ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಆರ್ಯಾ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧಲಕ್ಷ್ಮ ಗೀತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚೇದ್ದಲದ್ವಯೇ । ಉಪಗೀತಿರ್ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧಾದುದ್ಗೀತಿರ್ವ್ಯತ್ಯಯಾದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷಣ; ಗೀತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡೂ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ; ಉಪಗೀತಿಯು ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ, ಉದ್ಗೀತಿಯು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಶ್ಚಾನ್ತಗುರುರ್ಗೋತಿಜಾತೇಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಷಟ್ಕಲಾ ವಿಷಮೇ ಚೇತ್ಸ್ಯುಃ ಸಮೇಽಷ್ಟೌ ನ ನಿರನ್ತರಾಃ । ಸಮಾ ಪರಾಶ್ರಿತಾ ನ ಸ್ಯಾದ್ವೈತಾಲೀಯೇ ರಲೌ ಗುರುಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ; ಇವು ಗೋತಿಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಬೆಸೆಯಲ್ಲ ಆರು ಕಲಾ ಇದ್ದರೆ, ಸಮದಲ್ಲಿ ಎಂಟು, ಅವಿರತವಾಗಿರಬಾರದು; ಸಮಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರದು, ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ ಇರಬೇಕು.

ಅನ್ತೇರ್ಯೌ ಪೂರ್ವವದಿದಮೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ಮತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಯಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾದ್ಗೌ ಸ್ಯಾದಾಪಾತಲಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಥೋ ದಕ್ಷಿಣಾನ್ತಿಕಾ । ಪರಾಶ್ರಿತೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಲಃ ಪಾದೇಷು ನಿಖಿಲೇಷ್ವಪಿ ॥ ೧,೨೦೮.

ಭಾದ್ಗೌ ಎಂಬುದು ಆಪಾತಲಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂತಿಕೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಪರಾಶ್ರಿತ ಎಂಬ ಎರಡನೇ 'ಲ' ಎಲ್ಲ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.

ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿರಸಮೇ ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿಸ್ತು ಯುಗ್ಮಕೇ । ಸಪಞ್ಚಮಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೇ ಯುಗಪತ್ತೌ ಪ್ರವೃತ್ತಕಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಸಮವಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೂಡಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಉದೀಚ್ಯಾದ್ಯಙ್ಘ್ರಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯುಗ್ಮಪಾದೈಕಪಾದಿಕಾ । ಚಾರುಹಾಸಿನ್ಯಯುಗ್ಮಾಙ್ಘ್ರೌ ವೈತಾಲೀಯಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯದ ಮೊದಲ ಪಾದ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಪಾದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯುಗ್ಮಪಾದ ಎಂಬ ಏಕಪಾದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ, ಇದನ್ನು ಅದರ ಸಂಗ್ರಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಕ್ತ್ರಂ ನಾದ್ಯಾನ್ನಸೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಚತುರ್ಥಾದ್ಯಗಣೋ ಭವೇತ್ । ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರಂ ಜೇನ ಸಮೇ ವಿಪರೀತಾದಿರನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮುಖವು 'ನ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬಾರದು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಣವಿರಬೇಕು. ಪಥ್ಯಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ 'ಜ' ಇದ್ದರೆ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಬದಲಾದಂತಾಗಿದೆ.

ಉಸಮೇ ನಶ್ಚ ಚಪಲಾ ವಿಪುಲಾ ಲಘುಸಪ್ತಮಾ । ನಿಖಿಲೇ ವಾ ಸೈತವಸ್ಯ ಮ್ರೌ ನ್ತೌ ಚಾಬ್ಧೇಸ್ತತ್ಪೂರ್ವಕೌ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉಸಮೆ, ನ ಮತ್ತು ಚಪಲಾ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲಾ ಏಳನೇ ಲಘುವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಸೈತವದಲ್ಲಿ ಮ್ರೌ ಮತ್ತು ತೌ ಇವೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ತತ್ಪೂರ್ವಕವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಷೋಡಶಲೋಽಚಲಧೃತಿರ್ಮಾತ್ರಾಸಮಕಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೦೮.

ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ ಅಚಲಧೃತಿಯು ಸಮಮಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನವಮಲಸ್ತಥಾ ಗೋಽನ್ತ್ಯಃ ಜೋ ನ್ಲೌವಾಥಾಮ್ಬುಧೇರ್ಯಥಾ । ವಿಶ್ಲೋಕಃ ಸ್ಯಾತ್ತಚ್ಚತುಷ್ಕದ್ವಿಗುಣಾದ್ವಾನವಾಸಿಕಾ ॥ ೧,೨೦೮.

ನವ, ಮಲ ಮತ್ತು ಗೋ ಅಂತ್ಯವಾಗಿವೆ; ಜೊ, ನ್ಲೌ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ. ವಿಶ್ಲೋಕವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನವಾಸಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಣಾಷ್ಟನವಕೇಷು ಸ್ಯಾಲ್ಲಶ್ಚಿತ್ರಾ ಷೋಡಶಾತ್ಮಿಕಾ । ಸಮಮಾತ್ರಾಸಮಾದಿಷ್ಟಂ ಪದಾಕುಲಕಮೀರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಬಾಣ, ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತರಲ್ಲಿ ಲ ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಾ, ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವದು. ಸಮಮಾತ್ರೆಯು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪದಾಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವೃತ್ತಮಾತ್ರಾ ವಿನಾ ವರ್ಣೈರ್ಲಾ ವರ್ಣಾ ಗುರುಭಿರ್ವಿನಾ । ಗುರುವೋ ಲೈರ್ದಲೇ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಾತ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ವೃತ್ತವು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಲ ಎಂಬುದು ಗುರುವಿಲ್ಲದೆ ಇದೆ; ಗುರುಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಲ ಎಂಬ ಪಾದದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಇದು ನಿಶ್ಚಿತ ನಿಯಮ.

ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಾತಿಲಾ ಗನ್ತಾ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧೇ ದ್ವಿತೀಯಕೇ । ತ್ರಿಂಶದಸ್ಯಾಂ ಶಿಖಾ ಗನ್ತಾ ಖಞ್ಜಾತದ್ವ್ಯತ್ಯಯಾದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಲ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇಯದು; ಮೂವತ್ತು ಲ ಶಿಖೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಖಂಜದ ವ್ಯತ್ಯಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಷೋಡಶಾನಙ್ಗಕ್ರೀಡಾ ಗಾ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಚ್ಚರಮೇ ಚ ಲಾಃ । ಸಪ್ತವಿಂಶಾತಿಲಾ ಗನ್ತಾ ದಲಯೋ ರುಚಿರಾ ದ್ವಯೋಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಅನಂಗಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಲ, ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಎರಡೂ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ.

ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ವರ್ಣವೃತ್ತಾನಿ ವಚ್ಮಿ ವೈ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ನಾನು ವರ್ಣವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೦೯ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಶ್ರೀರುಕ್ಥಾ ಗೇನ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಉತ್ಯುಕ್ಥಾ ಸ್ತ್ರೀ ಗುರುದ್ವಯಮ್ । ಮೋ ನಾರೀ ರೋ ಮೃಗೀ ಮಧ್ಯಾ ಮಗೌ ಕನ್ಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಯಾ ॥ ೧,೨೦೯.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಶ್ರೀರುಕ್ಥವೆಂಬುದು ಗೆನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಉತ್ಯುಕ್ತವು ಎರಡು ಗುರುಗಳಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದೆ; ಮೊ ಎಂಬುದು ಹೆಣ್ಣು, ರೋ ಎಂಬುದು ಮೃಗ, ಮಧ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಮಗೌ, ಕನ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ.

ಭೋ ಗೌ ಪಙ್ಕ್ತಿಃ ಸುಪ್ರಾತಿಷ್ಠಾ ತನುಮಧ್ಯಾ ತಯೌ ಸ್ಮೃತಾ । ನಯಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಲಲಲಿತಾ ಗಾಯತ್ರೀಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಹಿ ॥ ೧,೨೦೯.

ಭೋ ಗೌ ಎಂಬುದು ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ, ತಯೌ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಯಾ ಮತ್ತು ಬಾಲಲಲಿತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಇದು ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸಾಗಿದೆ.

ಮಸಗೈರ್ಮದಲೇಖಾ ಸ್ಯಾದುಷ್ಣಿಕ್ಛನ್ದಃ ಸ್ಮೃತಂ ಬುಧೈಃ । ಭೌ ಗೌ ಚಿತ್ರಪದಾ ಖ್ಯಾತಾ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಾ ಮಮೌ ಗಗೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮಸಗೈ ಮತ್ತು ಮದಲೇಖಾ ಎಂಬುದು ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಭೌ ಗೌ ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಪದ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ವಿದ್ಯುन्मಾಲಾ ಎಂದರೆ ಮಮೌ ಗಗೌ.

ಮಾಣವಕಂ ಭಾತ್ತಲಗಾ ಮ್ನೌ ಗೌ ಹಂಸರುತಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸಮಾನಿಕಾ ರಜಗಲಾ ಜರಲಾ ಗಃ ಪ್ರಮಾಣಿಕಾ । ಆಭ್ಯಾಮನ್ಯದ್ವಿತಾನಂ ಸ್ಯಾದನುಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದ ಈರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮಾಣವಕವೆಂದರೆ ಭಾತ್ತಲಗ, ಮ್ನೌ ಗೌ ಎಂಬುದು ಹಂಸರುತ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮಾನಿಕಾ, ರಜಗಲಾ, ಜರಲಾ, ಗಃ ಎಂಬುದು ಪ್ರಮಾಣಿಕ; ಈ ಎರಡರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿನ್ಯಾಸವು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ರನಸೈಃ ಸ್ಯಾದ್ಧಲಮುಖೀ ನೌ ಮಃ ಶಿಶುಭೃತಾ ಭವೇತ್ । ಬೃಹತೀಛನ್ದ ಇತ್ಯುಕ್ತಂ ಸ್ಮೌ ಜಗೌ ಸ ವಿರಾಜಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ರಣಸೈಯಿಂದ ಹಳಮುಖಿ ಆಗುತ್ತದೆ; ನೌ ಮಹ್ ಎಂಬುದು ಶಿಶುಧಾರಕಿಯಾಗುತ್ತದೆ; ಇದನ್ನು ಬೃಹತೀ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಸ್ಮೌ ಜಗೌ ಎಂಬುದು ಅದರ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ರೂಪ.

ಪಣವಂ ಸ್ಯಾನ್ಮನಯಗೈರ್ಮಯೂರಸಾರಿಣೀ ಭವೇತ್ । ರಜಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ರಗಾಭ್ಯಾಞ್ಚ ರುಕ್ಮವತೀ ಭಮೌ ಸಗೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಪಣವ ಎಂದರೆ ಮನಯಗೈ, ಅದರಿಂದ ಮಯೂರಸಾರಿಣಿ ರೂಪುಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ರಜಾ ಮತ್ತು ರಗಾ ಗಳಿಂದ ರುಕ್ಮವತಿ ಎಂಬುದು ಭಮೌ ಸಗೌ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಮತ್ತಾ ಮಭಸಗೈರ್ಯುಕ್ತಾ ನರಜಾ ಗೋ ಮನೋರಮಾ । ಪಙ್ಕ್ತಿಚ್ಛನ್ದಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಜಸತಾ ಗಾವುಪಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮತ್ತಾ, ಭ, ಗ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಜನರು ಮತ್ತು ಹಸುಗಳಿಗೆ ಆನಂದವನ್ನು ನೀಡುವ ಸುಂದರವಾದ ಪಂಕ್ತಿಚ್ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ತೌ ಜೋ ಗಾವಿನ್ದ್ರವಜ್ರಾ ಸ್ಯಾಜ್ಜತಜ್ಗಾ ಗುಪಪೂರ್ವಿಕಾ ॥ ೧,೨೦೯.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ 'ಗ', 'ವಿ', 'ಇಂದ್ರ' ಎಂಬ ಅಕ್ಷರಗಳಿದ್ದೂ, 'ಜ'ಯಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿರುವುದು ಗುಪಪೂರ್ವಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಪಜಾತಯೋಽನ್ಯಾದ್ಯನ್ತಾಃ ಸುಮುಖೀ ನಜಜಾ ಲಗೌ । ಭಭಭಾ ಗೌ ದೋಧಕಂ ಸ್ಯಾಚ್ಛಾಲಿನೀ ಮತತಾ ಗಗೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಇತರೆ ಛಂದಸ್ಸುಗಳು ಉಪಜಾತಿಯಿಂದ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳು ಸುಮುಖಿ, ನಜಜಾ ಮತ್ತು ಲಗೌ. ಭಭಭಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಡೋಢಕ, ಶ್ಯಾಲಿನಿ ಮತತಾ ಮತ್ತು ಗಗೌ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಅಬ್ಧಿಲೋಕೈಶ್ಚ ವಿಚ್ಛೇದೋ ವಾತೋರ್ಂಮೋ ಮಮತಾ ಗಗೌ । ಶ್ರೀರ್ಭತೌ ನನಗಾಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಷಡೂಭಿರೇವ ಚ ॥ ೧,೨೦೯.

ನೀರು ಮತ್ತು ಗಾಳಿಯ ಲೋಕಗಳ ವಿಭಜನೆಗೆ ಮಮತಾ ಗಗೌ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಇದೆ; ಶ್ರೀಭತೌ ಮತ್ತು ನನಗಾ ಐದು ಅಥವಾ ಆರು ಅಕ್ಷರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಮಗನಾ ನೋ ಗೋ ಭ್ರಮರವಿಲಾಸಿತಮುದಾಹೃತಮ್ । ರಥೋದ್ಧತಾರ್ನೌ ರಲಗಾಃ ಸ್ವಾಗತಾ ರನಭಾ ಗಗೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮಗನಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಎಂಬವುಗಳನ್ನು ಭ್ರಮರಗಳ ಆಟಕ್ಕೆ ಹೆಸರಿಸಲಾಗಿದೆ; ರಥೋದ್ದತ ಮತ್ತು ಅರ್ಣೌ ರಲಗಾ, ಸ್ವಾಗತ ಮತ್ತು ರಣಭಾ ಗಗೌ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ.

ವೃತ್ತಾ ನನೌ ಸಗೌ ಗಃ ಸ್ಯಾನ್ನೌ ರಲೌ ಗಃ ಸಮದ್ರಿಕಾ । ರಜರಾ ಲ್ಗೌ ಶ್ಯೇನಿಕಾ ಸ್ಯಾಜ್ಜಸತಾ ಗೌ ಶಿಖಣ್ಡಿತಮ್ । ತ್ರಿಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಂ ಪಿಙ್ಗಲೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ ॥ ೧,೨೦೯.

ವೃತ್ತಾ, ನನೌ, ಸಗೌ ಮತ್ತು ಗಃ ಸಮಾನವಾದ ಅಳತೆಯವುಗಳು; ರಜರಾ ಮತ್ತು ಲಗೌ ಶ್ಯೇನಿಕಾ, ಜಸತಾ ಮತ್ತು ಗೌ ಶಿಖಂಡಿತ; ತ್ರಿಷ್ಟುಭ್ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ಮಹಾತ್ಮ ಪಿಂಗಲನು ಹೀಗೆ ಹೆಸರಿಸಿದ್ದಾನೆ.

ರನೌ ಭಸೌ ಚನ್ದ್ರವರ್ತ್ಮ ವಂಶಸ್ಥಂ ಸ್ಯಾಜ್ಜತೌ ಜರೌ । ತತೋ ಜರಾವಿನ್ದ್ರವಂಶಾ ವೇದಸೈಸ್ತೋಟಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ನ್ಭೌ ಭ್ರೌ ದ್ರುತವಿಲಮ್ಬಿತಂ ಪುಟಶ್ಚ ಸ್ಯಾನ್ನನೌ ಮಯೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ರಣೌ, ಭಸೌ ಮತ್ತು ಚಂದ್ರವರ್ಮ ಎಂಬವು ವಂಶಸ್ಥ ಛಂದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ, ಜೊತೆಗೆ ಜತೌ ಮತ್ತು ಜರೌ ಕೂಡಿವೆ; ನಂತರ ಜರಾ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರವಂಶಾ ವೇದಸೈಸ್ತೋಟಕ ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ; ನ್ಭೌ ಮತ್ತು ಭ್ರೌ ದ್ರುತವಿಲಂಬಿತ, ಪುಟ ನನೌ ಮತ್ತು ಮಯೌ ಆಗಿವೆ.

ವಸುವೇದೈಶ್ಚ ವಿರತಿರ್ಮುದಿತವದನಾ ತ್ವಿಯಮ್ । ನನರರೈಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಾ ನಯನಾ ಯಸ್ತಥಾ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ವಸುವೇದದಿಂದ ವಿರತಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ, ಸಂತೋಷಭರಿತವಾದ ಮುಖವಿರುವ ಈ ಛಂದಸ್ಸನ್ನು ನಯನಾ ಎಂದು ನನರರಾ ಹೇಳಿದ್ದಾನೆ.