ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೭ ಶ್ರೀಬಗವಾನುವಾಚ । ಗೀತಾಸಾರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅರ್ಜುನಾಯೋದಿತಂ ಪುರಾ । ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವವೇದಾನ್ತಪಾರಗಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಗೀತೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದು ಹಿಂದೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವೇದಾಂತವನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೆ.

ಆತ್ಮಲಾಭಃ ಪರೋ ನಾನ್ಯ ಅತ್ಮದೇಹಾದಿವರ್ಜಿತಃ । ಹೀನರೂಪಾದಿದೇಹಾನ್ತಃ ಕರಣತ್ವಾದಿಲೋಚನಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಸಾಧನೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ; ಅದು ದೇಹದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ರೂಪ ಮತ್ತು ದೇಹಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಆಂತರಿಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಬಿಜ್ಞಾನರಹಿತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸುಷುಪ್ತೌ ಹಿ ಪ್ರತೀಯತೇ । ನಾಹಮಾತ್ಮಾ ಚ ದುಃ ಖಾದಿಸಂಸಾರಾದಿಸಮನ್ವಯಾತ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣವು ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ; ನಾನು ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.

ವಿಧೂಮ ಇವ ದೀಪ್ತಾರ್ಚಿರಾದೀಪ್ತ (ದಿತ್ಯ) ಇವ ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ । ವೈದ್ಯುತೋಽಗ್ನಿರಿವಾಕಾಶೇ ಹೃತ್ಸಙ್ಗೇ ಆತ್ಮನಾತ್ಮನಿ ॥ ೧,೨೩೭.

ಧೂಮವಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಸ್ವಂಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವದರ್ಶೋ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸ್ತಾನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ॥ ೧,೨೩೭.

ಕಿವಿ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಾವು ತಾವು ನೋಡಲಾಗದು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಯದಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಪಟೇ ದೀಪೋ ಜ್ವಲನ್ನಿವ । ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಪುಂಸಾಂ ಕ್ಷಯಾತ್ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಹಾಗೆ ಆತ್ಮವು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದಾಗ, ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತ ದೀಪದಂತೆ, ಪಾಪದ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ ಜನರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಥಾದರ್ಶತಲಪ್ರಖ್ಯೇ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ತಾನು ತಾನು ನೋಡುವಂತೆ, ಆತ್ಮವು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ.

ಮನೋಬುದ್ಧಿರಹಙ್ಕಾರಮವ್ಯಕ್ತಂ ಪುರುಷಂ ತಥಾ । ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾಯ ಪರಂವ್ಯಾಪ್ತೋ ವಿಮುಕ್ತೋ ಬನ್ಧವೈರ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ವಿವೇಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮಖಿಲಂ ಮನಸಾಭಿನಿವೇಶ್ಯ ಚ । ಮನಶ್ಚೈವಾಪ್ಯಹಙ್ಕಾರೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಚ ಪಾಣ್ಡವ ॥ ೧,೨೩೭.

ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪಾಂಡವನೇ,

ಅಹಂ ಕಾರಂ ತಥಾ ಬುದ್ಧೌ ಬುದ್ಧಿಂ ಚ ಪ್ರಕೃತಾವಪಿ । ಪ್ರಕೃತಿಂ ಪುರುಷೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯ ಪುರುಷಂ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ನ್ಯಸೇತ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಅಹಂಕಾರವನ್ನು ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿ, ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ, ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪುರುಷನಲ್ಲಿ, ಪುರುಷನನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಬೇಕು.

ಅಹಂ ಬಹ್ಮ ಪರಂ ಜ್ಯೋತಿಃ ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾಯ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ನವದ್ವಾರಮಿದಂ ಗೇಹಂ ತಿಸೃಣಾಂ?ಪಞ್ಚಸಾಕ್ಷಿಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮಜ್ಯೋತಿ; ವಿವೇಕದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೇಹವು ಒಂಬತ್ತು ಬಾಗಿಲುಗಳಿರುವ ಮನೆ, ಮೂರು ಮತ್ತು ಐದು ಸಾಕ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಾಧಿಷ್ಠಿತಂ ವಿದ್ವಾನ್ಯೋ ವೇದ ಸ ವರಃ ಕವಿಃ । ಅಶ್ವಮೇಧಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಾಜಪೇಯಶತಾನಿ ಚ । ಜ್ಞಾನಯಜ್ಞಸ್ಯ ಸರ್ವಾಣಿ ಕಲಾಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ಷೋಚ್ಶೀಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಯಾರು ದೇಹದಲ್ಲಿರುವ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿತುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ, ಆ ಜ್ಞಾನಿಯು ಮಹಾನ್ ಋಷಿಯಾಗಿರುತ್ತಾರೆ. ಸಾವಿರಾರು ಅಶ್ವಮೇಧ ಯಾಗಗಳು ಮತ್ತು ನೂರಾರು ವಾಜಪೇಯ ಯಾಗಗಳು—even knowledge-yajña's one ಭಾಗಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಲ್ಲ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೮ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಯಮಶ್ಚ ನಿಯಮ.ಪಾರ್ಥ ಆಸನಂ ಪ್ರಾಣಸಂಯಮಃ । ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಸ್ತಥಾ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾರ್ಜುನ ಸಪ್ತಮೀ ॥ ೧,೨೩೮.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ಯಮ, ನಿಯಮ, ಆಸನ, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಧಾರಣ—ಅರ್ಜುನ, ಇವು ಏಳು ಅಂಗಗಳು.

ಸಮಾಧಿರಿತಿ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗೋ ಯೋಗ ಉಕ್ತೋ ವಿಮುಕ್ತಯೇ । ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಸರ್ವದಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸಮಾಧಿಯೇ ಎಂಟನೇ ಅಂಗ, ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಕಾರಣ. ಎಲ್ಲ ಕಾಲದಲ್ಲೂ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ ಇದನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು.

ಹಿಂಸಾವಿರಾಮಕೋ ಧರ್ಮೋ ಹ್ಯಾಹಿಂಸಾ ಪರಮಂ ಸುಖಮ್ । ವಿಧಿನಾ ಯಾ ಭವೇದ್ಧಿಂಸಾ ಸಾ ತ್ವಹಿಂಸಾ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಹಿಂಸೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದು ಧರ್ಮ. ಹಿಂಸೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದೇ ಪರಮ ಸುಖ. ನಿಯಮದ ಪ್ರಕಾರ ನಡೆಯುವ ಹಾನಿಯೂ ಸಹ ಅಹಿಂಸೆಯೆಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಸತ್ಯಂ ಬ್ರೂಯಾತ್ಪ್ರಿಯಂ ಬ್ರೂಯಾನ್ನ ಬ್ರೂಯಾತ್ಸತ್ಯಮಪ್ರಿಯಮ್ । ಪ್ರಿಯಂ ಚ ನಾನೃತಂ ಬ್ರೂಯಾದೇಷ ಧರ್ಮಃ ಸನಾತನಃ ॥ ೧,೨೩೮.

ನಿಜವಾದ ಮಾತನ್ನೂ, ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು. ಹಿತವಲ್ಲದ ಸತ್ಯವನ್ನೂ, ಸುಳ್ಳಾದ ಹಿತವನ್ನೂ ಹೇಳಬಾರದು—ಇದು ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮ.

ಯಚ್ಚದ್ರವ್ಯಾಪಹರಣಂ ಚೌರ್ಯಾದ್ವಾಥ ಬಲೇನ ವಾ । ಸ್ತೇಯಂ ತಸ್ಯಾನಾಚರಣಮಸ್ತೇಯಂ ಧರ್ಮಸಾಧನಮ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಯಾವುದೇ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ, ಕಳ್ಳತನದಿಂದ ಅಥವಾ ಬಲದಿಂದ, ಮತ್ತೊಬ್ಬರ ವಸ್ತುವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು ತಪ್ಪು. ಅದನ್ನು ತೊರೆಯುವುದು ಅಸ್ತೇಯ, ಅದು ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಮಾರ್ಗ.

ಕರ್ಮಣಾ ಮನಸಾ ವಾಚಾ ಸರ್ವಾವಸ್ಥಾಸು ಸರ್ವದಾ । ಸರ್ವತ್ರ ಮೈಥುನತ್ಯಾಗಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೨೩೮.

ಯಾವುದೇ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲೂ, ಯಾವಾಗಲೂ, ಕರ್ಮದಿಂದ, ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, ಮಾತಿನಿಂದ, ಎಲ್ಲ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಮವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತ್ಯಜಿಸುವುದನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ.

ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮಪ್ಯನಾದಾನಮಾಪತ್ಸ್ವಪಿ ತಥೇಚ್ಛಯಾ । ಅಪರಿಗ್ರಹಮಿತ್ಯಾಹುಸ್ತಂ ಪ್ರಯತ್ನೇನ ವರ್ಜಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಬೇಸರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಆಸೆಯಿಂದಲೂ, ಯಾವುದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸದಿರುವುದನ್ನು ಅಪರಿಗ್ರಹ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದನ್ನು ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಬೇಕು.

ದ್ವಿಧಾ ಶೌಚಂ ಮೃಜ್ಜಲಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಹ್ಯ ಭಾವಾದಥಾನ್ತರಾತ್ । ಯದೃಚ್ಛಾಲಾಭತಸ್ತುಷ್ಟಿಃ ಸನ್ತೋಷಃ ಸುಖಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೩೮.

ಶೌಚ ಎರಡು ವಿಧ: ಹೊರಗಿನಿಂದ ನೀರಿನಿಂದ ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಒಳಗಿನಿಂದ ಮನಸ್ಸಿನ ಶುದ್ಧತೆ. ಯಾದೃಚ್ಛಿಕವಾಗಿ ಸಿಗುವದರಲ್ಲಿ ತೃಪ್ತಿಯಾಗಿರುವುದು ಸಂತೋಷ, ಅದು ಸುಖದ ಲಕ್ಷಣ.

ಮನಸಶ್ಚೈನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ಚ ಐಕಾಗ್ರ್ಯಂ ಪರಮಂ ತಪಃ । ಶರೀರಶೋಷಣಂ ವಾಪಿ ಕೃಚ್ಛ್ರಚಾನ್ದ್ರಾಯಣಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೨೩೮.

ಮನಸ್ಸು ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸುವುದೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ತಪಸ್ಸು. ಅಥವಾ ಕಠಿಣ ಉಪವಾಸಗಳಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಶೋಷಿಸುವುದೂ ತಪಸ್ಸು.

ವೇದಾನ್ತಶತರುದ್ರೀಯಪ್ರಣವಾದಿಜಪ ಬುಧಾಃ । ಸತ್ತ್ವಶುದ್ಧಿಕರಂ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯಂ ಪರಿಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೨೩೮.

ವೇದಾಂತ, ಶತರುದ್ರೀಯ, ಪ್ರಣವ ಮುಂತಾದ ಪಠಣವನ್ನು ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸ್ವಾಧ್ಯಾಯ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ. ಇದು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಸ್ತುತಿಸ್ಮರಣಪೂಜಾದಿವಾಙ್ಮನಃ ಕಾಯಕರ್ಮಭಿಃ । ಅನಿಶ್ಚಲಾ ಹರೌ ಭಕ್ತಿರೇತದೀಶ್ವರಚಿನ್ತನಮ್ । ಆಸನಂ ಸ್ವಸ್ತಿಕಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಪದ್ಮಮರ್ಧಾಸನಂ ತಥಾ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸ್ತೋತ್ರ, ಸ್ಮರಣೆ, ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಇತರ ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು, ದೇಹದ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ ಹರಿ ಮೇಲೆ ಅಚಲ ಭಕ್ತಿ ಇರುವುದು ದೇವರ ಚಿಂತನೆ. ಸ್ವಸ್ತಿಕ, ಪದ್ಮ, ಅರ್ಧಾಸನ ಎಂಬ ಆಸನಗಳನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಪ್ರಾಣಃ ಸ್ವದೇಹಜೋ ವಾಯುರಾಯಾಮಸ್ತನ್ನಿರೋಧನಮ್ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ವಿಚರತಾಂ ವಿಷಯೇಷು ತ್ವಸತ್ಸ್ವಿವ ॥ ೧,೨೩೮.

ಸ್ವದೇಹದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ವಾಯುವೇ ಪ್ರಾಣ. ಅದನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದೇ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ತಿರುಗಿದರೂ, ಅವು ಅಸ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿಲ್ಲದಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೯ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಸನ್ನಪಿ ಬ್ರಹ್ಮ ತಸ್ಮಾತ್ಖಂ ಮರುತ್ಖಾಚ್ಚ ತತೋಽನಲಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಆಕಾಶ, ಆಕಾಶದಿಂದ ಗಾಳಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಉಂಟಾಯಿತು.

ಅಗ್ನೇರಾಪಸ್ತತಃ ಪೃಥ್ವೀ ಪ್ರಪಞ್ಚಾಕೃತಿಸೂತಿಕಾ । ತತಃ ಸಪ್ತದಶಂ ಲಿಙ್ಗಂ ಪಞ್ಚಕರ್ಮೇನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ ॥ ೧,೨೩೯.

ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ನೀರು, ನಂತರ ಭೂಮಿ, ಅದು ಜಗತ್ತಿನ ಮೂಲವಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಹದಿನೇಳನೆಯ ತತ್ತ್ವವಾದ ಲಿಂಗಶರೀರ ಮತ್ತು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಉಂಟಾದವು.

ವಾಕ್ಪಾಣಿಪಾದಂ ಪಾಯುಶ್ಚಾಪ್ಯುಪಸ್ಥಮಥ ಧೀನ್ದ್ರಿಯಮ್ । ಶ್ರೋತ್ರಂ ತ್ವಕ್ಚಕ್ಷುಷೀ ಜಿಹ್ವಾ ಘ್ರಾಣಂ ಸ್ಯಾತ್ಪಞ್ಚ ವಾಯವಃ ॥ ೧,೨೩೯.

ಮಾತು, ಕೈ, ಕಾಲು, ಗುದ ಮತ್ತು ಲಿಂಗ—ಇವು ಐದು ಕರ್ಮೇಂದ್ರಿಯಗಳು. ಶ್ರವಣ, ಸ್ಪರ್ಶ, ದೃಷ್ಟಿ, ರುಚಿ, ಘ್ರಾಣ—ಇವು ಐದು ಜ್ಞಾನೇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಪ್ರಾಣಗಳು.

ಪ್ರಾಣೋಪಾನಃ ಸಮಾನಶ್ಚ ವ್ಯಾನಸ್ತೂದಾನ ಏವ ಚ । ಮನೋನ್ತಃ ಕರಣಂ ಧೀಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ಮನಃ ಸಂಶಯಾತ್ಮಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೯.

ಪ್ರಾಣ, ಅಪಾನ, ಸಮಾನ, ವ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಉದಾನ—ಇವು ಐದು ವಾಯುಗಳು. ಮನಸ್ಸು ಆಂತರಿಕ ಅಂಗ, ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಮನಸ್ಸು ಸಂಶಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಬುದ್ಧಿರ್ನಿಶ್ಚಯರೂಪಾ ತು ಏತತ್ಸೂಕ್ಷ್ಮಸ್ವರೂಪಕಮ್ । ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭಮಾತ್ಮೀಯಸೂತ್ರಂ ತತ್ಕಾರ್ಯಾಲಿಙ್ಗಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೯.

ಬುದ್ಧಿಯು ನಿಶ್ಚಯದ ಸ್ವರೂಪ. ಇದುವೇ ಸೂಕ್ಷ್ಮಶರೀರ. ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಆತ್ಮ, ಸೂತ್ರ—ಇವು ಅದರ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು.