ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಸರ್ವೇಷಾಮಿನ್ದ್ರಿಯಾಣಾಂ ತು ಪ್ರವೃತಿರ್ವಿಷಯೇಷು ಚ । ನಿವೃತ್ತಿರ್ಮನಸಸ್ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಎಲ್ಲಾ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿದಾಗ ಅದನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಸಮಾಹೃತ್ಯ ಹಿತೋ ಹಿ ಸಃ । ಸಹಸಾ ಸಹ ಬುದ್ಧ್ಯಾ ಚ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರೇಷು ಸಂಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯಾರು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಹಿಂತೆಗೆದು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರನಾಗಿರುತ್ತಾನೆ.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೈರ್ದ್ವಾದಶಭಿರ್ಯಾವತ್ಕಾಲಃಕೃತೋ ಭವೇತ್ । ಯಸ್ತಾವತ್ಕಾಲಪರ್ಯನ್ತಂ ಮನೋ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಧಾರಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಹನ್ನೆರಡು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದಷ್ಟು ಕಾಲ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಬೇಕು.

ಧ್ಯಾಯನ್ನ ಚಲತೇ ಯಸ್ಯ ಮನೋಭಿಧ್ಯಾಯತೋ ಭೃಶಮ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯಾರು ಗಾಢವಾಗಿ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಎಡವುವುದಿಲ್ಲ.

ಪ್ರಾಪ್ಯಾವಧಿಕೃತಂ ಕಾಲಂ ಯಾವತ್ಸಾ ಧಾರಣಾ ಸ್ಮೃತಾ । ಧ್ಯೇಯೇ ಸಕ್ತಂ ಮನೋ ಯಸ್ಯ ಧ್ಯೇಯಮೇವಾನುಪಶ್ಯತಿ ॥ ೧,೨೩೫.

ನಿಗದಿತ ಸಮಯದವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಧಾರಣೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ಧ್ಯೇಯದಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗಿದೆಯೋ, ಅವನು ಧ್ಯೇಯವನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ನಾನ್ಯಂ ಪದಾರ್ಥಂ ಜಾನಾತಿ ಧ್ಯಾನಮೇತತ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಮ್ । ಧ್ಯೇಯೇ ಮನೋ ನಿಶ್ಚಲತಾಂ ಯಾತಿ ಧ್ಯೇಯಂ ವಿಚಿನ್ತಯನ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಬೇರೆ ಯಾವ ವಸ್ತುವನ್ನೂ ತಿಳಿಯದಿರುವುದನ್ನು ಧ್ಯಾನವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಧ್ಯೇಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾ ಮನಸ್ಸು ಅಚಲವಾಗುತ್ತದೆ.

ಯತ್ತದ್ಧ್ಯಾನಂ ಪರಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ ಮುನಿಭಿರ್ಧ್ಯಾನಚಿನ್ತಕೈಃ । ಧ್ಯೇಯಮೇವ ಹಿ ಸರ್ವತ್ರ ಧ್ಯಾತಾ ತನ್ಮಯತಾಂ ಗತಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಮುನಿಗಳು ವರ್ಣಿಸಿರುವ ಪರಮ ಧ್ಯಾನವೆಂದರೆ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಧ್ಯಾತೃನು ಧ್ಯೇಯದೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವ ಸ್ಥಿತಿ.

ಪಶ್ಯತಿ ದ್ವೈತರಹಿತಂ ಸಮಾಧಿಃ ಸೋಽಭಿಧೀಯತೇ । ಮನಃ ಸಙ್ಕಲ್ಪರಹಿತಮಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾನ್ನ ಚಿನ್ತಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯಾವನು ದ್ವೈತವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೋ, ಅದನ್ನೇ ಸಮಾಧಿ ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ; ಸಂಕಲ್ಪವಿಲ್ಲದ ಮನಸ್ಸು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಯಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಣಿ ಸಂಲೀನಂ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಂ ತದೋಚ್ಯತೇ । ಧ್ಯಾಯತಃ ಪರಮಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮಸ್ಥಂ ಯಸ್ಯ ಯೋಗಿನಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯೋಗಿಯ ಮನಸ್ಸು ತನ್ನೊಳಗಿನ ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನವಾದಾಗ ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಮನಸ್ತನ್ಮಯತಾಂ ಯಾತಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಥಃ ಸ ಕೀರ್ತಿತಃ । ಚಿತ್ತಸ್ಯ ಸ್ಥಿರತಾ ಭ್ರಾನ್ತಿರ್ದೈರ್ಮನಸ್ಯಂ ಪ್ರಮಾದತಾ ॥ ೧,೨೩೫.

ಮನಸ್ಸು ಆತನಲ್ಲೇ ಲೀನವಾದಾಗ, ಅದನ್ನು ಸಮಾಧಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದವನು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಎಂದರೆ ಸ್ಥಿರತೆ, ಗೊಂದಲ, ನಿರಾಶೆ ಮತ್ತು ಅಲಕ್ಷ್ಯ.

ಯೋಗಿನಾಂ ಕಥಿತಾ ದೋಷಾ ಯೋಗವಿಘ್ನಪ್ರವರ್ತಕಾಃ । ಸ್ಥಿತ್ಯರ್ಥಂ ಮನಸಃ ಸರ್ವಂ ಸ್ಥೂಲರೂಪಂ ವಿಚಿನ್ತಯೇತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯೋಗಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿರುವ ದೋಷಗಳು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವ ಅಡೆತಡೆಗಳು. ಮನಸ್ಸು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರಲೆಂದು ಎಲ್ಲ ಸ್ಥೂಲರೂಪಗಳನ್ನೂ ಚಿಂತನೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ತದ್ವ್ರತಂ ನಿಶ್ಚಲೀಭೂತಂ ಸೂಯ್ಯಸ್ಥಂ ಸ್ಥಿರತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । ನ ವಿನಾ ಪರಮಾತ್ಮಾನಂ ಕಿಞ್ಚಿಜ್ಜಗತಿ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೩೫.

ಆ ವ್ರತವನ್ನು ಅಚಲವಾಗಿ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರಪಡಿಸಿದಾಗ ಅದು ಸ್ಥಿರತೆ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಪರಮಾತ್ಮನ ಹೊರತು ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ.

ವಿಶ್ವರೂಪಂ ತಮೇವೈಕಮಿತಿ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ವಿಮುಞ್ಚತಿ । ಓಙ್ಕಾರಂ ಪರಮಂ ಬ್ರಹ್ಮ ಧ್ಯಾಯೇದಬ್ಜಸ್ಥಿತಂ ವಿಭುಮ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಈ ಜಗತ್ತೆಲ್ಲವೂ ಅವನೊಂದೇ ರೂಪ ಎಂದು ತಿಳಿದು, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ಓಂ ಎಂಬ ಪರಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿರುವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು.

ಕ್ಷೇತ್ರಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಹಿತಂ ಜಪೇನ್ಮಾತ್ರಾತ್ರಯಾನ್ವಿತಮ್ । ಹೃದಿ ಸಞ್ಚಿನ್ತಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಪ್ರಧಾನಂ ತಸ್ಯ ಚೋಪರಿ ॥ ೧,೨೩೫.

ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞರಿಲ್ಲದ, ಮೂರು ಮಾತ್ರೆಗಳಿರುವ ಓಂ ಅನ್ನು ಜಪಿಸಬೇಕು. ಮೊದಲು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆ ಮೂಲತತ್ತ್ವವನ್ನು, ಅದರ ಮೇಲಿರುವುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸಬೇಕು.

ತಮೋ ರಜಸ್ತಥಾ ಸತ್ತ್ವಂ ಮಣ್ಡಲತ್ರಿತಯಂ ಕ್ರಮಾತ್ । ಕೃಷ್ಣರಕ್ತಸಿತಂ ತಸ್ಮಿನ್ಪುರುಷಂ ಜೀವಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಅಂಧಕಾರ, ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಸತ್ತ್ವ ಎಂಬ ಮೂರು ವಲಯಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು ಮತ್ತು ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿವೆ. ಅವುಗಳೊಳಗೆ ಜೀವ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ಪುರುಷನು ಇದ್ದಾನೆ.

ತಸ್ಯೋಪರಿ ಗುಣೈಶ್ವರ್ಯಮಷ್ಟಪತ್ರಂ ಸರೋರುಹಮ್ । ಜ್ಞಾನಂ ತು ಕರ್ಣಿಕಾ ತತ್ರ ವಿಜ್ಞಾನಂ ಕೇಸರಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಅದರ ಮೇಲಿರುವುದು ಗುಣಗಳ ಮಹಿಮೆ ಹೊಂದಿರುವ ಎಂಟು ಹೂವಿನ ಕಮಲ. ಅಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನವು ಮಧ್ಯಭಾಗ, ವಿವೇಕವು ರೇಷ್ಮೆಗಳಂತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ವೈರಾಗ್ಯನಾಲಂ ತತ್ಕನ್ದೋ ವೈಷ್ಣವೋ ಧರ್ಮ ಉತ್ತಮಃ । ಕರ್ಣಿಕಾಯಾಂ ಸ್ಥಿತಂ ತತ್ರ ಜೀವವನ್ನಿಶ್ಚಲಂ ವಿಭು ॥ ೧,೨೩೫.

ವೈರಾಗ್ಯವು ಅದರ ದಂಡ, ಅದರ ಮೂಲವು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವೈಷ್ಣವ ಧರ್ಮ. ಆ ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಜೀವದಂತೆ ಅಚಲವಾಗಿ ಇರುವ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿಯು ನೆಲೆಸಿದ್ದಾನೆ.

ಧ್ಯಾಯೇದುರಸಿ ಸಂಯುಕ್ತಮೋಙ್ಕಾರಂ ಮುಕ್ತಿಸಾಧಕಮ್ । ಧ್ಯಾಯನ್ಯದಿ ತ್ಯಜೇತ್ಪ್ರಾಣಾನ್ಯಾತಿ ಬ್ರಹ್ಮ ಸ್ವಸನ್ನಿಧಿಮ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡ ಓಂ ಅನ್ನು ಧ್ಯಾನಿಸಬೇಕು, ಅದು ಮುಕ್ತಿಗೆ ದಾರಿ ಮಾಡಿಕೊಡುತ್ತದೆ. ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ, ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ನಿಜವಾದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ.

ಹರಿಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ ದೇಹಾಬ್ಜೇ ಧ್ಯಾಯನ್ಯೋ ಗೀ ಚ ಭಕ್ತಿಭಾಕ್ । ಆತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ ಕೇಚಿತ್ಪಶ್ಯನ್ತಿ ಧ್ಯಾನಚಕ್ಷುಷಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ದೇಹದ ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹರಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಯೋಗಿಯು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಧ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೆಲವರು ಧ್ಯಾನದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ.

ಸಾಂಖ್ಯಬುದ್ಧ್ಯಾ ತಥೈವಾನ್ಯೇ ಯೋಗೇನಾನ್ಯೇ ತು ಯೋಗಿನಃ । ಬ್ರಹ್ಮಪ್ರಕಾಶಕಂ ಜ್ಞಾನಂ ಭವಬನ್ಧವಿಭೇದನಮ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಇನ್ನೂ ಕೆಲವರು ಸಾಂಖ್ಯಬುದ್ಧಿಯಿಂದ, ಮತ್ತವರು ಯೋಗದಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಮಾನಗೊಳಿಸುವ ಜ್ಞಾನವೇ ಭವಬಂಧವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ತತ್ರೈಕಚಿತ್ತತಾಯೋಗೋ ಮುಕ್ತಿದೋ ನಾತ್ರ ಸಂಶಯಃ । ಜಿತೇನ್ದ್ರಿಯಾತ್ಮಕರಣೋ ಜ್ಞಾನದೃಪ್ತೋ ಹಿ ಯೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಅಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಒಂದೇ ಕಡೆ ಇಡುವ ಯೋಗವೇ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವೇ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸನ್ನು ಜಯಿಸಿ, ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದವನು ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತಾನೆ.

ಸ ಮುಕ್ತಃ ಕಥ್ಯತೇ ಯೋಗೀ ಪರಮಾತ್ಮನ್ಯವಸ್ಥಿತಃ । ಆಸನಸ್ಥಾನವಿಧಯೋ ನ ಯೋಗಸ್ಯ ಪ್ರಸಾಧಕಾಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿತನಾದ ಯೋಗಿಯನ್ನು ಮುಕ್ತನು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಆಸನಗಳ ವಿಧಾನಗಳು ಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಾಧನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ವಿಲಮ್ಬಜನಕಾಃ ಸರ್ವೇ ವಿಸ್ತರಾಃ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಶಿಶುಪಾಲಃ ಸಿದ್ಧಿಮಾಪ ಸ್ಮರಣಾಭ್ಯಾಸಗೌರವಾತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ವಿವಿಧ ಜಟಿಲ ವಿಧಾನಗಳು ಎಲ್ಲವೂ ವಿಳಂಬಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಿಶುಪಾಲನು ಸ್ಮರಣಾಭ್ಯಾಸದ ಗಂಭೀರತೆಯಿಂದ ಸಿದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದನು.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸಂ ಪ್ರಕುರ್ವನ್ತಃ ಪಸ್ಯನ್ತ್ಯಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮನಾ । ಸರ್ವಭೂತೇಷು ಕಾರುಣ್ಯಂ ವಿದ್ವೇಷಂ ವಿಷಯೇಷು ಚ ॥ ೧,೨೩೫.

ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವವರು ಆತ್ಮವನ್ನು ಆತ್ಮದಿಂದಲೇ ನೋಡುತ್ತಾರೆ. ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ ಮತ್ತು ವಿಷಯಗಳ ಮೇಲೆ ವಿರಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿರುತ್ತಾರೆ.

ಗುಪ್ತಶಿಶ್ರೋದರಾದಿಶ್ಚ ಕುರ್ವನ್ಯೋಗೀ ವಿಮುಚ್ಯತೇ । ಇನ್ದ್ರಿಯೈರಿನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಾಂಸ್ತು ನ ಜಾನಾತಿ ನರೋ ಯದಾ ॥ ೧,೨೩೫.

ಗುಪ್ತವಾದ ಗುಹೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ರಹಸ್ಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಯೋಗಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡುವ ಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಯಾವಾಗ ಮನुष्यನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದ ವಿಷಯಗಳನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೋ, ಆಗ.

ಕಾಷ್ಠವದ್ಬ್ರಹ್ಮಸಂಲೀನೋ ಯೋಗೀ ಮುಕ್ತಸ್ತದಾ ಭವೇತ್ । ಸರ್ವವರ್ಣಾಃ ಶ್ರಿಯಃ ಸರ್ವಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಪಾಪಾನಿ ಭಸ್ಮಸಾತ್ ॥ ೧,೨೩೫.

ಕಟ್ಟಿಗೆಯಂತೆ ಬ್ರಹ್ಮನಲ್ಲಿ ಲೀನನಾದಾಗ ಯೋಗಿಯು ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎಲ್ಲ ವರ್ಣಗಳು, ಎಲ್ಲ ಐಶ್ವರ್ಯಗಳು, ಪಾಪಗಳನ್ನು ಭಸ್ಮವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ.

ಧ್ಯಾನಾಗ್ನಿನಾ ಚ ಮೇಧಾವೀ ಲಭತೇ ಪರಮಾಂ ಗತಿಮ್ । ಮನ್ಥನಾದ್ದೃಶ್ಯತೇ ಹ್ಯಗ್ನಿಸ್ತದ್ವದ್ಧ್ಯಾನೇನ ವೈ ಹರಿಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಧ್ಯಾನದ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಜ್ಞಾನಿಯು ಪರಮ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಹಚ್ಚುವುದರಿಂದ ಬೆಂಕಿಯು ಕಾಣಿಸುವಂತೆ, ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಹರಿಯೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾತ್ಮನೋರ್ಯದೈಕತ್ವಂ ಸ ಯೋಗಶ್ಚೋತ್ತಮೋತ್ತಮಃ । ಬಾಹ್ಯರೂಪೈರ್ನ ಮುಕ್ತಿಸ್ತು ಚಾನ್ತಸ್ಥೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಯಮಾದಿಭಿಃ ॥ ೧,೨೩೫.

ಬ್ರಹ್ಮ ಮತ್ತು ಆತ್ಮ ಒಂದೇ ಎಂದು ಅರಿಯುವುದು ಎಲ್ಲ ಯೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು. ಹೊರಗಿನ ರೂಪಗಳಿಂದಲೂ, ಒಳಗಿನ ನಿಯಮಗಳಿಂದಲೂ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಲಾಗದು.

ಸಾಙ್ಖ್ಯಜ್ಞಾನೇನ ಯೋಗೇನ ವೇದಾನ್ತಶ್ರವಣೇನ ಚ । ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷತಾತ್ಮನೋ ಯಾ ಹಿ ಸಾ ಮುಕ್ತಿರಭಿಧೀಯತೇ । ಅನಾತ್ಮನ್ಯಾತ್ಮರೂಪತ್ವಮಸತಃ ಸತ್ಸ್ವರೂಪತಾ ॥ ೧,೨೩೫.

ಸಾಂಖ್ಯ ಜ್ಞಾನದಿಂದ, ಯೋಗದಿಂದ, ವೇದಾಂತವನ್ನು ಕೇಳುವುದರಿಂದ ಆತ್ಮವನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಅರಿಯುವುದೇ ಮುಕ್ತಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆತ್ಮವಲ್ಲದದಲ್ಲಿಯೂ ಆತ್ಮವನ್ನು ಕಾಣುವುದು, ಅಸತ್ಯದಲ್ಲಿಯೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸುವುದೇ ಅದು.