ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ದಿಗರ್ಕೈರ್ಭದ್ರಕಂ ಭ್ರೌ ನ್ರೌ ನರನಾ ಗೋ ಯಥಾಕೃತಿಃ । ನಜೌ ಭಶ್ವಾಶ್ವಲಲಿತಂ ಜಭೌ ಜಭಲಗಾ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ದಿಗರ್ಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಭದ್ರಕ ಛಂದಸ್ಸು, ಭ್ರೌ, ನ್ರೌ, ನರನಾ ಮತ್ತು ಗೋ, ರೂಪದಂತೆ. ನಜೌ, ಭಶ್ವಾಶ್ವ, ಲಲಿತ, ಜಭೌ ಮತ್ತು ಜಭಲಗಾ ಕೂಡ ಛಂದಸ್ಸು.

ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡಞ್ಚಾಷ್ಟಬಾಣದಶಕೈರ್ಮೌ ತನೌ ನನೌ । ನಲೌ ಗುರುಶ್ಚ ವಿಕೃತಿಶ್ಛಿನ್ನಾ ಸಂಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮತ್ತಾಕ್ರೀಡ ಮತ್ತು ಎಂಟು ಬಾಣ, ಹತ್ತು, ಮೌ, ತನೌ ಮತ್ತು ನನೌ ಸೇರಿವೆ. ನಲೌ ಮತ್ತು ಗುರು, ವಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು, ಚಿನ್ನಾ ಎಂಬುದು ಸಂಕೃತಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಪಞ್ಚಾಶ್ವಾರ್ಕೈರ್ಭತೌ ತನ್ವೀ ನಸಭಾ ಭನಯಾ ಗಣಾಃ । ಕ್ರೌಞ್ಚಪದಾ ಬಾಣಶರವಸುಶೈಲೈರ್ಭಮೌ ಸಭೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಐದು ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಅರ್ಕಗಳೊಂದಿಗೆ ಭತೌ, ತನ್ವೀ, ನಸಭಾ ಮತ್ತು ಭನಯಾ ಗಣಗಳು. ಕ್ರೌಂಚಪದ, ಬಾಣ, ಶರ, ವಸುಶೈಲ, ಭಮೌ ಮತ್ತು ಸಭೌ ಸೇರಿವೆ.

ನೌ ನೌ ಗೋಽತಿಕೃತಿಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಚ್ಛನ್ದೋ ಹ್ಯುತ್ಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ । ವಸ್ವೀಶಾಶ್ವೈರ್ಮಮತನೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಭುಜಙ್ಗವಿಜೃಮ್ಭಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ನೌ, ನೌ ಮತ್ತು ಗೋ—ಅತಿಕೃತಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಉತ್ಕೃತಿ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು; ವಸ್ವೀ, ಈಶ, ಅಶ್ವ ಮತ್ತು ಮಮತನೈಃ ಸೇರಿ ಭುಜಂಗವಿಜೃಂಭಿತ ಛಂದಸ್ಸು.

ನನರಸೈರ್ಲಗಯುಕ್ತೈಶ್ಚ ಅಪವಾಹಾಖ್ಯಕಂ ಯತಿಃ । ಗುಹೈಃ ಷಡ್ಭೀ ರಸೈರ್ಬಾಣೈರ್ಮೋನಾಃ ಷಟ್ಸಗಗಾ ಗಣಾಃ ॥ ೧,೨೦೯.

ನನರಸ ಮತ್ತು ಲಘುಗಳೊಂದಿಗೆ ಅಪವಾಹಾಖ್ಯಕ ಛಂದಸ್ಸು; ಆರು ಗುಹ, ರಸ, ಬಾಣ, ಮೊನಾ ಮತ್ತು ಆರು ಸಗಗಾ ಗಣಗಳು.

ಚಣ್ಡವೃತ್ತಿಪ್ರಪಾತೋಽಸೌ ದಣ್ಡಕೋ ನೌ ತತೋಽಗರಃ । ರಫೇವೃದ್ಧಾನ್ತಕಾದಸ್ಯ ವ್ಯಾಲಜೀಮೂತಕಾದಯಃ ॥ ೧,೨೦೯.

ಚಂಡ ಛಂದಸ್ಸು, ಪ್ರಪಾತ, ದಂಡಕ, ನೌ ಮತ್ತು ನಂತರ ಅಗರ. ರಫೆ, ವೃದ್ಧಾಂತ ಮತ್ತು ಇತರರಿಂದ, ವ್ಯಾಲ, ಜೀಮೂತ ಮತ್ತು ಇತರ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೦ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಸಸಸಲಗಾಶ್ಚ ವಿಷಮೇ ಪಾದೇ ಯದ್ಯುಪಚಿತ್ರಕಮ್ । ಸಮೇ ಭೌ ಭಗಗಾಃ ಸ್ಯುಶ್ಚ ದ್ರುತಮಧ್ಯಾ ಭಭೌ ಭಗೌ ॥ ೧,೨೧೦.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಸಸಸಲಗಾ ಅಸಮಾನ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಬಂದರೆ ಅದನ್ನು ಉಪಚಿತ್ರಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಸಮ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಭೌ, ಭಗಗಾ ದ್ರುತಮಧ್ಯಾ, ಭಭೌ, ಭಗೌ ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಗಃ ಪಾದೇ ವಿಷಮೇಽನ್ಯತ್ರ ನಜೌ ಜ್ಯೌ ಚ ಗಣೌ ಸ್ಮೃತೌ ॥ ೧,೨೧೦.

ಒಂದೇ ಸಮಪಾದದಲ್ಲಿ ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗಃ' ಎಂಬುದು ಬರುತ್ತದೆ; ಬೇರೆಡೆ 'ನಜೌ', 'ಜ್ಯೌ', 'ಗಣೌ' ಎಂಬುವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ.

ವಿಷಮೇ ವೇಗವತೀ ಸಾ ಗಃ ಸಮೇ ಭೌ ಭೋ ಗಗೌ ಗಣಾಃ । ಪಾದೇಽಸಮೇ ತಜೌ ರೋ ಗಃ ಸಮೇ ಮಸೌ ಜಗೌ ಗರುಃ । ಭವೇದ್ಭದ್ರವಿರಾಟ್ಕೇತುಮತೀ ತು ವಿಷಮೇ ಸಜೌ ॥ ೧,೨೧೦.

ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗಃ' ವೇಗವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ಭೌ', 'ಭೋ', 'ಗಗೌ', 'ಗಣಗಳು' ಇರುತ್ತವೆ. ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ತಜೌ', 'ರೋ', 'ಗಃ' ಇರುತ್ತದೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ಮಸೌ', 'ಜಗೌ', 'ಗರುಃ' ಇರುತ್ತದೆ. 'ಭದ್ರವಿರಾಟ್‌ಕೇತುಮತಿ' ಎಂಬುದು ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜೌ' ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಸಗೌ ಸಮೇ ಭ್ರೌ ನಗಗಾ ಆಖ್ಯಾನಕೀ ತ್ವಥಾಸಮೇ । ತೌ ಜೋ ಗಗೌ ಸಮೇ ಪಾದೇ ಜತಜಾ ಗುರುಕದ್ವಯಮ್ ॥ ೧,೨೧೦.

ಸಮವಾದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಗೌ', 'ಭ್ರೌ', 'ನಗಗಾ', 'ಆಖ್ಯಾನಕಿ' ಇರುತ್ತವೆ; ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ತೌ', 'ಜೋ', 'ಗಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ. ಸಮವಾದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಪಾದೆ', 'ಜತಜಾ', ಮತ್ತು ಎರಡು 'ಗುರುಕ'ಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕಂ ಸ್ಯಾದ್ವಿಷಮೇ ಜಸ್ತಜೌ ಗಗೌ । ತತೌ ಜಗೌ ಸಮೇ ಗಃ ಸ್ಯಾತ್ಪಿಙ್ಗಲೇನ ಹ್ಯುದಾಹೃತಮ್ ॥ ೧,೨೧೦.

ವಿಪರೀತಾಖ್ಯಾನಕ ಎಂಬುದು ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಜಸ್', 'ತಜೌ', 'ಗಗೌ' ರೂಪದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ತತೌ', 'ಜಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ; 'ಗಃ' ಎಂಬುದನ್ನು ಪಿಂಗಲನು ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.

ಪಾದೇಽಥ ವಿಷಮೇ ಚೈವ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ನನೌ ರಯೌ । ಸಮೇ ನಜೌ ಜರೌ ಗಶ್ಚ ವೈತಾಲೀಯಂ ವದನ್ತಿ ಹಿ । ವೃತ್ತಞ್ಚಾಪರವಕ್ತ್ರಾಖ್ಯಮೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ಪರಮ್ ॥ ೧,೨೧೦.

ಸಮವಲ್ಲದ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ ಪಾದದಲ್ಲಿಯೂ 'ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ', 'ನನೌ', 'ರಯೌ' ಇರುತ್ತವೆ; ಸಮವಾದಲ್ಲಿ 'ನಜೌ', 'ಜರೌ', 'ಗಃ' ಇರುತ್ತದೆ—ಇದನ್ನು 'ವೈತಾಲೀಯ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಮತ್ತೊಂದು ಛಂದಸ್ಸನ್ನು 'ಅಪರವಕ್ತ್ರ' ಮತ್ತು 'ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಙ್ಮತೀ ರಜರಾ ಯಃ ಸ್ಯಾದಯುಗ್ಮೇ ಜರಜಾ ರಗೌ ॥ ೧,೨೧೦.

'ವಾಂಗ್ಮತಿ' ಎಂದರೆ 'ರಜರಾ'; ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ 'ಜರಜಾ' ಮತ್ತು 'ರಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೧ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಪ್ರಥಮೋಽಷ್ಟಾಕ್ಷರೈಃ ಪಾದೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ದ್ವಾದಶಾಕ್ಷರೈಃ । ತೃತೀಯಃ ಷೋಡಶಾರ್ಣೈಶ್ಚ ವಿಂಶದ್ವರ್ಣೈಶ್ಚತುರ್ಥಕಃ ॥ ೧,೨೧೧.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹನ್ನೆರಡು ಅಕ್ಷರಗಳು, ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳು, ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಇಪ್ಪತ್ತು ಅಕ್ಷರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ.

ಆಪೀಡಃ ಸರ್ವಲಃ ಪ್ರೋಕ್ತಃ ಪೂರ್ವಪಾದಾನ್ತಗದ್ವಯಃ ॥ ೧,೨೧೧.

'ಆಪೀಡ' ಎಂಬುದು 'ಸರ್ವಲ' ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಇದು ಮೊದಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳ ಅಂತ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ದ್ವಿತೀಯೇಽಷ್ಟಾಕ್ಷರೈಃ ಪಾದೇ ಕಲಿಕಾ ಪ್ರಥಮೇರ್ಽಕಜೇ । ಲವಲೀ ಸ್ಯಾತ್ತೃತೀಯೇಽಥ ಪೂರ್ವವಚ್ಚಾಷ್ಟ ಕಾಕ್ಷರೇ । ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಚಾಮೃತಧಾರೇಯಂ ಚತುರಷ್ಟಾಕ್ಷರೇ ಸತಿ ॥ ೧,೨೧೧.

ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಕಲಿಕಾ' ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವುದು; ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಅರ್ಕಜ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಲವಲಿ', ಹಾಗೆಯೇ ಮೊದಲಿನಂತೆ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳು. ನಾಲ್ಕೂ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಎಂಟು ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದರೆ ಅದನ್ನು 'ಅಮೃತಧಾರಾ' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

(ಇತಿ ಪದಚತುರೂರ್ಧ್ವಪ್ರಕರಣಮ್) । ಸಜೌ ಸಲೌ ಚ ಪ್ರಥಮೇ ನಸಜಾ ಗೋ ದ್ವಿತೀಯಕೇ । ತೃತೀಯೇ ಭನಭಾ ಗಶ್ಚ ಚತುರ್ಥೇ ಸಜಸಾ ಜಗೌ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಪಾದಗಳ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜೌ', 'ಸಲೌ'; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನಸಜಾ', 'ಗೋ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಭನಭಾ', 'ಗಃ'; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸಜಸಾ', 'ಜಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

ಪೂರ್ವವತ್ಸ್ಯಾತ್ಸೌರಭಕಂ ತೃತೀಯೇಽಘ್ರೌ ರನೌ ಭಗೌ । ಲಲಿತಞ್ಚಾದ್ಗತಾವತ್ಸ್ಯಾತೃತೀಯೇಂಽಘ್ರೌ ನನೌ ಸಸೌ ॥ ೧,೨೧೧.

ಹಿಂದಿನಂತೆ 'ಸೌರಭಕ' ಬರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ರಣೌ', 'ಭಗೌ' ಇರುತ್ತವೆ. 'ಲಲಿತ' ಎಂದರೆ 'ಅದ್ಗತ'ದಂತೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ನನೌ', 'ಸಸೌ' ಇರುತ್ತವೆ.

(ಇತ್ಯುದ್ಗತಾಪ್ರಕರಣಮ್) । ಉಪಸ್ಥಿತಪ್ರಚುಪಿತಂ ಪ್ರಥಮೇಽಘ್ರೌ ಮಸೌ ಜಭೌ । ಗೌ ದ್ವಿತೀಯೇ ಸನಜರಾ ಗಸ್ತೃತೀಯೇ ನನೌ ಚ ಸಃ । ನೌ ನಜೌ ಯಶ್ಚತುರ್ಥೇ ಸ್ಯಾಚ್ಛೇಷ ಪಾದಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ಉದ್ಗತ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) 'ಉಪಸ್ಥಿತ' ಮತ್ತು 'ಪ್ರಚುಪಿತ': ಮೊದಲ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ', 'ಮಸೌ', 'ಜಭೌ'; ಎರಡನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಗೌ'; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಸನಜರಾ', 'ಗಃ', 'ನನೌ'; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ನೌ', 'ನಜೌ', ಉಳಿದ ಪಾದಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇರುತ್ತವೆ.

ತೃತೀರ್ಯೇಽಘ್ರೌ ವಿಶೇಷಶ್ಚ ವೃತ್ತಂ ಸ್ಯಾನ್ನೌ ಸನೌ ನಸೌ ॥ ೧,೨೧೧.

ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ಘ್ರೌ' ವಿಶೇಷ; ಛಂದಸ್ಸು 'ನೌ', 'ಸನೌ', 'ನಸೌ' ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಷಭಂ ತಜರಾಃ ಪಾದೇ ತೃತೀಯೇಽನ್ಯಚ್ಚ ಪೂರ್ವವತ್ । ಪೂರ್ವವತ್ಪ್ರಥಮಂ ಶೇಷೇ ತಜ್ರಾಃ ಶುದ್ಧವಿರಾಡ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

'ಆರ್ಷಭ'ದಲ್ಲಿ ಪಾದದಲ್ಲಿ 'ತಜರಾಃ' ಇರುತ್ತದೆ; ಮೂರನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನಂತೆ. ಉಳಿದ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು ಹಿಂದಿನಂತೆಯೇ; 'ತಜ್ರಾಃ' ಎಂಬುದನ್ನು 'ಶುದ್ಧವಿರಾಟ್' ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

(ಇತ್ಯುಪಸ್ಥಿತಪ್ರಚುಪಿತಪ್ರಕರಣಮ್) । ವಿಷಮಾಕ್ಷರಪಾದಂ ವಾ ಪಞ್ಚಷಟ್ಕಾದಿ ಯಾವಕಮ್ । ಛನ್ದೋಽತ್ರ ನೋಕ್ತಾ ಗಾಥೇತಿ ದಶಧರ್ಂಮಾದಿವದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೧.

(ಇಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತ ಪ್ರಚುಪಿತ ಪ್ರಕಾರ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.) ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುವ ಸಮವಲ್ಲದ ಅಕ್ಷರಗಳ ಪಾದವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಗಾಥೆಯ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ 'ದಶಧರ್ಮ' ಮುಂತಾದವುಗಳಂತೆ ಆಗಿರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೨ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಪ್ರಸ್ತಾರ ಆದ್ಯಗೋಽಥೋ ಲಃ ಪರತುಲ್ಯೋಽಥ ಪೂರ್ವಗಃ । ನಷ್ಟಮಧ್ಯೇ ಸಮೇಂಽಕೇ ಲಃ ಸಮೇಽರ್ಧೇ ವಿಷಮೇ ಗುರುಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಪ್ರಸ್ತಾರದಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯದು 'ಗೋ', ನಂತರ 'ಲಃ', ನಂತರ 'ಪರತುಲ್ಯ', ನಂತರ 'ಪೂರ್ವಗ'. ಮಧ್ಯಭಾಗದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಸಮ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಲಃ'; ಸಮದ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ, ಸಮವಲ್ಲದ ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ 'ಗುರುಃ'.

ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣಂ ಲಾದ್ಯಂ ದ್ವಿರುದ್ದಿಷ್ಟಕ ಏಕನುತ್ ॥ ೧,೨೧೨.

ವಿಪರೀತ ಕ್ರಮವನ್ನು 'ಪ್ರತಿಲೋಮಗುಣ' ಎನ್ನುತ್ತಾರೆ, ಅದು 'ಲಃ'ನಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟು 'ಏಕ'ದಿಂದ ಅಂತ್ಯಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ಸಂಖ್ಯಾ ದ್ವಿರರ್ಧೇ ರೂಪೇ ತು ಶೂನ್ಯಂ ಶೂನ್ಯೇ ದ್ವಿರೀರಿತಮ್ । ತಾವದರ್ಧೇ ತದ್ಗುಣಿತಂ ದ್ವಿರ್ದ್ವ್ಯೂನನ್ತು ತದನ್ತತಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಸಂಖ್ಯೆ ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ರೂಪದಂತೆ; ಶೂನ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಅರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಷ್ಟು ಇದ್ದರೂ ಅದನ್ನು ಗುಣಿಸಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ತೆಗೆದುಹಾಕಬೇಕು.

ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಪರೇ ಪೂರ್ಣಂ ಮೇರುಃ ಪ್ರಸ್ತಾರತೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೧೨.

ಅತ್ತೆಲ್ಲೋ ಪೂರ್ಣತೆ, ಇತ್ತೆಲ್ಲೋ ಪೂರ್ಣತೆ; ಮೆರುಪರ್ವತವನ್ನೂ ಹಂಚಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಲಗಸಂಖ್ಯಾ ವೃತ್ತಸಂಖ್ಯಾ ಚಾದ್ಯಾಙ್ಗುಲಮಥೋರ್ಧ್ವತಃ । ಸಂಖ್ಯೈವ ದ್ವಿಗುಣೈಕೋನಾಚ್ಛನ್ದಃ ಸಾರೋಽಯಮೀರಿತಃ ॥ ೧,೨೧೨.

ಚಿಕ್ಕದು ಎಷ್ಟು, ವೃತ್ತರೂಪ ಎಷ್ಟು ಎಂಬುದು ಮೊದಲು ಬೆರಳಿನಿಂದ, ನಂತರ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಎಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಅದೇ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ಎರಡುಪಟ್ಟು ಮಾಡಿ ಒಂದನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರೆ, meters (ಛಂದಸ್ಸು) ಯ ಸಾರಾಂಶವೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೧೩ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಹರೇಃ ಶ್ರುತ್ವಾಬ್ರವೀದ್ಬ್ರಹ್ಮಾ ಯಥಾ ವ್ಯಾಸಾಯ ಶೌನಕ । ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾದಿಸಮಾಚಾರಂ ಸರ್ವದಂ ತೇ ತಥಾ ವದೇ ॥ ೧,೨೧೩.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಹರಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಕೇಳಿದ ಬ್ರಹ್ಮನು, ಹಿಂದೆ ವ್ಯಾಸ ಮತ್ತು ಶೌನಕರಿಗೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಮತ್ತು ಇತರರ ನಡೆ-ನಡವಳಿಕೆಗಳನ್ನೆಲ್ಲಾ ನಾನೀಗ ನಿಮಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರುತಿಸ್ಮೃತೀ ತು ವಿಜ್ಞಾಯ ಶ್ರೌತಂ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್ । ಶ್ರೌತಂ ಕರ್ಮ ನ ಚೇದುಕ್ತಂ ತದಾ ಸ್ಮಾರ್ತಂ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ ೧,೨೧೩.

ವೇದ ಮತ್ತು ಸ್ಮೃತಿಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ವೇದೋಕ್ತ ಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು; ವೇದದಲ್ಲಿ ಹೇಳದಿದ್ದರೆ, ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿರುವುದನ್ನು ಆಚರಿಸಬೇಕು.