ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ತತ್ರೈಕಚಿತ್ತತಾಯೋಗೋ ಮುಕ್ತಿದೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಕರಣೋ ಜ್ಞಾನದೃಪ್ತೋ ಹಿ ಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಇಡುವ ಯೋಗವೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನು ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ ಮುಕ್ತಃ ಕಥ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಆಸನಸ್ಥಾನವಿಧಯೋ ನ ಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಸಾಧಕಾಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಮುಕ್ತನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಸನಗಳ ವಿಧಾನಗಳು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಲಮ್ಬಜನಕಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಸ್ತರಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಶಿಶುಪಾಲಃ ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ ಸ್ಮರಣಾಭ್ಯಾಸಗೌರವಾತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ವಿವಿಧ ಜಟಿಲ ವಿಧಾನಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿಶುಪಾಲನು ಸ್ಮರಣಾಭ್ಯಾಸದ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಂ ಪ್ರಕುರ್ವನ್ತಃ ಪಸ್ಯನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಾರುಣ್ಯಂ ವಿದ್ವೇಷಂ ವಿಷಯೇಷು ಚ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ಗುಪ್ತಶಿಶ್ರೋದರಾದಿಶ್ಚ ಕುರ್ವನ್ಯೋಗೀ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಸ್ತು ನ ಜಾನಾತಿ ನರೋ ಯದಾ ॥ ೧,೨೩೫.

ಗುಪ್ತವಾದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಮನुष्यನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ.

ಕಾಷ್ಠವದ್ಬ್ರಹ್ಮಸಂಲೀನೋ ಯೋಗೀ ಮುಕ್ತಸ್ತದಾ ಭವೇತ್ । ಸರ್ವವರ್ಣಾಃ ಶ್ರಿಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಪಾನಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದಾಗ ಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳು, ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು, ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಧ್ಯಾನಾಗ್ನಿನಾ ಚ ಮೇಧಾವೀ ಲಭತೇ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ । ಮನ್ಥನಾದ್ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಸ್ತದ್ವದ್ಧ್ಯಾನೇನ ವೈ ಹರಿಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಧ್ಯಾನದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹರಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನೋರ್ಯದೈಕತ್ವಂ ಸ ಯೋಗಶ್ಚೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ । ಬಾಹ್ಯರೂಪೈರ್ನ ಮುಕ್ತಿಸ್ತು ಚಾನ್ತಸ್ಥೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಮಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅರಿಯುವುದು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು. ಹೊರಗಿನ ರೂಪಗಳಿಂದಲೂ, ಒಳಗಿನ ನಿಯಮಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗದು.

ಸಾಙ್ಖ್ಯಜ್ಞಾನೇನ ಯೋಗೇನ ವೇದಾನ್ತಶ್ರವಣೇನ ಚ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಾತ್ಮನೋ ಯಾ ಹಿ ಸಾ ಮುಕ್ತಿರಭಿಧೀಯತೇ । ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮರೂಪತ್ವಮಸತಃ ಸತ್ಸ್ವರೂಪತಾ ॥ ೧,೨೩೫.

ಸಾಂಖ್ಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಯೋಗದಿಂದ, ವೇದಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅರಿಯುವುದೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮವಲ್ಲದದಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಅಸತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ಅದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೩೬ ಶ್ರೀಭಗವಾನುವಾಚ । ಆತ್ಮಜ್ಞಾನಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಶೃಣು ನಾರದ ತತ್ತ್ವತಃ । ಅದ್ವೈತಂ ಸಾಙ್ಖ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುರ್ಯೋಗಸ್ತತ್ರೈಕಚಿತ್ತತಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ಶ್ರೀಭಗವಂತನು ಹೇಳಿದರು: ನಾರದನೇ, ನಾನೀಗ ನಿನಗೆ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವನ್ನು ತತ್ವವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಗಮನಿಸಿ ಕೇಳು. ಅದೆಂದರೆ, ಅದೆಂದೇ ಇರುವುದನ್ನು ಸಾಂಖ್ಯವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದಾಗಿಸುವುದೇ ಯೋಗ.

ಅದ್ವೈತಯೋಗಸಮ್ಪನ್ನಾಸ್ತೇ ಮುಚ್ಯನ್ತೇಽತಿಬನ್ಧನಾತ್ । ಅತೀತಾರಬ್ಧಮಾಗಾಮಿ ಕರ್ಮ ನಶ್ಯತಿ ಬೋಧತಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಅದ್ವೈತ ಯೋಗವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವವರು ಅತ್ಯಂತ ಬಲವಾದ ಬಂಧನಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹಳೆಯದು, ಈಗಿರುವದು, ಮುಂದಿನದು ಎಂಬ ಎಲ್ಲಾ ಕರ್ಮವೂ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸದ್ವಿಚಾರಕುಠಾರೇಣ ಚ್ಛಿನ್ನಸಂಸಾರಪಾದಪಃ । ಜ್ಞಾನವೈರಾಗ್ಯತೀರ್ಥೇನ ಲಭತೇ ವೈಷ್ಣವಂ ಪದಮ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ನಿಜವಾದ ವಿವೇಕ ಎಂಬ ಕತ್ತಿಯಿಂದ ಸಂಸಾರದ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದು, ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯ ಎಂಬ ತೀರ್ಥದಿಂದ ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತಂ ಚ ಮಾಯಾ ತ್ರಿಪುರಮುಚ್ಯತೇ । ಅತ್ರೈವಾನ್ತರ್ಗತಂ ಸರ್ವಂ ಶಾಶ್ವತೇ ನಾದ್ವಯೇ ಪದೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಂಬ ಮೂರು ಸ್ಥಿತಿಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯ ಮೂರು ನಗರಗಳು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲವೂ ಶಾಶ್ವತವಾದ, ಅದ್ವೈತವಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಎಲ್ಲವೂ ಅಡಗಿದೆ.

ನಾಮರೂಪಕ್ರಿಯಾಹೀನಂ ಸರ್ವಂ ತತ್ಪರಮಂ ಪದಮ್ । ಜಗತ್ಕೃತ್ವೇಶ್ವರೋಽನನ್ತಂ ಸ್ವಯಮತ್ರ ಪ್ರವಿಷ್ಟವಾನ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಆ ಪರಮ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಹೆಸರು, ರೂಪ, ಕ್ರಿಯೆ ಯಾವುದೂ ಇಲ್ಲ. ಜಗತ್ತನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಅನಂತನಾದ ಈಶ್ವರನು ತಾನೇ ಅದರಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ವೇದಾಹಮೇತಂ ಪುರುಷಂ ಚಿದ್ರೂಪಂ ತಮಸಃ ಪರಮ್ । ಸೋಽಹಮಸ್ಮೀತಿ ಮೋಕ್ಷಾಯ ನಾನ್ಯಃ ಪನ್ಥಾ ವಿಮುಕ್ತಯೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ನಾನು ಆ ಚೈತನ್ಯಸ್ವರೂಪನಾದ, ಅಂಧಕಾರಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮೇಲಿರುವ ಪುರುಷನನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದೇನೆ. 'ನಾನು ಅವನೇ' ಎಂದು ಅರಿಯುವುದೇ ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿ; ಇದಕ್ಕಿಂತ ಬೇರೆ ಮಾರ್ಗವಿಲ್ಲ.

ಶ್ರವಣಂ ಮನನಂ ಧ್ಯಾನಂ ಜ್ಞಾನಾನಾಂ ಚೈವ ಸಾಧನಮ್ । ಯಜ್ಞದಾನತಪಸ್ತೀರ್ಥವೇದೈರ್ಮುಕ್ತಿರ್ನ ಲಭ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಕೇಳುವುದು, ಚಿಂತನೆ, ಧ್ಯಾನ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನ ಸಾಧನೆ—ಇವುಗಳಿಂದಲೇ ಮುಕ್ತಿ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ತೀರ್ಥಯಾತ್ರೆ ಅಥವಾ ವೇದಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ದೊರೆಯದು.

ತ್ಯಾಗೇನ ಕೇನಚಿದ್ಧ್ಯಾನಪೂಜಾಕರ್ಮಾದಿಭಿರ್ಯಥಾ । ದ್ವಿವಿಧಂ ವೇದವಚನಂ ಕುರು ಕರ್ಮ ತ್ಯಜೇತಿ ಚ ॥ ೧,೨೩೬.

ಯಾವುದನ್ನಾದರೂ ತ್ಯಜಿಸುವುದರಿಂದ, ಅಥವಾ ಧ್ಯಾನ, ಪೂಜೆ, ಕರ್ಮಗಳಿಂದ—ವೇದವು ಎರಡು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುತ್ತದೆ: 'ಕರ್ಮ ಮಾಡು' ಮತ್ತು 'ಕರ್ಮವನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು' ಎಂದು.

ಯಜ್ಞಾದಯೋ ವಿಮುಕ್ತಾನಾಂ ನಿಷ್ಕಾಮಾನಾಂ ವಿಮುಕ್ತಯೇ । ಅನ್ತಃ ಕರಣಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಮೂಚುರೇವಾತ್ರ ಕೇಚನ ॥ ೧,೨೩೬.

ಯಜ್ಞಾದಿಗಳು ಮುಕ್ತರಾದ, ಆಸೆ ಇಲ್ಲದವರಿಗೆ, ಕೆಲವರು ಹೇಳುವಂತೆ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಮಾತ್ರ.

ಏಕೇನ ಜನ್ಮನಾ ಜ್ಞಾನನ್ಮುಕ್ತಿರ್ನ ದ್ವೈತಭಾವಿನಾಮ್ । ಯೋಗಭ್ರಷ್ಟಾಃ ಕುಯೋಗಾಶ್ಚ ವಿಪ್ರಾ ಯೋಗಿಕುಲೋದ್ಭವಾಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿ ಒಂದು ಜನ್ಮದಲ್ಲೇ ಸಿಗುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ದ್ವೈತವನ್ನು ನೋಡುವವರಿಗೆ ಅದು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯೋಗದಿಂದ ತಪ್ಪಿದವರು, ತಪ್ಪಾಗಿ ಯೋಗ ಮಾಡುವವರು, ಯೋಗಿಗಳ ಕುಟುಂಬದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕೂಡಾ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಸೇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಕರ್ಮಣಾ ಬಧ್ಯತೇ ಜನ್ತುರ್ಜ್ಞಾನಾನ್ಮುಕ್ತೋ ಭವಾದ್ಭವೇತ್ । ಆತ್ಮಜ್ಞಾನನ್ತ್ವಾಶ್ರಯೇದ್ವೈ ಅಜ್ಞಾನಂ ಯದತೋಽನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ಪ್ರಾಣಿಯು ಕರ್ಮದಿಂದ ಬಂಧನಕ್ಕೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಬಹುದು. ಆತ್ಮದ ಅನಂತತೆಯನ್ನು ಅರಸಬೇಕು; ಇಲ್ಲವಾದರೆ ಅಜ್ಞಾನವೇ ಬೇರೆಯ ದಾರಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತದೆ.

ಯದಾ ಸರ್ವೇ ವಿಮುಚ್ಯನ್ತೇ ಕಾಮಾ ಯೇಸ್ಯಹೃದಿ ಸ್ಥಿತಾಃ । ತದಾಮೃತತ್ವಮಾಪ್ನೋತಿ ಜೀವನ್ನೇವ ನ ಸಂಶಯಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲಾ ಆಸೆಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟಾಗ, ಜೀವಂತವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಮೃತತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ—ಇದರಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.

ವ್ಯಾಪಕತ್ವಾತ್ಕಥಂ ಯಾತಿ ಕೋ ಯಾತಿ ಕ್ವ ಸ ಯಾತಿ ಚ । ಅನನ್ತತ್ವಾನ್ನದೇಶೋಽಸ್ತಿ ಅಮೂರ್ತಿತ್ವಾದ್ಗತಿಃ ಕುತಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಿರುವವನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಬಹುದು? ಯಾರು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ, ಎಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತಾರೆ? ಅನಂತನಾದ್ದರಿಂದ ಸ್ಥಳವಿಲ್ಲ; ರೂಪವಿಲ್ಲದವನು ಹೇಗೆ ಚಲಿಸಬಹುದು?

ಅದ್ವಯತ್ವಾನ್ನ ಕೋಽಪ್ಯಸ್ತಿ ಬೋಧತ್ವಾಜ್ಜಡತಾ ಕುತಃ । ಏಕೋದ್ದಿಷ್ಟಂ ಯದನ್ಯಸ್ಯ ಮತಿವಾಗ್ಗತಿಸಂಸ್ಥಿತಿ (ಮ್) ॥ ೧,೨೩೬.

ಅದ್ವೈತವಾದ್ದರಿಂದ ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ; ಚೈತನ್ಯದಿಂದ ಜಡತೆ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದಂತೆ ಮನಸ್ಸು, ಮಾತು, ಚಲನೆ, ಇರುವಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ?

ಕಥಮಾಕಾಶಕಲ್ಪಸ್ಯ ಗತಿರಾಗತಿಸಂಸ್ಥಿತಿ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಸುಷುಪ್ತಂ ಚ ಮಾಯಯಾ ಪರಿಕಲ್ಪಿತಮ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಆಕಾಶದಂತೆ ಇರುವವನಿಗೆ ಚಲನೆ, ಬರುವಿಕೆ, ಇರುವಿಕೆ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಜಾಗ್ರತ, ಸ್ವಪ್ನ, ಸುಷುಪ್ತಿ ಎಲ್ಲವೂ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿವೆ.

ವಸ್ತು ತೈಜಸಕಂ ಪ್ರಾಜ್ಞೇ ಯತ್ತು ಪುಣ್ಯಮಖಣ್ಡಕಮ್ । ಯಥಾ ತೇ ಪ್ರಿಯಾತ್ಮಾ ನಃ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ತಥಾ ಪ್ರಿಯಃ ॥ ೧,೨೩೬.

ಬುದ್ಧಿಯಲ್ಲಿಯೂ, ಸುಷುಪ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇರುವ ವಾಸ್ತವಿಕತೆ, ಅದು ವಿಭಜಿಸಲಾಗದ ಪುಣ್ಯ. ಹೇಗೆ ನಿನಗೆ ನಿನ್ನ ಆತ್ಮ ಪ್ರಿಯವೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅದು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಪ್ರಿಯ.

ಬೋಧಮಾರ್ಗೇ ಯಥಾ ಚಿತ್ತಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚ ತಥಾ ಮತೇ । ಸರ್ವದಾ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ಸರ್ವಸ್ಯ ಚ ಮಹಾಮುನೇ ॥ ೧,೨೩೬.

ಎಲ್ಲರ ಮನಸ್ಸು ಜ್ಞಾನಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆಯೋ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಕೂಡಾ. ಮಹಾಮುನಿಯೇ, ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳಿಗೂ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೀಗೆ ಸದಾ ಅನ್ವಯಿಸುತ್ತದೆ.

ನಾಹಮತ್ರಾತ್ಮವಿಜ್ಞಾನಂ ತಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ಣಂ ನಿರನ್ತರಮ್ । ಜಾಗ್ರತ್ಸ್ವಪ್ನಂ ತಥಾ ವೃತ್ತಂ ಸೌಷುಪ್ತಸುಖಮೇವ ಚ ॥ ೧,೨೩೬.

ಇಲ್ಲಿ ನನಗೆ ನಿರಂತರವೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾದ ಆತ್ಮಜ್ಞಾನವಿಲ್ಲ; ಜಾಗೃತ, ಸ್ವಪ್ನ ಮತ್ತು ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನಡೆಯುವ ಘಟನೆಗಳು, ಹಾಗೆಯೇ ಗಾಢನಿದ್ರೆಯ ಸಂತೋಷವೂ ಇದೆ.

ಸ್ಮರಣಂ ವಿಸ್ಮೃತಾರ್ಥಸ್ಯ ನಾಸ್ತಿ ಚೇತ್ಕಸ್ಯ ಜಾಯತೇ । ಸತ್ಯಮಸ್ತು ತಥಾ ವಾಣು ಅಶರೀರಂ ಪರಂ ತಥಾ ॥ ೧,೨೩೬.

ಮರೆತದ್ದನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಆ ನೆನಪು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ಬರುತ್ತದೆ? ಅದು ಸತ್ಯವಾಗಿರಲಿ, ಅಥವಾ ಹೀಗೆಯೇ ಇರಲಿ, ಸೂಕ್ಷ್ಮವೂ, ದೇಹವಿಲ್ಲದ ಅತ್ಯುನ್ನತವೂ ಕೂಡ.

ನಾಸ್ತಿ ಚೇತ್ಸುಖದುಃ ಖಾನಾಂ ಸರ್ವೇಷಾಂ ವೇದನಂ ಕಥಮ್ । ಸದಾ ಸರ್ವತ್ರ ಸರ್ವಜ್ಞಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ಹೃದಯೇ ನ ಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೬.

ಅನುಭವವೇ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖದುಃಖಗಳ ಅನುಭವ ಹೇಗೆ ಸಾಧ್ಯ? ಸರ್ವಜ್ಞನು ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ಸದಾ ಇದ್ದರೂ, ಎಲ್ಲರ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಇರೋದಿಲ್ಲ.