ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ದಧಿ ಸ್ಯಾತ್ಕೃಷ್ಣವರ್ಣಾಯಾ ದರ್ಭೋದಕಸಮಾಯುತಮ್ । ಗೋಮೂತ್ರಮಾಷಕಾಣ್ಯಷ್ಟೌ ಗೋಮಯಸ್ಯ ಚತುಷ್ಟಯಮ್ ॥ ೧,೨೨೨.

ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವರಿಗೆ ದಹಿ, ಅದು ದರ್ಭಾಜಲದೊಂದಿಗೆ ಕಲಸಬೇಕು; ಗೋಮೂತ್ರಕ್ಕೆ ಎಂಟು ಮಷೂರಕಾಳುಗಳು, ಗೋಮಯಕ್ಕೆ ನಾಲ್ಕು ಮಷೂರಕಾಳುಗಳು ಹಾಕಬೇಕು.

ಕ್ಷೀರಸ್ಯ ದ್ವಾದಶ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ದಧ್ನಸ್ತು ದಶ ಉಚ್ಯತೇ । ಘೃತಸ್ಯ ಮಾಷಕಾಃ ಪಞ್ಚ ಪಞ್ಚಗವ್ಯಂ ಮಲಾಪಹಮ್ ॥ ೧,೨೨೨.

ಹಾಲಿಗೆ ಹನ್ನೆರಡು ಮಷೂರಕಾಳುಗಳು, ದಹಿಗೆ ಹತ್ತು, ತುಪ್ಪಕ್ಕೆ ಐದು ಮಷೂರಕಾಳುಗಳು ಹಾಕಬೇಕು. ಪಂಚಗವ್ಯವು ದೋಷಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೨೩ ಬ್ರಹ್ಮೋವಾಚ ಮುನಿಭಿಶ್ಚರಿತಾ ಧರ್ಮಾ ಭಕ್ತ್ಯಾ ವ್ಯಾಸ ಮಯೋದಿತಾಃ । ಯೈರ್ವಿಷ್ಣುಸ್ತುಷ್ಯತೇ ಚೈವ ಸೂರ್ಯಾದಿಪರಿಚಾರಣಾತ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು: ಮುನಿಗಳು ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಚರಿಸಿದ ಧರ್ಮಗಳನ್ನು ನಾನು ಮತ್ತು ವ್ಯಾಸನು ಹೇಳಿದ್ದೇವೆ. ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ವಿಷ್ಣುವು ಸಂತೋಷಪಡುವನು, ಸೂರ್ಯಾದಿ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ.

ತರ್ಪಣೇನ ಚ ಹೋಮೇನ ಸನ್ಧ್ಯಾಯಾ ವನ್ದನೇನ ಚ । ಪ್ರಾಪ್ಯತೇ ಭಗವಾನ್ ವಿಷ್ಣುರ್ಧರ್ಮಕಾಮಾರ್ಥಮೋಕ್ಷದಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ತರ್ಪಣ, ಹೋಮ, ಸಂಧ್ಯಾವಂದನೆ ಇವುಗಳ ಮೂಲಕ ಧರ್ಮ, ಕಾಮ, ಅರ್ಥ, ಮೋಕ್ಷವನ್ನು ನೀಡುವ ಶ್ರೀಮಂತ ವಿಷ್ಣುವನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು.

ಧರ್ಮೋ ಹಿ ಭಗವಾನ್ವಿಷ್ಣುಃ ಪೂಜೀ ವಿಷ್ಣೋಸ್ತು ತರ್ಪಣಮ್ । ಹೋಮಃ ಸನ್ಧ್ಯಾ ತಥಾ ಧ್ಯಾನಂ ಧಾರಣಾ ಸಕಲಂ ಹರಿಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಧರ್ಮವೇ ಶ್ರೀಮಂತ ವಿಷ್ಣುವು; ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪೂಜೆಯೇ ತರ್ಪಣ; ಹೋಮ, ಸಂಧ್ಯಾ, ಧ್ಯಾನ, ಧಾರಣೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ಹರಿಯೇ ಆಗಿದ್ದಾನೆ.

ಸೂಚ ಉವಾಚ । ಪ್ರಲಯಂ ಜಗತೋ ವಕ್ಷ್ಯೇ ತತ್ಸರ್ವಂ ಶೃಣು ಶೌನಕ । ಚತುರ್ಯುಗಸಹಸ್ರನ್ತು ಕಲ್ಪೈಕಾಬ್ಜದಿನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಸೂಚನು ಹೇಳಿದನು: ಜಗತ್ತಿನ ಪ್ರಳಯವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಶೌನಕಾ, ನೀನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳು. ನಾಲ್ಕು ಯುಗಗಳ ಸಾವಿರ ಸಂಚರಣೆಗಳು ಬ್ರಹ್ಮನ ಒಂದು ದಿನ, ಅದನ್ನು ಕಲ್ಪವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಕೃತತ್ರೇತಾದ್ವಾಪರಾದಿಯುಗಾವಸ್ಥಾ ನಿಬೋಧಮೇ । ಕೃತೇ ಧರ್ಮಶ್ಚತುಷ್ಪಾಚ್ಚ ಸತ್ಯಂ ದಾನಂ ತಪೋ ದಯಾ ॥ ೧,೨೨೩.

ಕೃತ, ತ್ರೇತಾ, ದ್ವಾಪರ, ಕಲಿ ಎಂಬ ಯುಗಗಳ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದುಕೋ. ಕೃತಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ನಾಲ್ಕು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ—ಸತ್ಯ, ದಾನ, ತಪಸ್ಸು, ದಯೆ.

ಧರ್ಮಪಾತಾ ಹರಿಶ್ಚೇತಿ ಸನ್ತುಷ್ಟಾ ಜ್ಞಾನಿನೋ ನರಾಃ । ಚತುರ್ವರ್ಷಸಹಸ್ರಾಣಿ ನರಾ ಜೀವನ್ತಿ ವೈ ತದಾ ॥ ೧,೨೨೩.

ಧರ್ಮ ಕುಗ್ಗಿದಾಗ ಹರಿಯು ಇದ್ದಾನೆ, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಸಂತೋಷದಿಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಮಾನವರು ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ.

ಕೃತಾನ್ತೇ ಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯೈರ್ವಿಪ್ರಾ ವಿಟ್ಶೂದ್ರಾಶ್ಚ ಜಿತಾ ದ್ವಿಜೈಃ । ಶೂರಶ್ಚಾತಿಬಲೋ ವಿಷ್ಣೂ ರಕ್ಷಾಂಸಿ ಚ ಜಘಾನ ಹ ॥ ೧,೨೨೩.

ಕೃತಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರನ್ನು ಜಯಿಸಿದರು, ವೈಶ್ಯರು ಮತ್ತು ಶೂದ್ರರನ್ನು ದ್ವಿಜರು ವಶಪಡಿಸಿಕೊಂಡರು. ಶೂರ ಮತ್ತು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿದನು.

ತ್ರೇತಾಯುಗೇ ತ್ರಿಪಾದ್ಧರ್ಮಃ ಸತ್ಯದಾನದಯಾತ್ಮಕಃ । ನರಾ ಯಜ್ಞಪರಾಸ್ತಸ್ಮಿಂಸ್ತಥಾ ಕ್ಷತ್ರೋದ್ಭವಂ ಜಗತ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ತ್ರೇತಾಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಮೂರು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ—ಸತ್ಯ, ದಾನ, ದಯೆ. ಜನರು ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುತ್ತಾರೆ, ಲೋಕವು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಂದ ಉದ್ಭವಿಸುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತೋ ಹರಿರ್ನರೈಃ ಪೂಜ್ಯೋ ನರಾ ದಶಶತಾಯುಷಃ । ತತ್ರ ವಿಷ್ಣುರ್ಭೋಮರಥಃ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾ ರಾಕ್ಷಸಾನಹನ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಆ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣದ ಜನರು ಹರಿಯನ್ನು ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಮಾನವರು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ. ಅಲ್ಲಿಯ ವಿಷ್ಣುವು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ರಥದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ದ್ವಿಪಾದವಿಗ್ರಹೋ ಧರ್ಮಃ ಪೀತತಾಞ್ಚಾಚ್ಯುತೇ ಗತೇ । ಚತುಃ ಶತಾಯುಷೋ ಲೋಕಾ ದ್ವಿಜಕ್ಷತ್ರೋದ್ಭವಾಃ ಪ್ರಜಾಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ದ್ವಾಪರಯುಗದಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವು ಎರಡು ಕಾಲುಗಳ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿರುತ್ತದೆ, ಅಚ್ಯುತನು ದೂರವಾದಾಗ ಧರ್ಮ ಕುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಜನರು ನಾಲ್ಕು ನೂರು ವರ್ಷ ಬದುಕುತ್ತಾರೆ, ಜನರು ಬ್ರಾಹ್ಮಣ ಮತ್ತು ಕ್ಷತ್ರಿಯರಿಂದ ಹುಟ್ಟುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ರ ದೃಷ್ಟ್ವಾಲ್ಪಬುದ್ಧೀಂಶ್ಚ ವಿಷ್ಣುರ್ವ್ಯಾಸಸ್ವರೂಪಧೃಕ್ । ತದೇಕನ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಂ? ಚತುರ್ಧಾ ವ್ಯಭಜತ್ಪುನಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಅಲ್ಲಿ ಜನರು ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯವರಾಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿ, ವಿಷ್ಣುವು ವ್ಯಾಸನ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಯಜುರ್ವೇದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ನಾಲ್ಕು ಭಾಗಗಳಾಗಿ ವಿಭಜಿಸಿದನು.

ಶಿಷ್ಯಾನಧ್ಯಾಪಯಾಮಾಸ ಸಮಸ್ತಾಂಸ್ತಾನ್ನಿಬೋಧ ಮೇ । ಋಗ್ವೇದಮಥ ಪೈಲನ್ತ್ಸಾಮವೇದಞ್ಚ ಜೈಮಿನಿಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಅವನು ತನ್ನ ಎಲ್ಲಾ ಶಿಷ್ಯರಿಗೆ ಬೋಧನೆ ಮಾಡಿದನು. ಆ ಶಿಷ್ಯರಲ್ಲಿ, ಪೈಲನು ಋಗ್ವೇದವನ್ನು, ಜೈಮಿನಿಯು ಸಾಮವೇದವನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂದು ಕೇಳು.

ಅಥರ್ವಾಣಂ ಸುಮನ್ತುನ್ತು ಯಜುರ್ವೇದಂ ಮಹಾಮುನಿಮ್ । ವೈಶಮ್ಪಾಯನಮಙ್ಗನ್ತು ಪುರಾಣಂ ಸೂತಮೇವ ಚ । ಅಷ್ಟಾದಶಪುರಾಣಾನಿ ಯೈರ್ವೇದ್ಯೋ ಹರಿರೇವ ಹಿ ॥ ೧,೨೨೩.

ಅಥರ್ವವೇದವನ್ನು ಸುಮಂತು ಪಡೆದನು, ಮಹಾಮುನಿಯು ಯಜುರ್ವೇದವನ್ನು ಪಡೆದುಕೊಂಡನು, ವೈಶಂಪಾಯನನು ಅಂಗವನ್ನು, ಸೂತನು ಪುರಾಣವನ್ನು ಪಡೆದನು. ಹೀಗೆ ಹರಿ ಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅಷ್ಟಾದಶ ಪುರಾಣಗಳಿವೆ.

ಸರ್ಗಶ್ಚ ಪ್ರತಿಸರ್ಗಶ್ಚ ವಂಶೋ ಮನ್ವನ್ತರಾಣಿ ಚ । ವಂಶಾನುಚರಿತಚ್ಚೈವ ಪುರಾಣಂ ಪಞ್ಚಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಸೃಷ್ಟಿ, ಪ್ರಲಯ, ವಂಶಗಳು, ಮನ್ವಂತರಗಳು ಮತ್ತು ವಂಶಾನುಚರಿತಗಳು—ಈ ಐದು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಪುರಾಣಗಳ ಮುಖ್ಯ ಅಂಶಗಳು.

ಬ್ರಾಹ್ಮಂ ಪಾದ್ಮಂ ವೈಷ್ಣವಞ್ಚ ಶೈವಂ ಭಾಗವತನ್ತಥಾ । ಭವಿಷ್ಯನ್ನಾರದೀಯಞ್ಚಸ್ಕಾನ್ದಂ ಲಿಙ್ಗಂ ವರಾಹಕಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಬ್ರಹ್ಮ, ಪದ್ಮ, ವೈಷ್ಣವ, ಶೈವ, ಭಾಗವತ, ಭವಿಷ್ಯ, ನಾರದೀಯ,ಸ್ಕಾಂದ, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ವರಾಹ ಪುರಾಣಗಳು ಇವೆ.

ಮಾರ್ಕಣ್ಡೇಯಂ ತಥಾಗ್ನೇಯಂ ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತಮೇವ ಚ । ಕೌರ್ಮಂ ಮಾತ್ಸ್ಯಂ ಗಾರುಡಞ್ಚ ವಾಯವೀಯಮನನ್ತರಮ್ । ಅಷ್ಟಾದಶಸಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಮಿತಿ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಮಾರ್ಕಂಡೇಯ, ಅಗ್ನೇಯ, ಬ್ರಹ್ಮವೈವರ್ತ, ಕೂರ್ಮ, ಮಾಮತ್ಸ್ಯ, ಗಾರುಡ, ವಾಯುವ್ಯ ಮತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ—ಈ ಹದಿನೆಂಟು ಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅನ್ಯಾನ್ಯುಪಪುರಾಣಾನಿ ಮುನಿಭಿಃ ಕಥಿತಾನಿ ತು । ಆದ್ಯಂ ಸನತ್ಕುಮಾರೋಕ್ತಂ ನಾರಸಿಂಹಮಥಾಪರಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಇನ್ನೂ ಹಲವು ಉಪಪುರಾಣಗಳನ್ನು ಮುನಿಗಳು ವಿವರಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಮೊದಲನೆಯದನ್ನು ಸನತ್ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದನು, ನಂತರ ನರಸಿಂಹ ಪುರಾಣವಿದೆ.

ತೃತೀಯಂ ಸ್ಕಾನ್ದಮುದ್ದಿಷ್ಟಂ ಕುಮಾರೇಣ ತು ಭಾಷಿತಮ್ । ಚತುರ್ಥಂ ಶಿವಧರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಸ್ಯಾನ್ನನ್ದೀಶ್ವರಭಾಷಿತಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಮೂರನೆಯದು ಸ್ಕಾಂದ ಪುರಾಣ, ಅದು ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದನು. ನಾಲ್ಕನೆಯದು ಶಿವಧರ್ಮ ಎಂಬುದು, ಅದನ್ನು ನಂದೀಶ್ವರನು ಹೇಳಿದನು.

ದುರ್ವಾಸಸೋಕ್ತಮಾಶ್ಚರ್ಯಂ ನಾರದೋಕ್ತಮತಃ ಪರಮ್ । ಕಾಪಿಲಂ ವಾಮನಞ್ಚೈವ ತಥೈವೋಶನಸೇರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ದುರ್ವಾಸನು ಹೇಳಿದ ಅದ್ಭುತ ಪುರಾಣ, ನಂತರ ನಾರದನು ಹೇಳಿದ ಪುರಾಣ, ಕಪಿಲ, ವಾಮನ ಮತ್ತು ಉಷಣಸನು ಪಠಿಸಿದ ಪುರಾಣಗಳೂ ಇವೆ.

ಬ್ರಹ್ಮಾಣ್ಡಂ ವಾರುಣಞ್ಚಾಥ ಕಾಲಿಕಾಹ್ವಯಮೇವ ಚ । ಮಾಹೇಶ್ವರಂ ತಥಾ ಸಾಮ್ಬಮೇವಂ ಸರ್ವಾರ್ಥಸಞ್ಚಯಮ್ । ಪರಾಶರೋಕ್ತಮಪರಂ ಮಾರೀಚಂ ಭಾರ್ಗವಾಹ್ವಯಮ್ ॥ ೧,೨೨೩.

ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡ, ವಾರುಣ, ಕಾಲಿಕಾ ಎಂಬ ಪುರಾಣಗಳು, ಮಹೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಸಾಮ್ಬ ಪುರಾಣಗಳು, ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಥಗಳ ಸಂಗ್ರಹವಿದೆ. ಪರಾಶರನು ಹೇಳಿದ ಪುರಾಣ, ಮಾರೀಚ ಮತ್ತು ಭಾರ್ಗವ ಎಂಬ ಪುರಾಣಗಳೂ ಇವೆ.

ಪುರಾಣಂ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರಞ್ಚ ವೇದಾಸ್ತ್ವಙ್ಗಾನಿ ಯನ್ಮುನೇ । ನ್ಯಾಯಃ ಶೌನಕ ಮೀಮಾಂಸಾ ಆಯುರ್ವೇದಾರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರಕಮ್ । ಗಾನ್ಧರ್ವಶ್ಚ ಧನುರ್ವೇದೋ ವಿದ್ಯಾ ಹ್ಯಷ್ಟಾದಶಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಪುರಾಣ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರ, ವೇದಗಳು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಅಂಗಗಳು, ಶೌಣಕ, ನ್ಯಾಯ, ಮೀಮಾಂಸಾ, ಆಯುರ್ವೇದ, ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರ, ಗಾಂಧರ್ವ, ಧನುರ್ವೇದ—ಹೀಗೆ ಹದಿನೆಂಟು ವಿದ್ಯೆಗಳು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿವೆ.

ದ್ವಾಪರಾನ್ತೇನ ಚ ಹರಿರ್ಗುರುಭಾರಮಪಾಹರತ್ । ಏಕಪಾದಸ್ಥಿತೇ ಧರ್ಮೇ ಕೃಷ್ಣತ್ವಞ್ಚಾಚ್ಯುತೇ ಗತೇ ॥ ೧,೨೨೩.

ದ್ವಾಪರ ಯುಗದ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಹರಿಯು ಭೂಭಾರದ ನಿವಾರಣೆಯನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಧರ್ಮವು ಒಂದು ಕಾಲಿನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದುಕೊಂಡಾಗ ಕೃಷ್ಣನು ಅಚ್ಯುತನಾಗಿ ಲೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು.

ಜನಾಸ್ತದಾ ದುರಾಚಾರಾ ಭವಿಷ್ಯನ್ತಿ ಚ ನಿರ್ದಯಾಃ । ಸತ್ತ್ವಂ ರಜಸ್ತಮ ಇತಿ ದೃಶ್ಯನ್ತೇ ಪುರುಷೇ ಗುಣಾಃ । ಕಾಲಸಞ್ಚೋದಿತಾಸ್ತೇಽಪಿ ಪರಿವರ್ತನ್ತ ಆತ್ಮನಿ ॥ ೧,೨೨೩.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನರು ದುಶ್ಚರಿತ್ರರಾಗುತ್ತಾರೆ, ದಯೆ ಇಲ್ಲದವರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಸತ್ವ, ರಜಸ್, ತಮಸ್ ಎಂಬ ಗುಣಗಳು ಮನುಷ್ಯರಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ; ಕಾಲದ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದ ಅವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಾಡುತ್ತವೆ.

ಪ್ರಭೂತಞ್ಚ ಯದಾ ಸತ್ತ್ವಂ ಮನೋ ಬುದ್ಧೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ತದಾ ಕೃತಯುಗಂ ವಿದ್ಯಾಜ್ಜ್ಞಾನೇ ತಪಸಿ ಯದ್ರತಿಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಯಾವಾಗ ಸತ್ವಗುಣ, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿರುತ್ತವೆಯೋ, ಆಗ ಅದನ್ನು ಕೃತಯುಗ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ತಪಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಯದಾ ಕರ್ಮಸು ಕಾಮ್ಯೇಷು ಶಕ್ತಿರ್ಯಶಸಿ ದೇಹಿನಾಮ್ । ತದಾ ತ್ರೇತಾ ರಜೋಭೂತಿರಿತಿ ಜಾನೀಹಿ ಶೌನಕ ॥ ೧,೨೨೩.

ಯಾವಾಗ ಜನರ ಶಕ್ತಿ ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಮ್ಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಖ್ಯಾತಿಯಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಆಗ ಶೌಣಕ, ರಜಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಿರುವ ತ್ರೇತಾ ಯುಗ ಎಂದು ತಿಳಿಯು.

ಯದಾ ಲೋಭಸ್ತ್ವಸನ್ತೋಷೋ ಮಾನೋ ದಮ್ಭಶ್ಚ ಮತ್ಸರಃ । ಕರ್ಮಣಾಞ್ಚಾಪಿ ಕಾಮ್ಯಾನಾಂ ದ್ವಾಪರಂ ತದ್ರಜಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಯಾವಾಗ ಲೋಭ, ಅಸಂತೋಷ, ಅಹಂಕಾರ, ಡಂಬ, ಮತ್ಸರ ಮತ್ತು ಕಾಮ್ಯ ಕರ್ಮಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಅದು ರಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ತಮಸ್ಸು ಮಿಶ್ರವಾಗಿರುವ ದ್ವಾಪರ ಯುಗ.

ಯದಾ ಸದಾನೃತಂ ತನ್ದ್ರಾ ನಿದ್ರಾ ಹಿಂಸಾದಿಸಾಧನಮ್ । ಶೋಕಮೋಹೌ ಭಯಂ ದೈನ್ಯಂ ಸ ಕಲಿಸ್ತಮಸಿ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೨೨೩.

ಯಾವಾಗ ಸದಾ ಸುಳ್ಳು, ಆಲಸ್ಯ, ನಿದ್ರೆ, ಹಿಂಸೆ, ದುಃಖ, ಮೋಹ, ಭಯ ಮತ್ತು ದಾರಿದ್ರ್ಯ ಇರುತ್ತದೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಕಲಿ ಯುಗವೆಂದು, ತಮೋಗುಣದ ಕಾಲವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.