ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ನಾನನ್ತ್ಯಾತ್ಪೃಥಗಾನನ್ದಂ ನಾಪ್ಯಮಾನನ್ದತಃ ಪೃಥಕ್ । ತ್ವಮೇವ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸತ್ಯಜ್ಞಾನಾದಿಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಅನಂತದಿಂದ ಬೇರೆ ಆನಂದವಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ಅನಂದವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಬೇರೆ ಇಲ್ಲ; ನೀನೇ ಪರಮ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಜ್ಞಾನ ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವವನು.

ಅಹಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಪರಂ ತತ್ತ್ವಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ತ್ವಖಿಲವಿದ್ಭವೇತ್ । ಯಥೈಕಮೃನ್ಮಯೇ ಜ್ಞಾತೇ ಸರ್ವಮೇತಚ್ಚರಾಚರಮ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ, ಪರಮ ತತ್ತ್ವ ಎಂದು ತಿಳಿದವನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ; ಒಂದು ಮಣ್ಣಿನ ಗೊಬ್ಬೆ ತಿಳಿದರೆ, ಎಲ್ಲ ಮಣ್ಣಿನ ವಸ್ತುಗಳೂ ತಿಳಿಯುವಂತೆ.

ಯಥೈಕಹೇಮಮಣಿನಾ ಸರ್ವಂ ಹೇಮಮಯಂ ಭವೇತ್ । ಜ್ಞಾನಂ ತಥೈವಮೀಶೇನ ಜ್ಞಾನಿನಾಪ್ಯಖಿಲಂ ಜಗತ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹಾಗೆಯೇ ಒಂದು ಬಂಗಾರದ ಆಭರಣದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಬಂಗಾರದ ವಸ್ತುಗಳೂ ತಿಳಿಯುವಂತೆ, ಈಶ್ವರನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜಗತ್ತನ್ನೂ ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಯಥಾನ್ಧಕಾರದೋಷೇಣ ರಜ್ಜುಃ ಸಮ್ಯಙ್ನದೃಶ್ಯತೇ । ಯಥಾ ಸಂಮೋಹದೋಷೇಣ ಚಾತ್ಮಾ ಸಮ್ಯಙ್ನದೃಶ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹೆಚ್ಚು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಹಗ್ಗವನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದಂತೆ, ಮೋಹದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನೂ ಸರಿಯಾಗಿ ಕಾಣಲಾಗದು.

ಸರ್ಪಧಾರಾದಿಭಿರ್ಭೇದರೈನ್ಯಥಾ ವಸ್ತುಕಲ್ಪನಮ್ । ವ್ಯೋಮಾದಿನಾ ಸರೂಪಾದ್ಯೈರನ್ಯಥಾತ್ಮಾ ಪ್ರಕಲ್ಪ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹಗ್ಗದಲ್ಲಿ ಸರ್ಪದ ರೂಪ ಕಲ್ಪಿಸಿದಂತೆ, ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳ ಮೂಲಕ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಇತರ ರೂಪಗಳಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನೂ ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಮಪಿ ಯದ್ದ್ರವ್ಯನ್ದುರ್ದರ್ಶಮಿತಿ ಭಾಷತೇ । ವ್ಯೋಮಾದಿನಾ ಸರೂಪಾದ್ಯೈರನ್ಯಥಾ ಕಲ್ಪಿತೈಸ್ತಥಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವ ವಸ್ತುವೂ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಣಲು ಕಷ್ಟವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ, ಆಕಾಶ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಲ್ಪಿತ ರೂಪಗಳಿಂದ ಅದು ಬೇರೆ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ತಥಾ ಹಿ ರಜ್ಜುರುರಗಃ ಶುಕ್ತಿಃ ಕಾರಜತಂ ಯಥಾ । ಮೃಗತೃಷ್ಣಾಪಥಾಯಾಮ್ಭಸ್ತೃಪ್ತಿಂ ವಿಷ್ಣೋ ತಥಾ ಜಗತ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹಗ್ಗವನ್ನು ಹಾವು ಎಂದು ಭಾಸಿಸುವಂತೆ, ಶಂಖವನ್ನು ಬೆಳ್ಳಿಯಂತೆ ಕಾಣುವಂತೆ, ಮೃಗತೃಷ್ಣೆಯಲ್ಲಿ ನೀರನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುವಂತೆ, ವಿಷ್ಣುವೇ, ಜಗತ್ತೂ ಹಾಗೆಯೇ ಭಾಸವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹಾಹಿಷ್ಣೋದ್ವಿಜಾ ಕಥಿ ದ್ಭೋಹಮಿತಿದೃ । ಗ್ರಹನಾಶಾತ್ಪುನರ್ಧ್ಯಾಯನ್ಬ್ರಾಹ್ಮಣ್ಯಂ ಮನ್ಯತೇ ಯಥಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ದ್ವಿಜನೇ, ಹೇಗೆ ಯಾರೋ 'ನಾನು ಹಸು' ಎಂದು ಹೇಳಿ, ತಪ್ಪು ತಿಳಿವಳಿಕೆ ಹೋಗಿ ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೋ, ಹಾಗೆಯೇ.

ಮಾಯಾವಿಷ್ಟಸ್ತಥಾ ಜೀವೋ ದೇಹೋಹಮಿತಿ ಮನ್ಯತೇ । ಮಾಯಾನಾಶಾತ್ಪುನಃ ಸ್ವೀಯರೂಪಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ ಮನ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಮಾಯೆಯಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ಜೀವನು 'ನಾನು ದೇಹ' ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಮಾಯೆ ದೂರವಾದಾಗ, ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು 'ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ' ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಗ್ರಹನಾಶಾದ್ಯಥಾ ಮಾನ್ಯಜನೋಕ್ರೂರಮವೇಕ್ಷತೇ । ಸ್ವರೂಪದರ್ಶನಾಚ್ಚಾಯಂ ಮಾಯಾ ನಾಶನ್ತಯಾ ವಿನಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ತಪ್ಪು ಗ್ರಹಿಕೆ ಹೋಗಿದ ಮೇಲೆ ಯಾರಾದರೂ ಮಾನ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು ಕ್ರೂರನೆಂದು ಕಾಣುವಂತೆ, ತನ್ನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಈ ಮಾಯೆ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನಾದಿತ್ವಂ ಸಮಂ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ತದ್ವಿಲಕ್ಷಣಮ್ । ಏಕಃ ಸತ್ಯಂ ತಥಾ ಭಾಗೀ ವಿಚಾರೇಣ ಪರಂ ಮೃಷಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ಆದಿಯಿಲ್ಲದಿಕೆ ಎರಡಕ್ಕೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಇದೆ, ಆದರೆ ಅವರ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಬೇರೆ; ಒಂದೇ ನಿಜವಾಗಿದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ವಿಚಾರಿಸಿದಾಗ ಸುಳ್ಳಾಗಿದೆ.

ಅಜೋಪಿ ಹಿ ಸಕೃತ್ಪ್ರೇತ್ಯ ಸಂಭವಾಮ್ಯಾತ್ಮಮಾಯಯಾ । ಮಾಯೇಚ್ಛಯಾ ದ್ವಿಧಾ ಸ ಸ್ಯಾತ್ಪತಿಃ ಪತ್ನೀ ಸುಖಂ ಜಗತ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ನಾನು ಹುಟ್ಟದವನು ಆದರೂ, ನನ್ನ ಸ್ವಂತ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಒಮ್ಮೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತೇನೆ; ಮಾಯೆಯ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ನಾನು ಎರಡು ಭಾಗವಾಗಿ, ಗಂಡು, ಹೆಣ್ಣು, ಸುಖ ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಾಗಿ ಭಾಸವಾಗುತ್ತೇನೆ.

ಅಷ್ಟಾವಿಂಶತಿಭೇದೈಸ್ತು ತ್ರೈಗುಣ್ಯಂ ವಿದ್ಯತೇ ಪೃಥಕ್ । ಚತುರಶೀತಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ನರನಾರ್ಯಾಕೃತೀನಿ ಚ ॥ ೧,೨೩೬.

ಎಪ್ಪತ್ತೆಂಟು ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿಂದ ಮೂರು ಗುಣಗಳು ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾಗಿ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ; ಮತ್ತು ನಾಲ್ವತ್ತನಾಲ್ಕು ಪುರುಷ ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರ ರೂಪಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಏಷುವಿಶ್ವಂ ಪ್ರಭವತಿ ಖಣ್ಡಜಂ ಮಾಯಯಾ ಯಥಾ । ಆದಾವನ್ತೇ ಚ ಸನ್ತ್ಯೇತೇ ನಾಮರೂಪಕ್ರಿಯಾದಯಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಈ ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ವಿಭಜಿತವಾಗಿ, ಈ ಜಗತ್ತು ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಪ್ರಾರಂಭದಲ್ಲಿಯೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ, ಹೆಸರು, ರೂಪ, ಕ್ರಿಯೆ ಇತ್ಯಾದಿಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಸತ್ತಾವಕಲ್ಪನಂ ಕಾಲೇ ನ ಸನ್ತಿ ಪರಮಾರ್ಥತಃ । ಯಥಾ ರಥಾದಯಃ ಸ್ವಪ್ನೇ ಸನ್ತೋ ನೈವ ಚ ಸತ್ಯತಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇರುವಿಕೆ ಎಂಬ ಭಾಸ್ಯವು ನಿಜವಾದದ್ದು ಅಲ್ಲ; ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಮತ್ತು ಇತರವು ಕಾಣಿಸುವಂತೆಯೇ, ಅವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ತಥಾ ಜಾಗ್ರದವಸ್ಥಾಯಾಂ ಭೂತಾನಿ ನ ತು ಸನ್ನಿಧೌ । ದ್ವೈರೂಪ್ಯಂ ಮಾಯಯಾ ಯಾತಿ ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಪದಜ್ಞ (ಕ್ಷ) ಯೋಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹಾಗೆಯೇ, ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಜೀವಿಗಳು ನಿಜವಾಗಿ ಇಲ್ಲ; ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಕನಸು ಎಂಬ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಎರಡುತನವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಏವಮೇತತ್ಪರಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವಪ್ನಜಾಗ್ರತ್ಪದದ್ವಯೇ । ಸುಷುಪ್ತಮಚಲಂ ರೂಪಮದ್ವಯಂ ಪದಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಇದರಿಂದ, ಆ ಪರಬ್ರಹ್ಮವು ಕನಸು ಮತ್ತು ಜಾಗೃತ ಸ್ಥಿತಿಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ, ಸುಷುಪ್ತಿಯಂತೆ ಅಚಲವಾದ, ಏಕತ್ವದ ಸ್ಥಿತಿಯೆಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಮಾಯಾವಿಚಾರಸಿದ್ಧೈವ ವಿಚಾರೇಣ ವಿಲೀಯತೇ । ಆಪಾತರಹಿತಾ ಸಾಪಿ ಕಲ್ಪನಾ ಕಾಲವರ್ತಿನೀ ॥ ೧,೨೩೬.

ಮಾಯೆಯು ವಿಚಾರದಿಂದ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದ್ದರೂ, ಅದೇ ವಿಚಾರದಿಂದ ಕರಗುತ್ತದೆ; ಆ ಕಲ್ಪನೆಯೂ ಸಹ, ಅಸ್ತಿತ್ವವಿಲ್ಲದೆ, ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಕಲ್ಪನೆ.

ಏವಂ ತಸ್ಯಾ (ದಾತ್ಯಾ) ತ್ಮನಾದಿತ್ಯಂ ಸಿದ್ಧಮೇಕಸ್ಯ ಸತ್ಯಜಾ । ಸತೋಸ್ತಿತ್ವಂ ವಸಾತಿತ್ವಾದಸ್ತಿತ್ವಾಸತ್ಯತಾಂ ತತಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹೀಗಾಗಿ, ಆ ಒಬ್ಬನಿಗೆ ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ಒಂದೇ ಸತ್ಯವು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಸತ್ಯವು ಇರುವುದರಿಂದ ಅಸತ್ಯವು ಇಲ್ಲದಂತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಹಾಗಾಗಿ ಅಸತ್ಯವು ನಿಜವಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ.

ಜ್ಞಾನಂ ತತೋಪ್ಯನನ್ತೋ ನಃ ಪೂರ್ಣೋನ್ತಃ ಶುಕಮಾತ್ಮನಾ । ನ ನಿತ್ಯಭಾವಾಜ್ಜಾತೋಹಮಕೃತ್ವಾದಮೃತೋಸ್ಮ್ಯಹಮ್ । ದೀಪವದ್ಧೃದಯೇ ಜ್ಯೋತಿರಹಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ಮಿ ಮುಕ್ತಯೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಜ್ಞಾನವು ನಮಗೊಳಗಿನಂತೆಯೇ ಅನಂತ, ಪೂರ್ಣ ಮತ್ತು ಶುಭ್ರವಾಗಿದೆ; ಶಾಶ್ವತವಾದ ಅಸ್ತಿತ್ವದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವನು ಅಲ್ಲದೆ, ನಾನು ಹುಟ್ಟದವನು, ಅಮರನು; ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ದೀಪದಂತೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸುವ ಬೆಳಕು ನಾನು, ಮುಕ್ತಿಗಾಗಿ ನಾನು ಬ್ರಹ್ಮ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೭ ಶ್ರೀಬಗವಾನುವಾಚ । ಗೀತಾಸಾರಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಅರ್ಜುನಾಯೋದಿತಂ ಪುರಾ । ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗಯುಕ್ತಾತ್ಮಾ ಸರ್ವವೇದಾನ್ತಪಾರಗಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದನು: ನಾನು ಗೀತೆಯ ಸಾರವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ಇದು ಹಿಂದೆ ಅರ್ಜುನನಿಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು, ಅಷ್ಟಾಂಗಯೋಗದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆತ್ಮ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲಾ ವೇದಾಂತವನ್ನು ಅರಿತವನಿಗೆ.

ಆತ್ಮಲಾಭಃ ಪರೋ ನಾನ್ಯ ಅತ್ಮದೇಹಾದಿವರ್ಜಿತಃ । ಹೀನರೂಪಾದಿದೇಹಾನ್ತಃ ಕರಣತ್ವಾದಿಲೋಚನಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಸಾಧನೆ ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು, ಬೇರೆ ಯಾವುದೂ ಅಲ್ಲ; ಅದು ದೇಹದಿಂದ ಮುಕ್ತವಾಗಿದೆ, ಕೆಳಮಟ್ಟದ ರೂಪ ಮತ್ತು ದೇಹಗಳಿಂದ ಭಿನ್ನವಾದ ಆಂತರಿಕ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದೆ.

ಬಿಜ್ಞಾನರಹಿತಃ ಪ್ರಾಣಃ ಸುಷುಪ್ತೌ ಹಿ ಪ್ರತೀಯತೇ । ನಾಹಮಾತ್ಮಾ ಚ ದುಃ ಖಾದಿಸಂಸಾರಾದಿಸಮನ್ವಯಾತ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲದ ಪ್ರಾಣವು ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅನುಭವವಾಗುತ್ತದೆ; ನಾನು ಆತ್ಮವಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸಂಸಾರ ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಸಂಬಂಧವಿದೆ.

ವಿಧೂಮ ಇವ ದೀಪ್ತಾರ್ಚಿರಾದೀಪ್ತ (ದಿತ್ಯ) ಇವ ದೀಪ್ತಿಮಾನ್ । ವೈದ್ಯುತೋಽಗ್ನಿರಿವಾಕಾಶೇ ಹೃತ್ಸಙ್ಗೇ ಆತ್ಮನಾತ್ಮನಿ ॥ ೧,೨೩೭.

ಧೂಮವಿಲ್ಲದ ಬೆಳಕಿನಂತೆ, ಪ್ರಕಾಶಮಾನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚಿನಂತೆ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮವು ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನಿ ನ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಸ್ವಂಸ್ವಮಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವದರ್ಶೋ ಚ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಸ್ತಾನಿ ಪಶ್ಯನ್ತಿ ॥ ೧,೨೩೭.

ಕಿವಿ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ತಾವು ತಾವು ನೋಡಲಾಗದು; ಆದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುವ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಅವುಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಯದಾ ಪ್ರಕಾಶತೇ ಹ್ಯಾತ್ಮಾ ಪಟೇ ದೀಪೋ ಜ್ವಲನ್ನಿವ । ಜ್ಞಾನಮುತ್ಪದ್ಯತೇ ಪುಂಸಾಂ ಕ್ಷಯಾತ್ಪಾಪಸ್ಯ ಕರ್ಮಣಃ ॥ ೧,೨೩೭.

ಹಾಗೆ ಆತ್ಮವು ಪ್ರಕಾಶಿಸಿದಾಗ, ಬಟ್ಟೆಯ ಮೇಲೆ ಹೊತ್ತ ದೀಪದಂತೆ, ಪಾಪದ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾದಾಗ ಜನರಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಉದಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯಥಾದರ್ಶತಲಪ್ರಖ್ಯೇ ಪಶ್ಯತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಿ । ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಶ್ಚ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪಞ್ಚಕಮ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಕನ್ನಡಿಯಲ್ಲಿ ತಾನು ತಾನು ನೋಡುವಂತೆ, ಆತ್ಮವು ತನ್ನೊಳಗೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು, ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳು ಮತ್ತು ಐದು ಮಹಾಭೂತಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತದೆ.

ಮನೋಬುದ್ಧಿರಹಙ್ಕಾರಮವ್ಯಕ್ತಂ ಪುರುಷಂ ತಥಾ । ಪ್ರಸಂಖ್ಯಾಯ ಪರಂವ್ಯಾಪ್ತೋ ವಿಮುಕ್ತೋ ಬನ್ಧವೈರ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೩೭.

ವಿವೇಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಅಹಂಕಾರ, ಅವ್ಯಕ್ತ ಮತ್ತು ಪುರುಷನನ್ನು ತಿಳಿದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾಗಿ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಗ್ರಾಮಮಖಿಲಂ ಮನಸಾಭಿನಿವೇಶ್ಯ ಚ । ಮನಶ್ಚೈವಾಪ್ಯಹಙ್ಕಾರೇ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪ್ಯ ಚ ಪಾಣ್ಡವ ॥ ೧,೨೩೭.

ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅಹಂಕಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪಾಂಡವನೇ,