രോഗം, ദോഷം, ജ്വരം, വ്യാധി, അസ്വസ്ഥത, ദുഷ്ടരോഗം, ക്ഷയം, കഷ്ടം, വേദന—ഇവയെല്ലാം ഒരേ അർത്ഥം സൂചിപ്പിക്കുന്ന പദങ്ങളാണ്. രോഗങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ള ജ്ഞാനം അഞ്ചുവിധമാണെന്ന് പറയപ്പെടുന്നു: കാരണം, പൂർവരൂപം, ലക്ഷണങ്ങൾ, ശമനം, പ്രക്രിയ. രോഗത്തിന്റെ കാരണത്തെ ചിഹ്നം, കാരണം, സ്ഥലം, അവസ്ഥ, ഉത്ഭവം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പദങ്ങൾ ഉപയോഗിച്ച് വിവരിക്കുന്നു; പൂർവരൂപം എന്നത്, ഒരു രോഗം വരാനിരിക്കുന്നതായി മുൻകൂട്ടി തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്ന സൂചനകളാണ്. രോഗം വരാനിരിക്കുന്ന പക്ഷം, എന്നാൽ ദോഷങ്ങളുടെ പ്രത്യേക വികാരത്താൽ അത് പൂർണ്ണമായി സ്ഥാപിതമായിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അതിന്റെ ചിഹ്നങ്ങൾ മങ്ങിയതും ലഘുവും ആയിരിക്കും; രോഗം അനുസരിച്ച് വ്യത്യാസപ്പെടും. ഈ ചിഹ്നങ്ങൾ വ്യക്തമായി പ്രകടമാകുമ്പോൾ അതിനെ ലക്ഷണം എന്നു പറയുന്നു; രൂപം, സൂചന, ചിഹ്നം, അടയാളം, രൂപഭാവം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പദങ്ങൾ അതിന്റെ സമാനാർത്ഥങ്ങളാണ്. രോഗവും അതിന്റെ കാരണവും മാറ്റാൻ സഹായിക്കുന്ന ഔഷധങ്ങൾ, ആഹാരം, ആചാരങ്ങൾ എന്നിവ ശരിയായി ഉപയോഗിക്കുമ്പോൾ ആശ്വാസവും സൗഖ്യവും ലഭിക്കും. രോഗശമനം എന്നത് അനുയോജ്യതയാണെന്ന് അറിയണം; അതിന് വിപരീതമായത്, രോഗം വർദ്ധിപ്പിക്കുന്നതിനെ അനനുയോജ്യത എന്നു പറയുന്നു. രോഗത്തിന്റെ പ്രക്രിയ എന്നത്, ദോഷം ദുഷ്ടമായതോ അതിന്റെ വ്യാപനത്തിലൂടെയോ രോഗം പൂർണ്ണതയിലേക്ക് എത്തുന്ന പ്രക്രിയയാണ്. ഈ പ്രക്രിയയെ സംഖ്യ, വ്യത്യാസം, പ്രാധാന്യം, ശക്തി, കാലം എന്നിങ്ങനെയുള്ള പ്രത്യേകതകളാൽ വ്യത്യസ്തമാക്കുന്നു; ഉദാഹരണത്തിന് എട്ടുവിധ ജ്വരങ്ങൾ. ദോഷങ്ങളുടെ വ്യത്യാസം, അവയുടെ സംയോജനം, അവയുടെ അംശങ്ങളുടെ അളവ്, സ്വതന്ത്രതയോ ആശ്രിതതയോ എന്നിവയിലൂടെ ഒരു രോഗത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാക്കാം. രോഗത്തിന്റെ കാലം, കാരണങ്ങളും മറ്റു ഘടകങ്ങളും പൂർണ്ണമോ അർദ്ധവുമോ ഉള്ളതിൽനിന്നും, ശക്തിയും ദൗർബല്യവും, പകൽ, രാത്രി, അഥവാ ഭക്ഷണാനന്തര ഭാഗങ്ങൾ എന്നിവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളിൽനിന്നും നിർണ്ണയിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ കാരണം എന്നതിന്റെ അർത്ഥം വിശദീകരിക്കപ്പെട്ടു; വ്യാസൻ ഇതിൽ കൂടുതൽ ഉപദേശിക്കും. എല്ലാ രോഗങ്ങളുടെയും കാരണം ദോഷങ്ങളുടെ പ്രകോപനമാണ്. ഈ പ്രകോപനം ഉണ്ടാക്കുന്ന വ്യത്യസ്ത ദോഷകരമായ പ്രവൃത്തികൾ മുമ്പ് വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്; ദോഷങ്ങളുടെ ത്രയത്തിന്റെ ത്രിവിധ ദോഷകരമായ സംയോജനങ്ങൾ മുൻപ് പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. തീതും കഠിനവും കശായവും പുളിയുമുള്ള, ഉണങ്ങിയതോ അല്പമായതോ ആയ ആഹാരങ്ങൾ അമിതമായി ഉപയോഗിക്കുന്നത്, ഓടുക, ആവേശം, രാത്രി ഉറങ്ങാതിരിക്കുക, അതിരുകടന്ന സംസാരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ വാതം പ്രകോപിക്കും. അതുപോലെ, പ്രവർത്തിയിൽ അതിരുകടക്കൽ, ഭയം, ദുഃഖം, ഉത്കണ്ഠ, വ്യായാമം, ലൈംഗികപ്രവൃത്തി എന്നിവയിലും, വേനലിന്റെ അവസാനം പകൽ-രാത്രികളിൽ ഭക്ഷണം കഴിച്ചാലും വാതം വർദ്ധിക്കും. പിത്തം കഠിനവും ഉപ്പും ഉഗ്രവും ചൂടും കുരുമുളകും ഉള്ള ആഹാരങ്ങൾ, കോപം, ദഹനവേദന, ശരത്കാലം, മധ്യാഹ്നം, അർദ്ധരാത്രി എന്നിവയാൽ പ്രകോപിക്കും. മധുരം, പുളി, ഉപ്പ്, പുഷ്ടിയുള്ളത്, ഭാരമുള്ളത്, ദ്രവം, തണുപ്പ്, വായിൽ രുചി, ഉറക്കം, ദുഷ്പാചകം, പുഷ്ടികരമായ ആഹാരങ്ങൾ പകൽ അല്ലെങ്കിൽ ഉറക്കത്തിന് മുമ്പ് കഴിക്കുമ്പോൾ കഫം വർദ്ധിക്കും. ഭക്ഷണം പൂർണ്ണമായി ദഹിക്കാതെ ഉള്ളപ്പോൾ, പ്രത്യേകിച്ച് രാവിലെ, വൈകുന്നേരങ്ങളിൽ, ബലാത്സംഗം ചെയ്ത് ഛർദി ചെയ്യുന്നതു പോലുള്ള തെറ്റായ പ്രവർത്തികൾ കൊണ്ടും കഫത്തിന്റെ രോഗങ്ങൾ ഉരുത്തിരിയുന്നു. ഇവയൊക്കെ ഒന്നിച്ച് കലർന്നാൽ സംയുക്തരോഗം ഉണ്ടാകും; അതുപോലെ, പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ, ദുഷ്ടമായ, അനിയമിതമായ, പരസ്പരം വിരുദ്ധമായ ആഹാരങ്ങൾ കഴിച്ചാലും അങ്ങനെ തന്നെ. പഴകിയ മദ്യം, വെള്ളം, ഉണക്കിയ പച്ചക്കറികൾ, കിഴങ്ങുകൾ, എണ്ണക്കുഴമ്പ്, പുഴുക്കിയ മാംസം, പഴകിയതോ ഉണക്കിയതോ ക്ഷയിച്ച മീൻ എന്നിവയാൽ, ഈ വകവക ആഹാരങ്ങൾ മൂലം, ദോഷങ്ങൾ ദുഷ്ടമാകുന്നു; ശരീരത്തിലെ ധാതുക്കൾ ദുഷ്ടമാകുമ്പോഴും, കലഹം, ഭൂതബാധ, ഉത്കണ്ഠ എന്നിവയാൽ വാതം ദുഷ്ടമാകുമ്പോഴും രോഗം പടരുന്നു. ദുഷ്ടമായ ഭക്ഷണം, അമിത കഫം, ജനനസമയത്തെ ഗ്രഹദോഷം, തെറ്റായ ആചാരങ്ങൾ, പലവിധ പാപങ്ങൾ, സ്ത്രീകളിൽ പ്രസവസമയത്തെ അനിയമങ്ങൾ, തെറ്റായ ചികിത്സ—ഇവയാൽ ദോഷങ്ങൾ പ്രകോപിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ രോഗങ്ങളാൽ ദോഷങ്ങൾ ഉഗ്രതയോടെ ശരീരത്തിൽ വ്യാപിക്കുമ്പോൾ, ഉടൻ തന്നെ രസായനചികിത്സയ്ക്ക് അഭയപ്പെടണം; കാരണം, ദോഷങ്ങൾ ഉടൻ തന്നെ ശരീരത്തിൽ അശാന്തമാകുന്നു. ഇപ്പോൾ ധന്വന്തരി ജ്വരത്തിന്റെ ഉത്ഭവം വിശദീകരിക്കുന്നു, എല്ലാ ജ്വരങ്ങളെയും മനസ്സിലാക്കാൻ വേണ്ടി. ജ്വരം എല്ലാ രോഗങ്ങൾക്കും അധിപൻ, പാപത്തിന്റെ മൂലകാരണമായ രാജാവ്, മരണത്തിന്റെ രാജാവ്, ദ്രവ്യഭക്ഷകൻ, സമാപകൻ—ഇത് രുദ്രൻ ദക്ഷയാഗം നശിപ്പിച്ചപ്പോൾ ഉണ്ടായ കോപത്തിൽ നിന്നാണ് ഉത്ഭവിച്ചത്. ഈ ജ്വരം, ദഹനവും മോഹവും നിറഞ്ഞതും, അക്രമത്തിൽ ജനിച്ചതും, ഭയാനകവും, പലപേരുകളിലും അറിയപ്പെടുന്നതും, എല്ലാ ജീവികളിലും പല രൂപത്തിൽ പ്രകടമാകുന്നതുമാണ്. ആനകളിൽ ഇത് പാകല എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്; കുതിരകളിൽ അഭിതാപം; കഴുതകളിൽ അലർക്കം; നായ്ക്കളിൽ കുക്രുരം; മേഘങ്ങളിൽ ഇന്ദ്രമദം; ജലത്തിൽ നീലികാ; പ്രകാശമുള്ള ഔഷധങ്ങളിൽ ജ്യോതി; ഭൂമിയിൽ ഊഷര എന്നിങ്ങനെ. മലബദ്ധം, ഛർദി, ചുമ, കട്ടിയുള്ളതും തണുപ്പും, ചർമ്മത്തിലും അസ്ഥികളിലും പൊട്ടി വരികയും—ഇവ കഫത്തിൽ നിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഓരോ ഋതുവിലും ഇവയുടെ ആരംഭവും വർദ്ധനവുമാണ് അനുയോജ്യമായത്; രോഗശമനം കാരണങ്ങളിൽ പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ്, അതിന് വിപരീതമാകുന്നതാണ് ആശ്വാസം. ഭക്ഷണരുചി നഷ്ടപ്പെടുക, ദഹനക്കുറവ്, കട്ടിയുള്ളതും അജഡതയും, ഹൃദയത്തിൽ ദഹനവേദന, തെറ്റായ ദഹനം, ഉറക്കം, ക്ഷീണം, വയറുവലിവ്, വേദന, ദോഷങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനക്കുറവ്—ഇവയാണ് ലക്ഷണങ്ങൾ. അമിതമായ ലാലം, ഛർദി, വിശപ്പില്ലായ്മ, വായിൽ രുചിയില്ലായ്മ, ശുദ്ധത, ചൂട്, അസ്ഥികളിൽ ഭാരമുണ്ടാകുക, മൂത്രം അധികം പോകുക—ഇവ ദഹിച്ച ഭക്ഷണത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളോ രോഗലക്ഷണങ്ങളോ അല്ല, ദഹിക്കാത്ത ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. വിശപ്പ്, ഉണക്കം, ശരീരഭാഗങ്ങൾ ലഘുവായിരിക്കുക, ജ്വരത്തിന്റെ സ്നിഗ്ധത, എട്ട് ദിവസങ്ങൾക്ക് ശേഷം ദോഷങ്ങളുടെ പ്രവർത്തനം—ഇവ ദഹനം പൂർണ്ണമായ ജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. സ്വന്തം ലക്ഷണങ്ങളാലോ, അണുബാധയാലോ ജ്വരം ഉണ്ടാകുമ്പോൾ, തലവേദന, മയക്കം, ഛർദി, ശരീരദഹനം, തൊണ്ടയും വായും ഉണക്കം, രുചിയില്ലായ്മ, സന്ധിവേദന, ഉറക്കക്കുറവ്, ഭ്രമം, രോമാഞ്ചം, വിറയൽ, അമിതമായ സംസാരമെന്നിങ്ങനെ—ഇവയെല്ലാം വാതവും പിത്തവും മൂലമാണ്. ചൂട് നഷ്ടപ്പെടുക, വിശപ്പില്ലായ്മ, സന്ധി-തലവേദന, ഉമ്മയിടുക, കഠിനമായ ശ്വാസം, ചുമ, പാണ്ടു, തണുപ്പ്, കട്ടിയുള്ളതും കണക്കുള്ളതും, കണ്ണിന് മുമ്പിൽ ഇരുണ്ടതും, തലചുറ്റലും ഉറക്കവും—ഇവ കഫവാതജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. തണുപ്പ്, കട്ടിയുള്ളതും, വിയർപ്പ്, ദഹനവേദന, അസ്ഥിരത, ദാഹം, ചുമ, കഫപിത്തത്തിന്റെ പ്രവർത്തനം, ഭ്രമം, ഉറക്കം, വായിൽ കട്ടിയും കയ്പും—ഇവ കഫപിത്തജ്വരത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. സർവ്വജ്ഞൻ, ഈ ലക്ഷണങ്ങളോടെ, ആവർത്തിച്ച ദഹനവേദന അനുഭവിക്കും; അതിനുശേഷം കടുത്ത ഉറക്കം, പകൽ ഉണരുക, രാത്രി ഉറക്കമില്ലായ്മ എന്നിവ ഉണ്ടാകും. എപ്പോഴും ഉറക്കം ഉണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല; അമിതമായ വിയർപ്പുണ്ടാകാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇല്ല; പാടൽ, നൃത്തം, ചിരി തുടങ്ങിയ സ്വാഭാവിക പ്രവർത്തനങ്ങൾ നിലയ്ക്കും. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരും മലിനതയും ചുവപ്പും കുഴഞ്ഞതും വിറയലുമുള്ള കനൽപ eyelashes ഉം; കണ്ണിന് അരികിൽ വേദന, തല, സന്ധികൾ, അസ്ഥികൾ, തലചുറ്റലും അനുഭവപ്പെടും. ചെവി മുഴങ്ങലും വേദനയും അതിരുകടന്ന തണുപ്പും ഇല്ലായ്മയും അനുഭവപ്പെടാം; നാവ് കത്തിയതും കരുത്തില്ലാത്തതും ഭാരമുള്ളതും; ശരീരാവയവങ്ങളുടെ സന്ധികൾ ദുർബലമാകുകയും വിറയലുണ്ടാകുകയും ചെയ്യും. രക്തവും പിത്തവും ഛർദി ചെയ്യുക, തല ചുറ്റുക, കടുത്ത ദാഹം, ശരീരത്തിൽ ഇരുണ്ടതോ ചുവപ്പോ ഉള്ള പാടുകളും വൃത്തങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെടുക—ഇവയുമുണ്ട്. ഹൃദയത്തിൽ വേദന, മലം മൂത്രം ആവർത്തിച്ച് പോകുക, കുറവോ അധികമോ ഉള്ള അവയവസ്രാവം, വായിൽ എണ്ണച്ചർമ്മം, ശക്തിനഷ്ടം, ശബ്ദം കഠിനമാകുക, ഭ്രമവിലാസം—ഇവയും അനുഭവപ്പെടും. ഇങ്ങനെ, രോഗങ്ങളുടെയും ജ്വരത്തിന്റെയും ഉത്ഭവവും ലക്ഷണങ്ങളും കാരണങ്ങളും ദോഷങ്ങൾ പ്രകോപിക്കപ്പെടുന്നതും, അവയുടെ വ്യത്യാസങ്ങളും, ശരീരത്തിൽ അവയുടെ പ്രകടനവും, അതിന് ഉതകുന്ന ആശ്വാസവും, സംക്ഷിപ്തമായി വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.