ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ನಯತೇ ಪ್ರಾಣದೋ ವಾಯುಃ ಶರೀರೇ ಸರ್ವಸನ್ಧಿಷು । ಆಹಾರೋ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ತು ವಾಯುನಾ ಕ್ರಿಯತೇ ದ್ವಿಧಾ ॥ ೨,೩೨.

ಪ್ರಾಣವಾಯು ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಸಾಗಿಸುತ್ತದೆ; ತಿನ್ನಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ಆಹಾರವನ್ನು ವಾಯು ಎರಡು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ ಪ್ರವಿಶ್ಯ ಗುಹೇ ಸಮ್ಯಕ್ಪೃಥಗನ್ನಂ ಪೃಥಗ್ಜಲಮ್ । ಊರ್ಧ್ವಮಗ್ನೇರ್ಜಲಂ ಕೃತ್ವಾ ತದನ್ನಞ್ಚ ಜಲೋಪರಿ ॥ ೨,೩೨.

ಆ ವಾಯು ಒಳಗೆ ಹೋಗಿ, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ನೀರನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ವಿಂಗಡಿಸುತ್ತದೆ; ನೀರನ್ನು ಅಗ್ನಿಯ ಮೇಲೆ ಇಟ್ಟು, ಆಹಾರವನ್ನು ನೀರಿನ ಮೇಲೆ ಇಡುತ್ತದೆ.

ಅಗ್ನೇಶ್ಚಾಧಃ ಸ್ವಯಂ ಪ್ರಾಣಸ್ತಮಗ್ನಿಞ್ಚ ಧಮೇಚ್ಛನೈಃ । ವಾಯುನಾ ಧಮ್ಯಮಾನೋಽಗ್ನಿಃ ಪೃಥಕ್ಕಿಟ್ಟಂ ಪೃಥಗ್ರಸಮ್ ॥ ೨,೩೨.

ಅಗ್ನಿಯ ಕೆಳಗಡೆ ಪ್ರಾಣವಾಯುವು ಸ್ವತಃ ಇರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಉದುರಿಸುತ್ತದೆ; ವಾಯುವಿನಿಂದ ಅಗ್ನಿ ಉದುರಿದಾಗ, ಕಸ ಮತ್ತು ರಸವನ್ನು ಪ್ರತ್ಯೇಕಿಸುತ್ತದೆ.

ಮಲೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿಃ ಕಿಟ್ಟಂ ಭಿನ್ನಂ ದೇಹಾತ್ಪೃಥಗ್ಭವೇತ್ । ಕರ್ಣಾಕ್ಷಿನಾಸಿಕಾ ಜಿಹ್ವಾ ದನ್ತನಾಭಿವಪುರ್ಗುದಮ್ ॥ ೨,೩೨.

ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧದ ಮಲಗಳು ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡುತ್ತವೆ; ಕಿವಿ, ಕಣ್ಣು, ಮೂಗು, ನಾಲಿಗೆ, ಹಲ್ಲು, ನಾಭಿ, ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಗುದ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸೇರಿವೆ.

ನಖಾ ಮಲಾಶ್ರಯಾ ಹ್ಯೇತೇ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಞ್ಚೇತ್ಯನನ್ತಕಮ್ । ಶುಕ್ರಶೋಣಿತಸಂಯೋಗಾದೇತತ್ಷಾಟ್ಕೌಶಿಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೨,೩೨.

ನಖಗಳು ಮಲದ ಆಸರೆಯಾಗಿವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರವೂ; ಶುಕ್ರ ಮತ್ತು ರಕ್ತದ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಆರು ವಿಧದ ಉಳಿದವುಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ರೋಮ್ಣಾಂ ಕೋಟ್ಯಸ್ತಥಾ ತಿಸ್ರೋಽಪ್ಯರ್ಧಕೋಟಿ ಸಮನ್ವಿತಾಃ । ದ್ವಾತ್ರಿಂಶದ್ದಶನಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ವಿನತಾಸುತ ॥ ೨,೩೨.

ಏಳು ಲಕ್ಷ ಕೂದಲುಗಳು, ಹತ್ತು ಹತ್ತು ನಖಗಳು, ಮೂವತ್ತೆರಡು ಹಲ್ಲುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇರುತ್ತವೆ ಎಂದು ವಿನತೆಯ ಪುತ್ರನೇ, ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸಪ್ತ ಲಕ್ಷಾಣಿ ಕೇಶಾಃ ಸ್ಯುರ್ನಖಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಸ್ತು ವಿಂಶತಿಃ । ಮಾಂಸಂ ಪಲಸಹಸ್ರೈಕಂ ಸಾಮಾನ್ಯಾದ್ದೇಹಸಂಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೨,೩೨.

ಏಳು ಲಕ್ಷ ಕೂದಲುಗಳು, ಇಪ್ಪತ್ತು ನಖಗಳು ಇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಮಾಂಸ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾವಿರ ಪಲಗಳಷ್ಟು ತೂಕವಿರುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಂ ಪಲಶತಂ ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯಂ ಬುದ್ಧಮೇವ ಪುರಾತನೈಃ । ಪಲಾನಿ ದಶ ಮೇದಶ್ಚ ತ್ವಚಾ ಚೈವ ತು ತತ್ಸಮಾ ॥ ೨,೩೨.

ರಕ್ತವು ನೂರು ಪಲಗಳಷ್ಟು ಎಂದು ಪುರಾತನರು ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ, ತಾರ್ಕ್ಷ್ಯ; ಮೇದು ಹತ್ತು ಪಲಗಳು, ಚರ್ಮವೂ ಅದಷ್ಟೇ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಲದ್ವಾದಶಕಂ ಮಜ್ಜಾ ಮಹಾರಕ್ತಂ ಪಲತ್ರಯಮ್ । ಶುಕ್ರಂ ದ್ವಿಕುಡವಂ ಜ್ಞೇಯಂ ಶೋಣಿತಂ ಕುಡವಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೨,೩೨.

ಮಜ್ಜೆ ಹನ್ನೆರಡು ಪಲಗಳು, ಹೆಚ್ಚಾದ ರಕ್ತ ಮೂರು ಪಲಗಳು; ಶುಕ್ರ ಎರಡು ಕುಡವಗಳು, ರಕ್ತ ಒಂದು ಕುಡವ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಶ್ಚ ಷಡೂರ್ಧ್ವಞ್ಚ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಂ ತತ್ಪ್ರಮಾಣತಃ । ಅಸ್ಥ್ನಾಂ ಹಿ ಹ್ಯಧಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಷಷ್ಟ್ಯುತ್ತರಶತತ್ರಯಾತ್ ॥ ೨,೩೨.

ಛೇಮವು ಆರು ಪ್ರಮಾಣ, ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರವೂ ಅದಷ್ಟೇ; ಎಲುಬುಗಳು ಮೂರು ನೂರು ಅರವತ್ತು ಎಂದು ಹೆಚ್ಚು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಏವಂ ಪಿಣ್ಡಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತೋ ವೈಭವಂ ಸಮ್ಪ್ರಚಕ್ಷ್ಮಹೇ । ಸುಖಂ ದುಃ ಖಂ ಭಯಂ ಕ್ಷೇಮಂ ಕರ್ಮಣೈವ ಹಿ ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ॥ ೨,೩೨.

ಈ ರೀತಿ ದೇಹವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ಅದರ ವೈಭವವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಸುಖ, ದುಃಖ, ಭಯ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇಮವೆಲ್ಲವೂ ಕರ್ಮದಿಂದಲೇ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಧೋಮುಖಂ ಚೋರ್ಧ್ವಪಾದಂ ಗರ್ಭಾದ್ವಾಯುಃ ಪ್ರಕರ್ಷತಿ । ತಲೇ ತು ಕರಯೋರ್ನ್ಯಸ್ಯ ವರ್ಧತೇ ಜಾನುಪಾರ್ಶ್ವಯೋಃ ॥ ೨,೩೨.

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ವಾಯು, ತಲೆ ಕೆಳಗೆ ಕಾಲುಗಳು ಮೇಲೆ ಆಗುವಂತೆ ಭ್ರೂಣವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತದೆ; ಕೈಗಳನ್ನು ತಲೆಯ ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಟ್ಟಾಗ, ಅದು ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ.

ಅಙ್ಗುಷ್ಠೌ ಚೋಪರಿ ನ್ಯಸ್ತೌ ಜಾನ್ವೋರಥ ಕರಾಙ್ಗುಲೀ । ಜಾನುಪೃಷ್ಠೇ ತಥಾ ನೇತ್ರೇ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಚ ನಾಸಿಕಾ ॥ ೨,೩೨.

ಮೆಟ್ಟಿನ ಬೆರಳುಗಳು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಕೈ ಬೆರಳುಗಳು ಮೊಣಕಾಲುಗಳ ಬಳಿ ಇರುತ್ತವೆ; ಕಣ್ಣುಗಳು ಮೊಣಕಾಲಿನ ಹಿಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಮೂಗು ಮೊಣಕಾಲಿನ ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ವೃದ್ಧಿಂ ಕ್ರಮಾದ್ಯಾತಿ ಜನ್ತುಃ ಸ್ತ್ರೀಗರ್ಭಸಂಸ್ಥಿತಃ । ಕಾಠಿನ್ಯಮಸ್ಥೀನ್ಯಾಯಾನ್ತಿ ಭುಕ್ತಪೀತೇನ ಜೀವತಿ ॥ ೨,೩೨.

ಹೀಗೆ, ಹೆಣ್ಣಿನ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿರುವ ಜೀವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಎಲುಬುಗಳಿಗೆ ಗಟ್ಟಿತನ ಬರುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಿನ್ನುವುದರಿಂದ, ಕುಡಿಯುವುದರಿಂದ ಜೀವಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಡೀ ವಾಪ್ಯಾಯನೀ ನಾಮ ನಾಭ್ಯಾಂ ತತ್ರ ನಿಬಧ್ಯತೇ । ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ತಥಾನ್ತ್ರಸುಷಿರೇ ಸ ನಿಬದ್ಧಃ ಪ್ರಜಾಯತೇ ॥ ೨,೩೨.

ವಾಪ್ಯಾಯನಿ ಎಂಬ ಒಂದು ನಾಡಿ ನಾಭಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸಲಾಗಿದೆ; ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಅದು ಆಂತರದ ರಂಧ್ರದಲ್ಲಿ ಜೋಡಿತವಾಗಿದ್ದು, ಅಲ್ಲಿಂದಲೇ ಜನನವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕ್ರಾಮನ್ತಿ ಭುಕ್ತಪೀತಾನಿ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಗರ್ಭೋದರೇ ತಥಾ । ತೈರಾಪ್ಯಾಯಿತದೇಹೋಽಸೌ ಜನ್ತುರ್ವೃದ್ಧಿಮುಪೈತಿ ಚ ॥ ೨,೩೨.

ಹೆಣ್ಮಕ್ಕಳ ತಿಂದೂ ಕುಡಿಯುವ ಆಹಾರ ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅದರಿಂದ ಒಳಗಿರುವ ಜೀವಿಗೆ ದೇಹ ಬೆಳೆಯಲು ಪೋಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ಮೃತ್ಯಸ್ತತ್ರ ಪ್ರಯಾನ್ತ್ಯಸ್ಯ ಬಹ್ವ್ಯಃ ಸಂಸಾರಭೂತಯಃ । ತತೋ ನಿರ್ವೇದಮಾಯಾತಿ ಪೀಡ್ಯಮಾನ ಇತಸ್ತತಃ ॥ ೨,೩೨.

ಅಲ್ಲಿ ಆ ಜೀವಿಗೆ ಅನೇಕ ನೆನಪುಗಳು ಬಂದು, ಅವು ಸಂಸಾರದ ಬೇರುಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ಕಡೆ ಆ ಕಡೆ ಪೀಡಿತನಾಗಿ, ಅವನು ಬೇಸರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಪುನರ್ನೈವಂ ಕರಿಷ್ಯಾಮಿ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರ ಇಹೋದರಾತ್ । ತಥಾತಥಾ ಯತಿಷ್ಯಾಮಿ ಗರ್ಭಂ ನಾಪ್ನೋಮ್ಯಹಂ ಯಥಾ ॥ ೨,೩೨.

ಗರ್ಭದಲ್ಲೇ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದ ಕೂಡಲೆ, 'ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಮಾಡಲ್ಲ,' ಎಂದು ಆ ಜೀವಿ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾನೆ. 'ನಾನು ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಿಂದ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ಗರ್ಭಕ್ಕೆ ಹೋಗದಂತೆ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ,' ಎಂದು ನಿರ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಇತಿ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯಞ್ಜೀವೋ ಸ್ಮೃತ್ವಾ ಜನ್ಮಶತಾನಿ ವೈ । ಯಾನಿ ಪೂರ್ವಾನುಭೂತಾನಿ ದೇವಭೂತಾತ್ಮಜಾನಿ ವೈ ॥ ೨,೩೨.

ಹೀಗೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ಆತ್ಮ ಅನೇಕ ಜನ್ಮಗಳನ್ನು, ದೇವತೆ, ಭೂತ, ಮಾನವನಾಗಿ ಅನುಭವಿಸಿದ ನೆನಪುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಗೆ ತರುತ್ತದೆ.

ತತಃ ಕಾಲಕ್ರಮಾಜ್ಜನ್ತುಃ ಪರಿವರ್ತ್ಯತ್ವಧೋಮುಖಃ । ನವಮೇ ದಶಮೇ ವಾಪಿ ಮಾಸಿ ಸಂಜಾಯತೇ ತತಃ ॥ ೨,೩೨.

ನಂತರ ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಆ ಜೀವಿ ತಲೆಕೆಳಗಾಗುತ್ತಾನೆ. ಒಂಬತ್ತನೇ ಅಥವಾ ಹತ್ತನೇ ತಿಂಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಹುಟ್ಟಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ನಿಷ್ಕ್ರಮ್ಯಮಾಣೋ ವಾತೇನ ಪ್ರಾಜಾಪತ್ಯೇನ ಪೀಡ್ಯತೇ । ನಿಷ್ಕ್ರಮತೇ ಚ ವಿಲಪಂಸ್ತದಾ ದುಃಖನಿಪೀಡಿತಃ ॥ ೨,೩೨.

ಹುಟ್ಟುವಾಗ ಪ್ರಜಾಪತಿಯ ವಾಯುವಿನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ ಕಣ್ಣೀರು ಹಾಕುತ್ತಾ ಹೊರಬರುತ್ತಾನೆ.

ನಿಷ್ಕ್ರಾಮಂಶ್ಚೋದರಾನ್ಮೂರ್ಛಾಮಸಹ್ಯಾಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ । ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚೇತನಾಂ ಚಾಸೌ ವಾಯುಸ್ಪರ್ಶಸುಖಾನ್ವಿತಃ ॥ ೨,೩೨.

ಗರ್ಭದಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತಿದ್ದಾಗ ಅವನು ಭಾರೀ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆಯನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಂತರ ಗಾಳಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಲ್ಪ ಆರಾಮವಾಗುತ್ತದೆ.

ತತಸ್ತಂ ವೈಷ್ಣವೀ ಮಾಯಾ ಸಮಾಸ್ಕನ್ದತಿ ಮೋಹಿನೀ । ತಯಾ ವಿಮೋಹಿತಾತ್ಮಾಸೌ ಜ್ಞಾನಭ್ರಂಶಮವಾಪ್ನುತೇ ॥ ೨,೩೨.

ನಂತರ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಮಾಯೆ ಆ ಜೀವಿಯನ್ನು ಆವರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮಾಯೆಗೆ ಮೋಹಗೊಂಡು ಅವನು ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಭ್ರಷ್ಟಜ್ಞಾನಂ ಬಾಲಭಾವೇ ತತೋ ಜನ್ತುಃ ಪ್ರಪದ್ಯತೇ । ತತಃ ಕೌಮಾರಕಾವಸ್ಥಾಂ ಯೌವನಂ ವೃದ್ಧತಾಮಪಿ ॥ ೨,೩೨.

ಜ್ಞಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಆ ಜೀವಿ ಮಗು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬಂದು, ನಂತರ ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಹಂತಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತಾನೆ.

ಪುನಶ್ಚ ತದ್ವನ್ಮರಣಂ ಜನ್ಮ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಮಾನವಃ । ತತಃ ಸಂಸಾರಚಕ್ರೇಽಸ್ಮಿನ್ ಭ್ರಾಮ್ಯತೇ ಘಟಯನ್ತ್ರವತ್ ॥ ೨,೩೨.

ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ, ಇದೇ ರೀತಿ, ಮನುಷ್ಯನು ಮರಣ ಮತ್ತು ಜನ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸಂಸಾರದ ಚಕ್ರದಲ್ಲಿ, ಯಂತ್ರದ ಚಕ್ರದಂತೆ ಸುತ್ತುತ್ತಾನೆ.

ಕದಾಚಿತ್ಸ್ವರ್ಗಮಾಪ್ನೋತಿ ಕದಾಚಿನ್ನಿರಯಂ ನರಃ । ಸ್ವರ್ಗಂ ಚ ನಿರಯಂ ಚೈವ ಸ್ವಕರ್ಮಫಲಮಶ್ನುತೇ ॥ ೨,೩೨.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ನರಕವನ್ನು. ತನ್ನ ಕರ್ಮದ ಫಲವಾಗಿ ಅವನು ಸ್ವರ್ಗ ಮತ್ತು ನರಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕದಾಚಿದ್ಭುಕ್ತಕರ್ಮಾ ಚ ಭುವಂ ಸ್ವಲ್ಪೇನ ಗಚ್ಛತಿ । ಸ್ವರ್ಲೋಕೇ ನರಕೇ ಚೈವ ಭುಕ್ತಪ್ರಾಯೇ ದ್ವಿಜೋತ್ತಮಾಃ ॥ ೨,೩೨.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮ ಫಲ ಮುಗಿದ ಮೇಲೆ, ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲ ಭೂಮಿಗೆ ಬರುತ್ತಾನೆ. ಸ್ವರ್ಗ ಅಥವಾ ನರಕದಲ್ಲಿ ಅನುಭವ ಮುಗಿಯುತ್ತಿದ್ದಂತೆ, ಮಹರ್ಷಿಗಳೆ, ಅವನು ಮರಳಿ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ನರಕೇಷು ಮಹದ್ದುಃಖಮೇತದ್ಯತ್ಸ್ವರ್ಗವಾಸಿನಃ । ದೃಶ್ಯತೇ ನಾತ್ರ ಮೋದನ್ತೇ ಪಾತ್ಯಮಾನಾಸ್ತು ನಾರಕೈಃ ॥ ೨,೩೨.

ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ದುಃಖವಿದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವರು ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಿದ್ದಾಗ ಸಂತೋಷಪಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ನರಕದವರೊಂದಿಗೆ ಪೀಡಿತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವರ್ಗೇಽಪಿ ದುಃ ಖಮತುಲಂ ಯದಾರೋಹಣಕಾಲತಃ । ಪ್ರಭೃತ್ಯಹಂ ಪತಿಷ್ಯಾಮೀತ್ಯೇತನ್ಮನಸಿ ವರ್ತತೇ ॥ ೨,೩೨.

ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಕೂಡ, ಏರುವ ಕ್ಷಣದಿಂದಲೇ ಅಪಾರ ದುಃಖವಿದೆ. 'ಇಲ್ಲಿಂದ ನಾನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತೇನೆ' ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸದಾ ಇರುತ್ತದೆ.