ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಅಹಂ ಬಹ್ಮ ಪರಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾಯ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ನವದ್ವಾರಮಿದಂ ಗೇಹಂ ತಿಸೃಣಾಂ?ಪಞ್ಚಸಾಕ್ಷಿಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಜ್ಯೋತಿ; ವಿವೇಕದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹವು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳಿರುವ ಮನೆ, ಮೂರು ಮತ್ತು ಐದು ಸಾಕ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ವಿದ್ವಾನ್ಯೋ ವೇದ ಸ ವರಃ ಕವಿಃ । ಅಶ್ವಮೇಧಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಾಜಪೇಯಶತಾನಿ ಚ । ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಸ್ಯ ಸರ್ವಾಣಿ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಚ್ಶೀಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಯಾರು ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಮಹಾನ್ ಋಷಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿರಾರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗಗಳು—even knowledge-yajña's one ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೮ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಯಮಶ್ಚ ನಿಯಮ.ಪಾರ್ಥ ಆಸನಂ ಪ್ರಾಣಸಂಯಮಃ । ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಸ್ತಥಾ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾರ್ಜುನ ಸಪ್ತಮೀ ॥ ೧,೨೩೮.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಧಾರಣ—ಅರ್ಜುನ, ಇವು ಏಳು ಅಂಗಗಳು.

ಸಮಾಧಿರಿತಿ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗೋ ಯೋಗ ಉಕ್ತೋ ವಿಮುಕ್ತಯೇ । ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಸರ್ವದಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸಮಾಧಿಯೇ ಎಂಟನೇ ಅಂಗ, ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ. ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಹಿಂಸಾವಿರಾಮಕೋ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಾಹಿಂಸಾ ಪರಮಂ ಸುಖಮ್ । ವಿಧಿನಾ ಯಾ ಭವೇದ್ಧಿಂಸಾ ಸಾ ತ್ವಹಿಂಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಧರ್ಮ. ಹಿಂಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಪರಮ ಸುಖ. ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯುವ ಹಾನಿಯೂ ಸಹ ಅಹಿಂಸೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ಪ್ರಿಯಂ ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಬ್ರೂಯಾತ್ಸತ್ಯಮಪ್ರಿಯಮ್ । ಪ್ರಿಯಂ ಚ ನಾನೃತಂ ಬ್ರೂಯಾದೇಷ ಧರ್ಮಃ ಸನಾತನಃ ॥ ೧,೨೩೮.

ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನೂ, ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಿತವಲ್ಲದ ಸತ್ಯವನ್ನೂ, ಸುಳ್ಳಾದ ಹಿತವನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದು—ಇದು ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮ.

ಯಚ್ಚದ್ರವ್ಯಾಪಹರಣಂ ಚೌರ್ಯಾದ್ವಾಥ ಬಲೇನ ವಾ । ಸ್ತೇಯಂ ತಸ್ಯಾನಾಚರಣಮಸ್ತೇಯಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಮ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ಅಥವಾ ಬಲದಿಂದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವಸ್ತುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ತಪ್ಪು. ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಅಸ್ತೇಯ, ಅದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗ.

ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವದಾ । ಸರ್ವತ್ರ ಮೈಥುನತ್ಯಾಗಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೨೩೮.

ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ, ಯಾವಾಗಲೂ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಪ್ಯನಾದಾನಮಾಪತ್ಸ್ವಪಿ ತಥೇಚ್ಛಯಾ । ಅಪರಿಗ್ರಹಮಿತ್ಯಾಹುಸ್ತಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಬೇಸರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಆಸೆಯಿಂದಲೂ, ಯಾವುದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದನ್ನು ಅಪರಿಗ್ರಹ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ದ್ವಿಧಾ ಶೌಚಂ ಮೃಜ್ಜಲಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಹ್ಯ ಭಾವಾದಥಾನ್ತರಾತ್ । ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭತಸ್ತುಷ್ಟಿಃ ಸನ್ತೋಷಃ ಸುಖಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಶೌಚ ಎರಡು ವಿಧ: ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆ. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಸಿಗುವದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿರುವುದು ಸಂತೋಷ, ಅದು ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣ.

ಮನಸಶ್ಚೈನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಐಕಾಗ್ರ್ಯಂ ಪರಮಂ ತಪಃ । ಶರೀರಶೋಷಣಂ ವಾಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೨೩೮.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಪಸ್ಸು. ಅಥವಾ ಕಠಿಣ ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಶೋಷಿಸುವುದೂ ತಪಸ್ಸು.

ವೇದಾನ್ತಶತರುದ್ರೀಯಪ್ರಣವಾದಿಜಪ ಬುಧಾಃ । ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಕರಂ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೨೩೮.

ವೇದಾಂತ, ಶತರುದ್ರೀಯ, ಪ್ರಣವ ಮುಂತಾದ ಪಠಣವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ತುತಿಸ್ಮರಣಪೂಜಾದಿವಾಙ್ಮನಃ ಕಾಯಕರ್ಮಭಿಃ । ಅನಿಶ್ಚಲಾ ಹರೌ ಭಕ್ತಿರೇತದೀಶ್ವರಚಿನ್ತನಮ್ । ಆಸನಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪದ್ಮಮರ್ಧಾಸನಂ ತಥಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸ್ತೋತ್ರ, ಸ್ಮರಣೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು, ದೇಹದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹರಿ ಮೇಲೆ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಇರುವುದು ದೇವರ ಚಿಂತನೆ. ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಪದ್ಮ, ಅರ್ಧಾಸನ ಎಂಬ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಃ ಸ್ವದೇಹಜೋ ವಾಯುರಾಯಾಮಸ್ತನ್ನಿರೋಧನಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಚರತಾಂ ವಿಷಯೇಷು ತ್ವಸತ್ಸ್ವಿವ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸ್ವದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ. ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದರೂ, ಅವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೯ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಸನ್ನಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾತ್ಖಂ ಮರುತ್ಖಾಚ್ಚ ತತೋಽನಲಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಆಕಾಶ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಗಾಳಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಅಗ್ನೇರಾಪಸ್ತತಃ ಪೃಥ್ವೀ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಕೃತಿಸೂತಿಕಾ । ತತಃ ಸಪ್ತದಶಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ॥ ೧,೨೩೯.

ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನೀರು, ನಂತರ ಭೂಮಿ, ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಹದಿನೇಳನೆಯ ತತ್ತ್ವವಾದ ಲಿಂಗಶರೀರ ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉಂಟಾದವು.

ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ಪಾಯುಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಸ್ಥಮಥ ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮ್ । ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಂ ಸ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚ ವಾಯವಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಮಾತು, ಕೈ, ಕಾಲು, ಗುದ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ—ಇವು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದೃಷ್ಟಿ, ರುಚಿ, ಘ್ರಾಣ—ಇವು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು.

ಪ್ರಾಣೋಪಾನಃ ಸಮಾನಶ್ಚ ವ್ಯಾನಸ್ತೂದಾನ ಏವ ಚ । ಮನೋನ್ತಃ ಕರಣಂ ಧೀಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ಮನಃ ಸಂಶಯಾತ್ಮಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೯.

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ವ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಉದಾನ—ಇವು ಐದು ವಾಯುಗಳು. ಮನಸ್ಸು ಆಂತರಿಕ ಅಂಗ, ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಮನಸ್ಸು ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಬುದ್ಧಿರ್ನಿಶ್ಚಯರೂಪಾ ತು ಏತತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ವರೂಪಕಮ್ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಮಾತ್ಮೀಯಸೂತ್ರಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಾಲಿಙ್ಗಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೯.

ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಇದುವೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಆತ್ಮ, ಸೂತ್ರ—ಇವು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಪಞ್ಚೀಕೃತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ಹ್ಯಪಞ್ಚೀಕೃತಭೂತತಃ । ಪಞ್ಚೀಕೃತೇಭ್ಯೋ ಭೂತೇಭ್ಯೋ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಂ ಸಮಜಾಯತ ॥ ೧,೨೩೯.

ಐದು ಭೂತಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆವುದರಿಂದ, ಅವುಗಳ ಮೂಲವಾದ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಭೂತಗಳಿಂದ, ಆ ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡವು ಹುಟ್ಟಿತು.

ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಸ್ಥೂಲಾಖ್ಯಂ ಶರೀರಂ ಚರಣಾದಿಮತ್ । ಪಞ್ಚೀಕೃತಾನಿ ಭೂತಾನಿ ತತ್ಕಾರ್ಯಂ ತತ್ಸ್ಥಮೇವ ಚ ॥ ೧,೨೩೯.

ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ, ಕಾಲು ಮುಂತಾದ ಅಂಗಗಳಿರುವ ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವು, ಐದು ಭೂತಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದದ್ದು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ.

ಸರ್ವಂ ಶರೀರಜಾತಂ ಚ ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಸ್ಥೂಲಮೀರಿತಮ್ । ತ್ರಿಧಾಹ್ರಿ ಪರಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರೋಚ್ಯತೇ ಬುಧೈಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ದೇಹವನ್ನು ಸ್ಥೂಲ ಶರೀರವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಮಾತ್ಮನೊಳಗೆ ಇರುವ ದೇಹವನ್ನು ಮೂರು ವಿಧಗಳೆಂದು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ದೇಹದ್ವಯಾಭಿಗಾಮೀ ಚ ತ್ವಮಥೋ ಜೀವ ಏಕತಃ । ಸ್ವಭೇದವಾಕ್ಯಾದ್ಬ್ರಹ್ಮೈವ ಪ್ರವಿಷ್ಟಂ ದೇಹಯೋರ್ದ್ವಯೋಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ನೀನು, ಜೀವಾತ್ಮನು, ಎರಡು ವಿಧದ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೀಯೆ; ಭೇದವಾಕ್ಯ ಪ್ರಕಾರ, ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಈ ಎರಡು ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದವನು.

ಜಲಾರ್ಕ್ವವದ್ವದರವಜ್ಜೀವಃ ಪ್ರಾಣಾದಿಧಾರಣಃ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತೀನಾಂ ಸಾಕ್ಷೀ ಜೀವಃ ಸ ಚ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ನೀರು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ಗಾಳಿ ಹೇಗೆ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಉಳಿಸುತ್ತವೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಜೀವಾತ್ಮನು ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉಸಿರನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂದು ಜೀವಾತ್ಮನನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತ್ಯಾಖ್ಯೈರ್ವ್ಯಾತಿರಿಕ್ತಶ್ಚ ನಿರ್ಗುಣಃ । ನಿರ್ಗಾತಾವಯವೋಸಂಗೋ ನಿತ್ಯಶುದ್ಧಸ್ವಭಾವಕಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನನಾದ, ಗುಣರಹಿತನು, ಅಂಗ ಮತ್ತು ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನು, ಸದಾ ಶುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವದವನು.

ಪರಮಾತ್ಮೈವ ಯಜ್ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಾದ್ಯೈರ್ಯಸ್ತ್ರಿಧಾ ಮತಃ । ಅನ್ತಃ ಕರಣರಾಶೇಶ್ಚೈವಾನ್ತಃ ಕರಣಃಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಪರಮಾತ್ಮನೇ ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ ಮುಂತಾದ ಮೂರು ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಪರಿಗಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟವನು; ಆತನು ಮನಸ್ಸು ಮುಂತಾದ ಆಂತರಿಕ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೇ ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತೀಶ್ಚ ಪಶ್ಯತೋ ವಿಕೃತಿಃ ಸದಾ । ಫಲಕ್ರಿಯಾಕಾರಕಯೋರ್ಜಾಗ್ರದಾದೀನ್ವದಾಮ್ಯಹಮ್ ॥ ೧,೨೩೯.

ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ಸದಾ ನೋಡುವವನು ನಾನು; ಫಲ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಕರ್ತೃತ್ವವನ್ನು ಜಾಗ್ರತಾದಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳಂತೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಥ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ಥಾನಮುದೀರಿತಮ್ । ಜಾಗ್ರತ್ಸಂಸ್ಕಾರಸಂಭೂತಪ್ರತ್ಯಯೋ ವಿಷಯಾರ್ಥಿನಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಮೂಲಕ ಬರುವ ಜ್ಞಾನವೇ ಜಾಗ್ರತ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಜಾಗ್ರತದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಪ್ರಜ್ಞೆ, ವಿಷಯಗಳ ಕಡೆಗೆ ಹರಿಯುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಪ್ನಂ ಸುಷುಪ್ತಿಃ ಕರಣೋಪಸಂಘಾತೇ ಧಿಯಃ (ಪ) ಸ್ಥಿತ (ತಿ) । ಬ್ರಹ್ಮಣಃ ಕಾರಣಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಿಃ ಕಾಲಕಾತ್ಮನಾ ॥ ೧,೨೩೯.

ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಸುಷುಪ್ತಿ ಸ್ಥಿತಿಗಳು, ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಗಗಳು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವಾಗ, ಬುದ್ಧಿ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಾಗಿರುವಾಗ ಸಂಭವಿಸುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ಕಾರಣ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಅಸ್ತಿತ್ವವು ಕಾಲ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.