക അഗ്നിയും ഭ്രമവും, ദിവസേന വർദ്ധിക്കുന്നു; അതിനാൽ, ജ്വരം എട്ടു രൂപത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു, എന്നാൽ സംക്ഷിപ്തമായി, അതിന് രണ്ട് പ്രധാന രൂപങ്ങൾ. ജ്വരം — ശരീരജ്വരമോ മാനസജ്വരമോ, മൃദുവോ അതികമായോ, അകത്തോ പുറത്തോ, സ്വാഭാവികമോ അസ്വാഭാവികമോ, ശമിക്കാവുന്നതോ ശമിക്കാനാവാത്തതോ, സരളമോ സങ്കീർണ്ണമോ. ആദ്യമായി, ശരീരജ്വരത്തിൽ ശരീരത്തിൽ ചൂട്, മാനസജ്വരത്തിൽ മനസ്സിൽ ചൂട്; വാതം മൂലമുള്ളതിൽ, കഫം കൂടുമ്പോൾ ശീതം. പിത്തം കൂടുമ്പോൾ അഗ്നി; മിശ്രമായതിൽ, അകത്തേക്ക് വീണ്ടും മടങ്ങുന്നു; ജ്വരത്തിൽ, കൂടുതൽ ദോഷങ്ങൾ അകത്തു അശാന്തമാകുന്നു, മലം തടയുന്നു. ബാഹ്യബലത്തിൽ, ചൂട് പുറത്തും; മഴ, ശരദ്, വസന്തം — ഈ കാലങ്ങളിൽ, വാതം മുതൽ മറ്റു ദോഷങ്ങൾ ക്രമത്തിൽ ജ്വരത്തിൽ ഉണരുന്നു. അസ്വാഭാവിക ജ്വരം വ്യത്യസ്തവും ശമിപ്പിക്കാൻ പ്രയാസമുള്ളതുമാണ്; സ്വാഭാവിക ജ്വരം കൂടുതലും വാതം മൂലമാണ്; മഴക്കാലത്ത്, അശാന്തമായ വാതം, പിത്തം, കഫം ചേർന്ന് ജ്വരം ഉണരുന്നു. ഇങ്ങനെ, ധന്വന്തരി മഹർഷി ജ്വരത്തിന്റെ ഉത്ഭവവും, അവയുടെ രൂപങ്ങളും, ലക്ഷണങ്ങളും, കാരണങ്ങളും, അതിന്റെ ഭയാനകതയും വിശദീകരിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.