ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಷಣ್ಡಾಃ ಕಲಾಪಹರಣೇ ಕಾಷ್ಠಹೃತ್ತೃಣಕೀಟಕಃ । ಪುಷ್ಪಂ ಹೃತ್ವಾ ದರಿದ್ರಸ್ತು ಪಙ್ಗುರ್ಯಾಚಕಹೃನ್ನರಃ ॥ ೧,೨೨೫.

ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಕದಿದ ಶಂಡನು ಮರದೊಳಗೆ ತೋಳು ಮಾಡುವ ಹುಳನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಹೂವನ್ನು ಕದಿದವನು ಬಡವನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕುಂಟನ ಭಿಕ್ಷಾಪಾತ್ರೆಯನ್ನು ಕದಿದವನು ಕುಂಟನಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ಶಾಕಹರ್ತಾ ಚ ಹಾರೀತಸ್ತೋಯಹರ್ತಾ ಚ ಚಾತಕಃ । ಗೃಹಹೃನ್ನರಕಾನ್ಗತ್ವಾ ರೌರವಾದೀನ್ಸುದಾರುಣಾನ್ ॥ ೧,೨೨೫.

ಹುಳಿಯನ್ನು ಕದಿದವನು ಹಸಿರು ಹಕ್ಕಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ನೀರನ್ನು ಕದಿದವನು ಚಾತಕ ಹಕ್ಕಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ; ಮನೆ ಕದಿದವನು ರೌರವ ಮತ್ತು ಇತರ ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ಭಯಾನಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ತೃಣಗುಲ್ಮಲತಾವಲ್ಲೀತ್ವಗ್ಘಾರೀ ತರುತಾಂ ವ್ರಜೇತ್ । ಏಷ ಏವ ಕ್ರಮೋ ದೃಷ್ಟೋ ಗೋಸುವರ್ಣಾದಿಹಾರಿಣಾಮ್ ॥ ೧,೨೨೫.

ಹುಲ್ಲು, ಗುಡ್ಡೆ, ಬೆಲ್ಲ, ಮರದ ತೊಗಲು ಕದಿದವನು ಮರವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ, ಹಸು, ಬಂಗಾರ ಮತ್ತು ಇತರ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಕದಿದವರಿಗೆ ಕೂಡ ಇದೇ ಕ್ರಮ ನಡೆಯುತ್ತದೆ.

ವಿದ್ಯಾಪಹಾರೀ ಮೂಕಃ ಸ್ಯಾದ್ಗತ್ವಾ ಚ ನರಕಾನ್ಬಹನ್ । ಅಸಮಿದ್ಧೇ ಹುತೇ ಚಾಗ್ನೌ ಮನ್ದಾಗ್ನಿಃ ಖಲು ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೨೨೫.

ವಿದ್ಯೆಯನ್ನು ಕದಿದವನು ಮೂಕನಾಗುತ್ತಾನೆ, ನರಕಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ, ಯಜ್ಞಾಗ್ನಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಹಚ್ಚದಿದ್ದಾಗ ದುರ್ಬಲವಾದ ಅಗ್ನಿಯಾಗಿ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾನೆ.

ಪರನಿನ್ದಾ ಕೃತಘ್ನತ್ವಂ ಪರಸೀಮಾಭಿಘಾತನಮ್ । ನೈಷ್ಠುರ್ಯಂ ನಿರ್ಘೃಣತ್ವಞ್ಚ ಪರದಾರೋಪಸೇವನಮ್ ॥ ೧,೨೨೫.

ಪರರನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು, ಕೃತಘ್ನತೆ, ಪರರ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಕ್ರಮವಾಗಿ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಕಠಿಣತೆ, ಕ್ರೂರತೆ ಮತ್ತು ಪರಸ್ತ್ರೀಯ ಹತ್ತಿರ ಹೋಗುವುದು—

ಪರಸ್ವಹರಣಾಶೌಚಂ ದೇವತಾನಾಂ ಚ ಕುತ್ಸನಮ್ । ನಿಕೃತ್ಯ ಬನ್ಧನಂ ನೄಣಾಂ ಕಾರ್ಪಣ್ಯಞ್ಚ ನೃಣಾಂ ವಧಃ । ಉಪಲಕ್ಷಣಾದ್ವಿಜಾನೀಯಾನ್ಮುಕ್ತಾನಾಂ ನರಕಾದನು ॥ ೧,೨೨೫.

ಹೆತ್ತವರ ವಸ್ತು ಕದಿಯುವುದು, ಅಶುದ್ಧತೆ, ದೇವತೆಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸುವುದು, ದ್ರೋಹ, ಜನರನ್ನು ಬಂಧಿಸುವುದು, ಕಂಜುಸಿನಿಂದ ಕೊಲ್ಲುವುದು—ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ನರಕದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದವರನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು.

ದಯಾ ಭೂತೇಷು ಸಂವಾದಃ ಪರಲೋಕಂ ಪ್ರತಿ ಕ್ರಿಯಾ । ಸತ್ಯಂ ಹಿತಾರ್ಥಮುಕ್ತಿಶ್ಚ ವೇದಪ್ರಾಮಾಣ್ಯದರ್ಶನಮ್ ॥ ೧,೨೨೫.

ಎಲ್ಲ ಜೀವಿಗಳ ಮೇಲೆ ದಯೆ, ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತು, ಪರಲೋಕದ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ, ಒಳ್ಳೆಯದಕ್ಕಾಗಿ ಸತ್ಯವನ್ನು ಹೇಳುವುದು, ವೇದಗಳ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವುದು—ಇವು ಅವರ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಗುರುದೇವರ್ಷಿಸಿದ್ಧರ್ಷಿಸೇವನಂ ಸಾಧುಸಂಯಮಃ । ಸತ್ಕ್ರಿಯಾಷ್ವಸನಂ ಮೈತ್ರೀ ಸ್ವರ್ಗಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಂ ವಿದುಃ । ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಯೋಗವಿಜ್ಞಾನಾತ್ಪ್ರಾಪ್ನೋತ್ಯಾತ್ಯನ್ತಿಕಂ ಫಲಮ್ ॥ ೧,೨೨೫.

ಗುರು, ದೇವತೆ, ಋಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಿದ್ಧರನ್ನು ಸೇವಿಸುವುದು, ಸದ್ಗುಣಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿಯಮಿತ ಜೀವನ, ಒಳ್ಳೆಯ ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷ, ಸ್ನೇಹ—ಇವು ಸ್ವರ್ಗದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಎಂದು ತಿಳಿಯಲಾಗಿದೆ; ಅಷ್ಟಾಂಗ ಯೋಗದ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪರಮ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೨೬ ಸೂತ ಉವಾಚ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸಾಙ್ಗಂ ಮಹಾಯೋಗಂ ಭುಕ್ತಿಮುಕ್ತಿಕರಂ ಪರಮ್ । ಸರ್ವಪಾಪಪ್ರಶಮನಂ ಭಕ್ತ್ಯಾನುಪಠಿತಂ ಶೃಣು ॥ ೧,೨೨೬.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಭೋಗ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುವ, ಎಲ್ಲಾ ಪಾಪಗಳನ್ನು ದೂರಮಾಡುವ ಮಹಾಯೋಗವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ. ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ನಾನು ಇದನ್ನು ಓದುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಕೇಳು.

ಮಮೇತಿ ಮೂಲಂ ದುಃ ಖಸ್ಯ ನ ಮಮೇತಿ ನಿವರ್ತನಮ್ । ದತ್ತಾತ್ರೇಯೋ ಹ್ಯಲರ್ಕಾಯ ಇಮಮಾಹ ಮಹಾಮತಿಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ದುಃಖದ ಮೂಲವು 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ಭಾವನೆ; ಅದನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಟ್ಟರೆ ದುಃಖವೂ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾತ್ಮ ದತ್ತಾತ್ರೇಯರು ಇದನ್ನು ಅಲರ್ಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.

ಅಹಮಿತ್ಯಙ್ಕುರೋತ್ಪನ್ನೋ ಮಮೇತಿ ಸ್ಕನ್ಧವಾನ್ಮಹಾನ್ । ಗೃಹಕ್ಷೇತ್ರಾಣಿ ಶಾಖಾಶ್ಚ ಯತ್ರ ದಾರಾಭಿಪಲ್ಲವಃ ॥ ೧,೨೨೬.

'ನಾನು' ಎಂಬ ಮೊಳೆ ಮೊದಲು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ 'ನನ್ನದು' ಎಂಬ ದೊಡ್ಡ ದಿಂಡು ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ; ಮನೆಗಳು, ಹೊಲಗಳು ಅದರ ಶಾಖೆಗಳು, ಹೆಂಡತಿ ಅದರ ಮೊಗ್ಗುಗಳು.

ಧನಧಾನ್ಯೇ ಮಹಾಪತ್ರೇ ಪಾಪಮೂಲೋಽತಿದುರ್ಗಮಃ । ವಿಧಿವತ್ಸುಖಶಾನ್ತ್ಯರ್ಥಂ ಜಾತೋಽಜ್ಞಾನಮಹಾತರುಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಹಣ ಮತ್ತು ಧಾನ್ಯಗಳು ಅದರ ದೊಡ್ಡ ಪಾತ್ರೆಗಳು; ಪಾಪವೇ ಅದರ ಬೇರು, ಅದನ್ನು ದಾಟುವುದು ತುಂಬಾ ಕಷ್ಟ. ಸುಖ ಮತ್ತು ಶಾಂತಿಯಿಗಾಗಿ, ವಿಧಿಯಂತೆ ಈ ಅಜ್ಞಾನವೆಂಬ ದೊಡ್ಡ ಮರ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ.

ಛಿನ್ನೋ ವಿದ್ಯಾಕುಠಾರೇಣ ತೇ ಗತಾ ಲಯಮೀಶ್ವರೇ । ಪ್ರಾಪ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮರಸಂ ಪೀತಂ ನೀರಜಸ್ಕಮಕಣ್ಟಕಮ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ಜ್ಞಾನವೆಂಬ ಕೊಳದಿಯಿಂದ ಈ ಮರವನ್ನು ಕಡಿದಾಗ, ಅದರ ಶಾಖೆಗಳು ಭಗವಂತನಲ್ಲಿ ಲಯವಾಗುತ್ತವೆ; ಬ್ರಹ್ಮನ ರಸವನ್ನು ಪಡೆದವನು ಅದನ್ನು ಕುಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಧೂಳೂ ಮುಳ್ಳೂ ಇಲ್ಲದ ಶುದ್ಧವಾದುದು.

ಪ್ರಾಪ್ನುವನ್ತಿ ಪರಾಃ ಪ್ರಾಜ್ಞಾಃ ಸುಖನಿರ್ವೃತಿಮೇವ ಚ । ಮೂರ್ತೇನ್ದ್ರಿಯಲಯಂ ನೂನಂ ನ ತ್ವಂ ರಾಜನ್ನ ಚಾಪ್ಯಹಮ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ಈ ಅನುಭವವನ್ನು ಪಡೆದ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಪರಮ ಸುಖ ಮತ್ತು ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರಾಜನೇ, ನೀನು ಮತ್ತು ನಾನು ಇನ್ನೂ ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಲಯಗೊಳಿಸಿಲ್ಲ.

ನ ತನ್ಮಾತ್ರಾದಿಕಂ ವಾಚಾ ನೈವಾನ್ತಃ ಕರಣಂ ತಥಾ । ಕಂ ವಾ ಪಶ್ಯಸಿ ರಾಜೇನ್ದ್ರ ಪ್ರಧಾನಮಿದಮಾವಯೋಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಪಂಚತನ್ಮಾತ್ರಾದಿಗಳು ಅಥವಾ ಅಂತರಂಗಗಳು ಮಾತಿನಿಂದ ವಿವರಿಸಲಾಗದು; ರಾಜಾಧಿರಾಜನೇ, ನಮ್ಮಿಬ್ಬರ ಮಧ್ಯೆ ಮುಖ್ಯವಾದ ತತ್ವವನ್ನು ನೀನು ಯಾವುದು ಎಂದು ನೋಡುತ್ತೀಯ?

ಮೃತಃ ಪರೇಽಹ್ನಿ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞಃ ಸಂಜಾತೋಽಯಂ ಗುಣಾತ್ಮಕಃ । ಏಕತ್ವೇಽಪಿ ಪೃಥಗ್ಭಾವಸ್ತಥಾ ಕ್ಷೇತ್ರಾತ್ಮನೋ ನೃಪ ॥ ೧,೨೨೬.

ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞನು ಸತ್ತಾಗ, ಅವನು ಗುಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೆಂದು ಪುನರ್ಜನ್ಮ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಒಂದೇ ತತ್ವವಾದರೂ, ಕ್ಷೇತ್ರ ಮತ್ತು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಭೇದವಿದೆ, ರಾಜನೇ.

ಜ್ಞಾನಪೂರ್ವವಿಯೋಗೋಽಸೌ ಜ್ಞಾನೇ ನಷ್ಟೇ ಚ ಯೋಗಿನಃ । ಸಾ ಮುಕ್ತಿರ್ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ಚೈಕ್ಯ ಮನೈಕ್ಯಂ ಪ್ರಾಕೃತೈರ್ಗುಣೈಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾದ ವಿಭಜನೆ—ಜ್ಞಾನ ನಾಶವಾದಾಗ ಯೋಗಿಗೆ ಅದು ಮೋಕ್ಷ, ಬ್ರಹ್ಮನೊಂದಿಗೆ ಏಕತೆ, ಮನಸ್ಸು ಪ್ರಕೃತಿಗುಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಒಂದಾಗುವುದು.

ತದ್ಗೃಹಂ ಯತ್ರ ವಸತಿ ತದ್ಭೋಜ್ಯಂ ಯೇನ ಜೀವತಿ । ಯನ್ಮುಕ್ತಯೇ ತದೇವೋಕ್ತಂ ಜ್ಞಾನಾಜ್ಞಾನೇ ನ ಚಾನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೨೨೬.

ಯಾವ ಮನೆಗೆ ವಾಸವಿದೆಯೋ, ಯಾವ ಆಹಾರದಿಂದ ಬದುಕಿದೆಯೋ, ಯಾವುದು ಮೋಕ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೋ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಅಜ್ಞಾನದಿಂದ ಆಗುತ್ತವೆ, ಬೇರೆ ರೀತಿಯಿಂದಲ್ಲ.

ಉಪಭೋಗೇನ ಪುಣ್ಯಾನಾ ಮಪುಣ್ಯಾನಾಞ್ಚ ಪಾರ್ಥಿವ । ಕರ್ತವ್ಯಾನಾಞ್ಚ ನಿತ್ಯಾನಾಂ ಕ್ಷಯನ್ತ್ವಕರಣಾತ್ತಥಾ ॥ ೧,೨೨೬.

ರಾಜನೇ, ಪುಣ್ಯ ಮತ್ತು ಪಾಪಗಳ ಫಲವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿತ್ಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡದಿದ್ದರೆ ಅವುಗಳ ಫಲವೂ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಹಿಂಸಾ ಸತ್ಯಮಸ್ತೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯಾಪರಿಗ್ರಹೌ । ಯಮಾಃ ಪಞ್ಚಾಥ ನಿಯಮಾಃ ಶೌಚಂ ದ್ವಿವಿಧಮೀರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ಹಿಂಸಿಸದಿರುವುದು, ಸತ್ಯವಾಡುವುದು, ಕದಿಯದಿರುವುದು, ಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯ, ಅಸ್ವೀಕಾರ—ಇವು ಐದು ಯಮಗಳು; ನಂತರ ನಿಯಮಗಳು: ಶೌಚವನ್ನು ಎರಡು ವಿಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸನ್ತೋಷಸ್ತಪಸಾ ಶಾನ್ತಿರ್ವಾಸುದೇವಾರ್ಚನಂ ದಮಃ । ಆಸನ ಪದ್ಮಕಾದ್ಯುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ಮರುಜ್ಜಯಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಸಂತೋಷ, ತಪಸ್ಸು, ಶಾಂತಿ, ವಾಸುದೇವನ ಪೂಜೆ, ದಮನ—ಇವು ನಿಯಮಗಳು; ಪದ್ಮಾಸನ ಮುಂತಾದ ಆಸನಗಳು; ಪ್ರಾಣಾಯಾಮ ಎಂದರೆ ಉಸಿರನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುವುದು.

ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ತ್ರಿವಿಧಃ ಸೋಽಪಿ ಪೂರಕುಮ್ಭಕರೇಚಕೈಃ । ಲಘುರ್ಯೋ ದಶಮಾತ್ರಸ್ತು ದ್ವಿಗುಣಃ ಸ ತು ಮಧ್ಯಮಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಪ್ರತಿ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮವೂ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿದೆ: ಉಸಿರನ್ನು ಒಳಗೆಳೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ತಡೆದುಹಿಡಿಯುವುದು, ಹೊರಹಾಕುವುದು. ಹಗುರವಾದುದು ಹತ್ತು ಎಣಿಕೆ, ಮಧ್ಯಮವು ಅದರ ಎರಡು ಪಟ್ಟು.

ತ್ರಿಗುಣಾಭಿಸ್ತು ಮಾತ್ರಾಭಿರುತ್ತಮಃ ಸ ಉದಾಹೃತಃ । ಜಪಧ್ಯಾನಯುತೌ ಗರ್ಭೋ ವಿಪರೀತಸ್ತ್ವರ್ಭಕಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಅತ್ಯುತ್ತಮವಾದುದು ಮೂರು ಪಟ್ಟು ಎಣಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಡುವುದು; ಜಪ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನದಿಂದ ಗರ್ಭ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಹಿಂತಿರುಗಿದರೆ ಅದು ಶಿಶು ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪ್ರಥಮೇ ನಜಯೇತ್ಸ್ವಪ್ನಂ ಮಧ್ಯಮೇನ ಚ ವೇಪಥುಮ್ । ವಿಪಾಕಂ ಹಿ ತೃತೀಯೇನ ಜಾತಾನ್ದೋಷಾಸ್ತ್ವನುಕ್ರಮಾತ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ಮೊದಲನೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಕನಸು ಕಾಣಬಾರದು; ಎರಡನೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ದೇಹದೊಳಗೆ ನಡುಕ ಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂರನೆಯ ಅವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿ ಫಲಗಳು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ತಪ್ಪುಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಸನಸ್ಥನ್ತುಯುಞ್ಜೀತ ಕೃತ್ವಾ ಚ ಪ್ರಣವಂ ಹೃದೀ । ಪಾರ್ಷ್ಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಿಙ್ಗವೃಷಣೌ ಸ್ಪರ್ಶನ್ನಕಾಗ್ರಮಾನಸಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು, ಓಂ ಎಂಬ ನಾದವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಪಾದಗಳ ಹೀಲಿನಿಂದ ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ವೃಷಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ ಏಕಾಗ್ರಗೊಳಿಸಬೇಕು.

ರಜಸಾ ತಮಸೋ ವೃತ್ತಿಂ ಸತ್ತ್ವೇನ ರಜಸಸ್ತಥಾ । ನಿರುಧ್ಯ ನಿಶ್ಚಲೋ ಭೂತ್ವಾ ಸ್ಥಿತೋ ಯುಞ್ಜೀತ ಯೋಗವಿತ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ರಾಜಸ ಗುಣವನ್ನು ಸತ್ತ್ವದಿಂದ, ತಮೋಗುಣವನ್ನು ರಾಜಸದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಚಲನೆ ಇಲ್ಲದೆ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ಕುಳಿತು ಯೋಗಜ್ಞನು ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.

ಇನ್ದ್ರಿಯಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಾಣಾದೀನಮ್ನ ಏವ ಚ । ನಿಗೃಹ್ಯ ಸಮವಾಯೇನ ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರ ಮುಪಕ್ರಮೇತ್ ॥ ೧,೨೨೬.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ವಿಷಯಗಳಿಂದ, ಪ್ರಾಣಾದಿಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಸಮಭಾವದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿಸಿ, ಪ್ರತ್ಯಾಹಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾ ದಶಾಷ್ಟೌ ಚ ಧಾರಣಾ ಸಾ ವಿಧೀಯತೇ । ದ್ವೇ ಧಾರಣೇ ಸ್ಮೃತೋ ಯೋಗೋ ಯೋಗಿಭಿಸ್ತತ್ತ್ವದರ್ಶಿಭಿಃ ॥ ೧,೨೨೬.

ಹತ್ತು ಎಂಟು ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಗಳಿವೆ; ಧಾರಣೆಯ ಅಭ್ಯಾಸವನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು. ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ತತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವರು ಎರಡು ಧಾರಣೆಯನ್ನು ಯೋಗವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಿದ್ದಾರೆ.

ಪ್ರಾಙ್ನಾಡ್ಯಾಂ ಹೃದಯೇ ಚಾತ್ರ ತೃತೀಯಾ ಚ ತಥೋರಸಿ । ಕಣ್ಠೇ ಮುಖೇ ನಾ ಸಿಕಾಗ್ರೇ ನೇತ್ರೇ ಭ್ರೂಮಧ್ಯಮೂರ್ಧಸು ॥ ೧,೨೨೬.

ಪೂರ್ವ ನಾಡಿಯಲ್ಲಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ, ಮೂರನೆಯದು ಉರಸಿನಲ್ಲಿ, ಗಂಟಲಿನಲ್ಲಿ, ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ, ಮೂಗಿನ ತುದಿಯಲ್ಲಿ, ಕಣ್ಣಲ್ಲಿ, ಭ್ರೂಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಧಾರಣೆ ಮಾಡಬೇಕು.