ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಮೇ ಜಸ್ತಜೌ ಗಗೌ । ತತೌ ಜಗೌ ಸಮೇ ಗಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಿಙ್ಗಲೇನ ಹ್ಯುದಾಹೃತಮ್ ॥ ೧,೨೧೦.

ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕ ಎಂಬುದು ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಜಸ್', 'ತಜೌ', 'ಗಗೌ' ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ತತೌ', 'ಜಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ; 'ಗಃ' ಎಂಬುದನ್ನು ಪಿಂಗಲನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪಾದೇಽಥ ವಿಷಮೇ ಚೈವ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ನನೌ ರಯೌ । ಸಮೇ ನಜೌ ಜರೌ ಗಶ್ಚ ವೈತಾಲೀಯಂ ವದನ್ತಿ ಹಿ । ವೃತ್ತಞ್ಚಾಪರವಕ್ತ್ರಾಖ್ಯಮೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ಪರಮ್ ॥ ೧,೨೧೦.

ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ 'ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ', 'ನನೌ', 'ರಯೌ' ಇರುತ್ತವೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ನಜೌ', 'ಜರೌ', 'ಗಃ' ಇರುತ್ತದೆ—ಇದನ್ನು 'ವೈತಾಲೀಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು 'ಅಪರವಕ್ತ್ರ' ಮತ್ತು 'ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಙ್ಮತೀ ರಜರಾ ಯಃ ಸ್ಯಾದಯುಗ್ಮೇ ಜರಜಾ ರಗೌ ॥ ೧,೨೧೦.

'ವಾಂಗ್ಮತಿ' ಎಂದರೆ 'ರಜರಾ'; ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ 'ಜರಜಾ' ಮತ್ತು 'ರಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೧ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಪ್ರಥಮೋಽಷ್ಟಾಕ್ಷರೈಃ ಪಾದೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರೈಃ । ತೃತೀಯಃ ಷೋಡಶಾರ್ಣೈಶ್ಚ ವಿಂಶದ್ವರ್ಣೈಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ॥ ೧,೨೧೧.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳು, ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಆಪೀಡಃ ಸರ್ವಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪೂರ್ವಪಾದಾನ್ತಗದ್ವಯಃ ॥ ೧,೨೧೧.

'ಆಪೀಡ' ಎಂಬುದು 'ಸರ್ವಲ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ದ್ವಿತೀಯೇಽಷ್ಟಾಕ್ಷರೈಃ ಪಾದೇ ಕಲಿಕಾ ಪ್ರಥಮೇರ್ಽಕಜೇ । ಲವಲೀ ಸ್ಯಾತ್ತೃತೀಯೇಽಥ ಪೂರ್ವವಚ್ಚಾಷ್ಟ ಕಾಕ್ಷರೇ । ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಚಾಮೃತಧಾರೇಯಂ ಚತುರಷ್ಟಾಕ್ಷರೇ ಸತಿ ॥ ೧,೨೧೧.

ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಕಲಿಕಾ' ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವುದು; ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಅರ್ಕಜ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಲವಲಿ', ಹಾಗೆಯೇ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು. ನಾಲ್ಕೂ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅಮೃತಧಾರಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

(ಇತಿ ಪದಚತುರೂರ್ಧ್ವಪ್ರಕರಣಮ್) । ಸಜೌ ಸಲೌ ಚ ಪ್ರಥಮೇ ನಸಜಾ ಗೋ ದ್ವಿತೀಯಕೇ । ತೃತೀಯೇ ಭನಭಾ ಗಶ್ಚ ಚತುರ್ಥೇ ಸಜಸಾ ಜಗೌ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜೌ', 'ಸಲೌ'; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನಸಜಾ', 'ಗೋ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಭನಭಾ', 'ಗಃ'; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜಸಾ', 'ಜಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

ಪೂರ್ವವತ್ಸ್ಯಾತ್ಸೌರಭಕಂ ತೃತೀಯೇಽಘ್ರೌ ರನೌ ಭಗೌ । ಲಲಿತಞ್ಚಾದ್ಗತಾವತ್ಸ್ಯಾತೃತೀಯೇಂಽಘ್ರೌ ನನೌ ಸಸೌ ॥ ೧,೨೧೧.

ಹಿಂದಿನಂತೆ 'ಸೌರಭಕ' ಬರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ರಣೌ', 'ಭಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ. 'ಲಲಿತ' ಎಂದರೆ 'ಅದ್ಗತ'ದಂತೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ನನೌ', 'ಸಸೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

(ಇತ್ಯುದ್ಗತಾಪ್ರಕರಣಮ್) । ಉಪಸ್ಥಿತಪ್ರಚುಪಿತಂ ಪ್ರಥಮೇಽಘ್ರೌ ಮಸೌ ಜಭೌ । ಗೌ ದ್ವಿತೀಯೇ ಸನಜರಾ ಗಸ್ತೃತೀಯೇ ನನೌ ಚ ಸಃ । ನೌ ನಜೌ ಯಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷ ಪಾದಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಗತ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) 'ಉಪಸ್ಥಿತ' ಮತ್ತು 'ಪ್ರಚುಪಿತ': ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ಮಸೌ', 'ಜಭೌ'; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗೌ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸನಜರಾ', 'ಗಃ', 'ನನೌ'; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನೌ', 'ನಜೌ', ಉಳಿದ ಪಾದಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ತೃತೀರ್ಯೇಽಘ್ರೌ ವಿಶೇಷಶ್ಚ ವೃತ್ತಂ ಸ್ಯಾನ್ನೌ ಸನೌ ನಸೌ ॥ ೧,೨೧೧.

ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ' ವಿಶೇಷ; ಛಂದಸ್ಸು 'ನೌ', 'ಸನೌ', 'ನಸೌ' ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಷಭಂ ತಜರಾಃ ಪಾದೇ ತೃತೀಯೇಽನ್ಯಚ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಥಮಂ ಶೇಷೇ ತಜ್ರಾಃ ಶುದ್ಧವಿರಾಡ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

'ಆರ್ಷಭ'ದಲ್ಲಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ತಜರಾಃ' ಇರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ. ಉಳಿದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ; 'ತಜ್ರಾಃ' ಎಂಬುದನ್ನು 'ಶುದ್ಧವಿರಾಟ್' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

(ಇತ್ಯುಪಸ್ಥಿತಪ್ರಚುಪಿತಪ್ರಕರಣಮ್) । ವಿಷಮಾಕ್ಷರಪಾದಂ ವಾ ಪಞ್ಚಷಟ್ಕಾದಿ ಯಾವಕಮ್ । ಛನ್ದೋಽತ್ರ ನೋಕ್ತಾ ಗಾಥೇತಿ ದಶಧರ್ಂಮಾದಿವದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತ ಪ್ರಚುಪಿತ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸಮವಲ್ಲದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪಾದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಗಾಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ 'ದಶಧರ್ಮ' ಮುಂತಾದವುಗಳಂತೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೨ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಪ್ರಸ್ತಾರ ಆದ್ಯಗೋಽಥೋ ಲಃ ಪರತುಲ್ಯೋಽಥ ಪೂರ್ವಗಃ । ನಷ್ಟಮಧ್ಯೇ ಸಮೇಂಽಕೇ ಲಃ ಸಮೇಽರ್ಧೇ ವಿಷಮೇ ಗುರುಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು 'ಗೋ', ನಂತರ 'ಲಃ', ನಂತರ 'ಪರತುಲ್ಯ', ನಂತರ 'ಪೂರ್ವಗ'. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಮ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಲಃ'; ಸಮದ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸಮವಲ್ಲದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಗುರುಃ'.

ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣಂ ಲಾದ್ಯಂ ದ್ವಿರುದ್ದಿಷ್ಟಕ ಏಕನುತ್ ॥ ೧,೨೧೨.

ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮವನ್ನು 'ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು 'ಲಃ'ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು 'ಏಕ'ದಿಂದ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಖ್ಯಾ ದ್ವಿರರ್ಧೇ ರೂಪೇ ತು ಶೂನ್ಯಂ ಶೂನ್ಯೇ ದ್ವಿರೀರಿತಮ್ । ತಾವದರ್ಧೇ ತದ್ಗುಣಿತಂ ದ್ವಿರ್ದ್ವ್ಯೂನನ್ತು ತದನ್ತತಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಸಂಖ್ಯೆ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೂಪದಂತೆ; ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಗುಣಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು.

ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಮೇರುಃ ಪ್ರಸ್ತಾರತೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೨.

ಅತ್ತೆಲ್ಲೋ ಪೂರ್ಣತೆ, ಇತ್ತೆಲ್ಲೋ ಪೂರ್ಣತೆ; ಮೆರುಪರ್ವತವನ್ನೂ ಹಂಚಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಲಗಸಂಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಸಂಖ್ಯಾ ಚಾದ್ಯಾಙ್ಗುಲಮಥೋರ್ಧ್ವತಃ । ಸಂಖ್ಯೈವ ದ್ವಿಗುಣೈಕೋನಾಚ್ಛನ್ದಃ ಸಾರೋಽಯಮೀರಿತಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಚಿಕ್ಕದು ಎಷ್ಟು, ವೃತ್ತರೂಪ ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದು ಮೊದಲು ಬೆರಳಿನಿಂದ, ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ, meters (ಛಂದಸ್ಸು) ಯ ಸಾರಾಂಶವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೩ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಹರೇಃ ಶ್ರುತ್ವಾಬ್ರವೀದ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಯಥಾ ವ್ಯಾಸಾಯ ಶೌನಕ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸಮಾಚಾರಂ ಸರ್ವದಂ ತೇ ತಥಾ ವದೇ ॥ ೧,೨೧೩.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಹರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಹಿಂದೆ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಶೌನಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಇತರರ ನಡೆ-ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನೀಗ ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತೀ ತು ವಿಜ್ಞಾಯ ಶ್ರೌತಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್ । ಶ್ರೌತಂ ಕರ್ಮ ನ ಚೇದುಕ್ತಂ ತದಾ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ ೧,೨೧೩.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು.

ತತ್ರಾಪ್ಯಶಕ್ತಃ ಕರಣೇ ಸದಾಚಾರಂ ಚರೇದ್ವುಧಃ । ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತೀ ಹ ವಿಪ್ರಾಣಾಂ ಲೋಚನೇ ಕರ್ಮದರ್ಶನೇ ॥ ೧,೨೧೩.

ಅದನ್ನೂ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ, ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಪಾಲಿಸಬೇಕು; ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಕರ್ಮವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಕಣ್ಣುಗಳಂತಿವೆ.

ಶ್ರುತ್ಯುಕ್ತಃ ಪರಮೋ ಧರ್ಮಃ ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಗತೋಽಪರಃ । ಸಿಷ್ಟಾಚಾರೇಣ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತಸ್ತ್ರಯೋ ಧರ್ಮಾಃ ಸನಾತನಾಃ ॥ ೧,೨೧೩.

ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದು ಪರಮ ಧರ್ಮ, ಸ್ಮೃತಿಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಇನ್ನೊಂದು, ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದಿಂದ ದೊರೆಯುವುದು ಮೂರನೆಯದು—ಈ ಮೂರು ಶಾಶ್ವತ ಧರ್ಮಗಳು.

ಸತ್ಯಂ ದಾನಂ ದಯಾಲೋಭೋ ವಿದ್ಯೇಜ್ಯಾ ಪೂಜನಂ ದಮಃ । ಅಷ್ಟೌ ತಾನಿ ಪವಿತ್ರಾಣಿ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೧೩.

ಸತ್ಯ, ದಾನ, ದಯೆ, ಲೋಭವಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ವಿದ್ಯೆ, ಪೂಜೆ, ದಮನ—ಈ ಎಂಟು ಶುದ್ಧ ಗುಣಗಳು ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ತೇಜೋಮಯಾನಿ ಪೂರ್ವೇಷಾಂ ಶರೀರಾಣೀನ್ದ್ರಿಯಾಣಿ ಚ । ನ ಲಿಪ್ಯತೇ ಪಾತಕೇನ ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವಾಮ್ಭಸಾ ॥ ೧,೨೧೩.

ಹಳೆಯವರ ದೇಹ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಪ್ರಕಾಶದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದವು; ಅವು ಪಾಪದಿಂದ ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಹೂವಿನ ಎಲೆಗೆ ನೀರು ಅಂಟದಂತೆ.

ನಿವಾಸಮುಖ್ಯಾ ವರ್ಣಾನಾಂ ಧರ್ಮಾಚಾರಾಃ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಾಃ । ಸತ್ಯಂ ಯಜ್ಞಸ್ತಪೋ ದಾನಮೇತದ್ಧರ್ಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೧೩.

ವರ್ಣಗಳ ಮುಖ್ಯ ವಾಸಸ್ಥಾನವೆಂದರೆ ಅವರ ಧರ್ಮ ಮತ್ತು ಆಚರಣೆ; ಸತ್ಯ, ಯಜ್ಞ, ತಪಸ್ಸು, ದಾನ—ಇವೆ ಧರ್ಮದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಅದತ್ತಸ್ಯಾನುಪಾದಾನಂ ದಾನಮಧ್ಯಯನಂ ಜಪಃ । ವಿದ್ಯಾ ವಿತ್ತಂ ತಪಃ ಶೌಚಂ ಕುಲೇ ಜನ್ಮ ತ್ವರೋಗಿತಾ ॥ ೧,೨೧೩.

ಕೊಡದಿದ್ದನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದಿರುವುದು, ದಾನ, ಅಧ್ಯಯನ, ಜಪ; ವಿದ್ಯೆ, ಸಂಪತ್ತು, ತಪಸ್ಸು, ಸ್ವಚ್ಛತೆ, ಉತ್ತಮ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟು, ರೋಗರಹಿತತೆ.

ಸಂಸಾರೋಚ್ಛಿತ್ತಿಹೇತುಶ್ಚ ಧರ್ಮಾದೇವ ಪ್ರವರ್ತತೇ । ಧರ್ಮಾತ್ಸುಖಂ ಚ ಜ್ಞಾನಂ ಚ ಜ್ಞಾನಾನ್ಮೋಕ್ಷೋಽಧಿಗಮ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೧೩.

ಸಂಸಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸುವ ಕಾರಣ ಧರ್ಮದಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ; ಧರ್ಮದಿಂದ ಸುಖವೂ ಜ್ಞಾನವೂ, ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯೂ ಸಿಗುತ್ತದೆ.

ಇಜ್ಯಾಧ್ಯಯನದಾನಾನಿ ಯಥಾಶಾಸ್ತ್ರಂ ಸನಾತನಃ । ಬ್ರಹ್ಮಕ್ಷತ್ತ್ರಿಯವೈಶ್ಯಾನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯೋ ಧರ್ಮ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೧೩.

ಯಜ್ಞ, ಅಧ್ಯಯನ, ದಾನ—ಇವು ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರವಾಗಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣ, ಕ್ಷತ್ರಿಯ, ವೈಶ್ಯರಿಗೆ ಶಾಶ್ವತ ಸಾಮಾನ್ಯ ಧರ್ಮವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಯಾಜನಾಧ್ಯಯನೇ ಶುದ್ಧೇ ವಿಶುದ್ಧಾಚ್ಚ ಪ್ರತಿಗ್ರಹಃ । ವೃತ್ತಿತ್ರಯಮಿದಂ ಪ್ರಾಹುರ್ಮುನಯಃ ಶ್ರೇಷ್ಠವರ್ಣಿನಃ ॥ ೧,೨೧೩.

ಪವಿತ್ರ ಯಾಜಮಾನ್ಯ, ಪವಿತ್ರ ಅಧ್ಯಯನ, ಪವಿತ್ರವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು—ಈ ಮೂರು ಜೀವನೋಪಾಯಗಳನ್ನು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಶ್ರೇಷ್ಠ ವರ್ಣದವರಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದಾರೆ.

ಶಸ್ತ್ರೇಣಾಜೀವನಂ ರಾಜ್ಞೋ ಭೂತಾನಾಞ್ಚಾಭಿರಕ್ಷಣಮ್ । ಪಾಶುಪಾಲ್ಯಂ ಕೃಷಿಃ ಪಣ್ಯಂ ವೈಶ್ಯಸ್ಯಾಜೀವನಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೨೧೩.

ರಾಜನಿಗೆ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಜೀವನ ನಡೆಸುವುದು ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆ; ವೈಶ್ಯನಿಗೆ ಹಸುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು, ಕೃಷಿ, ವ್ಯಾಪಾರ—ಇವೆ ಅವನ ಜೀವನೋಪಾಯ.