ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಸತ್ಯಾ ನಾಗ್ನ್ಯಸ್ತಥಾ ಪುಂಸೋ ಹ್ಯಭಕ್ಷಯತ ದೀರ್ಘಪಾತ್ । ಸರ್ವವಿಶ್ವೋಭ ಯೇ ಚೋಭೌ ಏಕೋನ್ಯಾನ್ಯತರಾಣಿ ಚ ॥ ೧,೨೦೬.

ಸತ್ಯವಂತ, ನಾಗ, ಅಗ್ನಿ—all masculine; ತಿನ್ನಬಾರದು, ದೂರ ಬೀಳುವುದು, ಎಲ್ಲವೂ, ವಿಶ್ವ, ಇಬ್ಬರೂ, ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ, ಮತ್ತೊಂದು—ಇವು ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿವೆ.

ಡತರೋ ಡತಮೋ ನೇಮಸ್ತ್ವಃ ಸಮೋಽಥ ಸಿಮೇತರೌ । ಪೂರ್ವಶ್ಚೈವಾಧರಶ್ಚೈವ ದಕ್ಷಿಣಶ್ಚೋತ್ತರಾವರೌ ॥ ೧,೨೦೬.

ಡಟರ, ಡಟಮ, ನೇಮ, ತ್ವಃ, ಸಮ, ಸಿಮೆತರ; ಪೂರ್ವ, ಅಧರ, ದಕ್ಷಿಣ, ಉತ್ತರಾವರ—ಇವು ಪುರುಷಲಿಂಗದ ಪದಗಳು.

ಪರಶ್ಚಾನ್ತರಮಪ್ಯೇತದ್ಯತ್ತ್ಯತ್ಕಿಮದಸಸ್ತ್ವಿದಮ್ । ಯುಷ್ಮದಸ್ಮತ್ತತ್ಪ್ರಥಮಚರಮಾಲ್ಪತಯಾರ್ಧಕಾಃ ॥ ೧,೨೦೬.

ಪರ ಮತ್ತು ಅಂತರ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ; ಯತ್, ತತ್, ಕಿಮ್, ಅದಸ್—ಇವು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ; ಯುಷ್ಮತ್, ಅಸ್ಮತ್, ತತ್—ಮೊದಲನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದು, ಮೂರನೆಯದು—ಇವು ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ತಥಾ ಕತಿಪಯೋ ದ್ವೌ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಸರ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ । ಶೃಣೋತ್ಯಾದ್ಯಾ ಜುಹೋತಿಶ್ಚ ಜಹಾತಿಶ್ಚ ದಧಾತ್ಯಪಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ಹಾಗೆಯೇ, ಕೆಲವರು, ಇಬ್ಬರು, ಇತ್ಯಾದಿ, ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಡುತ್ತಾನೆ—ಇವು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ದೀಪ್ಯತಿಃ ಸ್ತೂಯತಿಶ್ಚೈವ ಪುತ್ತ್ರೀಯತಿ ಧನೀಯತಿ । ತ್ರುಟ್ಯತಿ ಮ್ರಿಯತೇ ಚೈವ ಚಿಚೀಷತಿ ನಿನೀಷತಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಗನನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಮುರಿಯುವುದು, ಸಾಯುವುದು, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು, ನೇಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವುದು—ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಸರ್ವೇ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಸರ್ವಸ್ಮೈ ಸರ್ವಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವನ್ತೋ ಗತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚೈವ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವಂ ವಿಶ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ ॥ ೧,೨೦೬.

ಎಲ್ಲರೂ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲರಿಂದ, ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು; ಎಲ್ಲರದು, ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ—ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ಪೂರ್ವ ಈರಿತಃ । ಸೂತ ಉವಾಚ । ಸುಪ್ತಿಙನ್ತುಂ ಸಿದ್ಧರೂಪಂ ನಾಮಮಾತ್ರೇಣ ದರ್ಶಿತಮ್ । ಕಾತ್ಯಾಯನಃ ಕುಮಾರಾತ್ತು ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಸ್ತರಮಬ್ರವೀತ್ ॥ ೧,೨೦೬.

ಪೂರ್ವ, ಪೂರ್ವಾ, ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್, ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಪೂರ್ವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಸಿದ್ಧರೂಪಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕುಮಾರನಿಂದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರಿಸಿದನು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೦೮ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಆರ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಮ ತ್ವಷ್ಟ ಗಣಾಃ ಸದಾ ಜೋ ವಿಷಮೇ ನ ಹಿ । ಷಷ್ಠೇ ಜೋ ನ್ಲೌ ವಾಪಿ ಭವೇತ್ಪದಂ ಷಷ್ಠೇ ದ್ವಿತೀಯಲಾತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ—ತ್ವಷ್ಟ ಎಂಬ ಗುಂಪು ಯಾವಾಗಲೂ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ, ಬೆಸೆಯಲ್ಲ; ಆರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜೋ ಅಥವಾ ನ್ಲೌ ಇರಬಹುದು, ಆರನೆಯ ಪದವು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ಆದಿತಃ ಸಪ್ತಮೇ ಹ್ರಸ್ವಾ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧೇ ಶರೇ ತತಃ । ತ್ರಿಗಣಾಙ್ಘ್ರಿಶ್ಚ ಪಥ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪುಲಾ ವಹ್ನಿಲಙ್ಘನಾತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಏಳನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಅಕ್ಷರ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶರ; ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದ ಸರಿಯಾದವು, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ವಿಪುಲಾ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗ್ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಿತುರ್ಯೌ ಜೌ ಚಪಲಾ ಮುಖಪೂರ್ವಾದಿಚಾಪಲಾ । ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧೇ ಸಜಘನಾ ಆರ್ಯಾಜಾತೇಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಯ, ಜೌ ಎಂದರೆ ಚಪಲಾ, ಪಾದದ ಆರಂಭದಿಂದ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಜಘನಾ; ಇವು ಆರ್ಯಾ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಆರ್ಯಾ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧಲಕ್ಷ್ಮ ಗೀತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚೇದ್ದಲದ್ವಯೇ । ಉಪಗೀತಿರ್ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧಾದುದ್ಗೀತಿರ್ವ್ಯತ್ಯಯಾದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷಣ; ಗೀತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡೂ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ; ಉಪಗೀತಿಯು ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ, ಉದ್ಗೀತಿಯು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಶ್ಚಾನ್ತಗುರುರ್ಗೋತಿಜಾತೇಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಷಟ್ಕಲಾ ವಿಷಮೇ ಚೇತ್ಸ್ಯುಃ ಸಮೇಽಷ್ಟೌ ನ ನಿರನ್ತರಾಃ । ಸಮಾ ಪರಾಶ್ರಿತಾ ನ ಸ್ಯಾದ್ವೈತಾಲೀಯೇ ರಲೌ ಗುರುಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ; ಇವು ಗೋತಿಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಬೆಸೆಯಲ್ಲ ಆರು ಕಲಾ ಇದ್ದರೆ, ಸಮದಲ್ಲಿ ಎಂಟು, ಅವಿರತವಾಗಿರಬಾರದು; ಸಮಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರದು, ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ ಇರಬೇಕು.

ಅನ್ತೇರ್ಯೌ ಪೂರ್ವವದಿದಮೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ಮತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಯಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾದ್ಗೌ ಸ್ಯಾದಾಪಾತಲಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಥೋ ದಕ್ಷಿಣಾನ್ತಿಕಾ । ಪರಾಶ್ರಿತೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಲಃ ಪಾದೇಷು ನಿಖಿಲೇಷ್ವಪಿ ॥ ೧,೨೦೮.

ಭಾದ್ಗೌ ಎಂಬುದು ಆಪಾತಲಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂತಿಕೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಪರಾಶ್ರಿತ ಎಂಬ ಎರಡನೇ 'ಲ' ಎಲ್ಲ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.

ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿರಸಮೇ ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿಸ್ತು ಯುಗ್ಮಕೇ । ಸಪಞ್ಚಮಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೇ ಯುಗಪತ್ತೌ ಪ್ರವೃತ್ತಕಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಸಮವಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೂಡಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಉದೀಚ್ಯಾದ್ಯಙ್ಘ್ರಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯುಗ್ಮಪಾದೈಕಪಾದಿಕಾ । ಚಾರುಹಾಸಿನ್ಯಯುಗ್ಮಾಙ್ಘ್ರೌ ವೈತಾಲೀಯಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯದ ಮೊದಲ ಪಾದ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಪಾದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯುಗ್ಮಪಾದ ಎಂಬ ಏಕಪಾದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ, ಇದನ್ನು ಅದರ ಸಂಗ್ರಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಕ್ತ್ರಂ ನಾದ್ಯಾನ್ನಸೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಚತುರ್ಥಾದ್ಯಗಣೋ ಭವೇತ್ । ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರಂ ಜೇನ ಸಮೇ ವಿಪರೀತಾದಿರನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮುಖವು 'ನ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬಾರದು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಣವಿರಬೇಕು. ಪಥ್ಯಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ 'ಜ' ಇದ್ದರೆ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಬದಲಾದಂತಾಗಿದೆ.

ಉಸಮೇ ನಶ್ಚ ಚಪಲಾ ವಿಪುಲಾ ಲಘುಸಪ್ತಮಾ । ನಿಖಿಲೇ ವಾ ಸೈತವಸ್ಯ ಮ್ರೌ ನ್ತೌ ಚಾಬ್ಧೇಸ್ತತ್ಪೂರ್ವಕೌ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉಸಮೆ, ನ ಮತ್ತು ಚಪಲಾ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲಾ ಏಳನೇ ಲಘುವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಸೈತವದಲ್ಲಿ ಮ್ರೌ ಮತ್ತು ತೌ ಇವೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ತತ್ಪೂರ್ವಕವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಷೋಡಶಲೋಽಚಲಧೃತಿರ್ಮಾತ್ರಾಸಮಕಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೦೮.

ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ ಅಚಲಧೃತಿಯು ಸಮಮಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ನವಮಲಸ್ತಥಾ ಗೋಽನ್ತ್ಯಃ ಜೋ ನ್ಲೌವಾಥಾಮ್ಬುಧೇರ್ಯಥಾ । ವಿಶ್ಲೋಕಃ ಸ್ಯಾತ್ತಚ್ಚತುಷ್ಕದ್ವಿಗುಣಾದ್ವಾನವಾಸಿಕಾ ॥ ೧,೨೦೮.

ನವ, ಮಲ ಮತ್ತು ಗೋ ಅಂತ್ಯವಾಗಿವೆ; ಜೊ, ನ್ಲೌ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆಯೇ. ವಿಶ್ಲೋಕವು ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಅಥವಾ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಎರಡು ಪಟ್ಟು ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ ಅದನ್ನು ನವಾಸಿಕಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಣಾಷ್ಟನವಕೇಷು ಸ್ಯಾಲ್ಲಶ್ಚಿತ್ರಾ ಷೋಡಶಾತ್ಮಿಕಾ । ಸಮಮಾತ್ರಾಸಮಾದಿಷ್ಟಂ ಪದಾಕುಲಕಮೀರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಬಾಣ, ಎಂಟು ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತರಲ್ಲಿ ಲ ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಾ, ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವದು. ಸಮಮಾತ್ರೆಯು ವಿಧಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಇದನ್ನು ಪದಾಕುಲಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವೃತ್ತಮಾತ್ರಾ ವಿನಾ ವರ್ಣೈರ್ಲಾ ವರ್ಣಾ ಗುರುಭಿರ್ವಿನಾ । ಗುರುವೋ ಲೈರ್ದಲೇ ನಿತ್ಯಂ ಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ನಿಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಾತ್ರೆಯಿಲ್ಲದ ವೃತ್ತವು ವರ್ಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ; ಲ ಎಂಬುದು ಗುರುವಿಲ್ಲದೆ ಇದೆ; ಗುರುಗಳು ಯಾವಾಗಲೂ ಲ ಎಂಬ ಪಾದದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ, ಇದು ನಿಶ್ಚಿತ ನಿಯಮ.

ಅಷ್ಟಾವಿಂಶಾತಿಲಾ ಗನ್ತಾ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧೇ ದ್ವಿತೀಯಕೇ । ತ್ರಿಂಶದಸ್ಯಾಂ ಶಿಖಾ ಗನ್ತಾ ಖಞ್ಜಾತದ್ವ್ಯತ್ಯಯಾದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಎಪ್ಪತ್ತೆರಡು ಲ ಮೊದಲಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡನೇಯದು; ಮೂವತ್ತು ಲ ಶಿಖೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತದೆ, ಖಂಜದ ವ್ಯತ್ಯಯದಿಂದ ಹೀಗೆ ಆಗುತ್ತದೆ.

ಷೋಡಶಾನಙ್ಗಕ್ರೀಡಾ ಗಾ ದ್ವಾತ್ರಿಂಶಚ್ಚರಮೇ ಚ ಲಾಃ । ಸಪ್ತವಿಂಶಾತಿಲಾ ಗನ್ತಾ ದಲಯೋ ರುಚಿರಾ ದ್ವಯೋಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಅನಂಗಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರು ಲ, ಕೊನೆಯ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಮೂವತ್ತೆರಡು ಲ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೇಳು ಲ ಎರಡು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ, ಎರಡೂ ಸುಂದರವಾಗಿವೆ.

ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತಾನಿ ಚೋಕ್ತಾನಿ ವರ್ಣವೃತ್ತಾನಿ ವಚ್ಮಿ ವೈ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಾತ್ರಾವೃತ್ತಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಈಗ ನಾನು ವರ್ಣವೃತ್ತಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೦೯ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಶ್ರೀರುಕ್ಥಾ ಗೇನ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಉತ್ಯುಕ್ಥಾ ಸ್ತ್ರೀ ಗುರುದ್ವಯಮ್ । ಮೋ ನಾರೀ ರೋ ಮೃಗೀ ಮಧ್ಯಾ ಮಗೌ ಕನ್ಯಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಯಾ ॥ ೧,೨೦೯.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಶ್ರೀರುಕ್ಥವೆಂಬುದು ಗೆನ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು; ಉತ್ಯುಕ್ತವು ಎರಡು ಗುರುಗಳಿರುವ ಸ್ತ್ರೀಯಾಗಿದೆ; ಮೊ ಎಂಬುದು ಹೆಣ್ಣು, ರೋ ಎಂಬುದು ಮೃಗ, ಮಧ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಮಗೌ, ಕನ್ಯಾ ಎಂದರೆ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ.

ಭೋ ಗೌ ಪಙ್ಕ್ತಿಃ ಸುಪ್ರಾತಿಷ್ಠಾ ತನುಮಧ್ಯಾ ತಯೌ ಸ್ಮೃತಾ । ನಯಾಭ್ಯಾಂ ಬಾಲಲಲಿತಾ ಗಾಯತ್ರೀಚ್ಛನ್ದ ಏವ ಹಿ ॥ ೧,೨೦೯.

ಭೋ ಗೌ ಎಂಬುದು ಪಂಕ್ತಿಯಾಗಿದೆ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಸೊಗಸಾಗಿದೆ, ತಯೌ ಎಂದು ನೆನಪಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ನಯಾ ಮತ್ತು ಬಾಲಲಲಿತೆಯೊಂದಿಗೆ, ಇದು ಗಾಯತ್ರಿ ಛಂದಸ್ಸಾಗಿದೆ.

ಮಸಗೈರ್ಮದಲೇಖಾ ಸ್ಯಾದುಷ್ಣಿಕ್ಛನ್ದಃ ಸ್ಮೃತಂ ಬುಧೈಃ । ಭೌ ಗೌ ಚಿತ್ರಪದಾ ಖ್ಯಾತಾ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಾ ಮಮೌ ಗಗೌ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮಸಗೈ ಮತ್ತು ಮದಲೇಖಾ ಎಂಬುದು ಉಷ್ಣಿಕ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಪಂಡಿತರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಭೌ ಗೌ ಎಂಬುದು ಚಿತ್ರಪದ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ವಿದ್ಯುन्मಾಲಾ ಎಂದರೆ ಮಮೌ ಗಗೌ.

ಮಾಣವಕಂ ಭಾತ್ತಲಗಾ ಮ್ನೌ ಗೌ ಹಂಸರುತಂ ಸ್ಮೃತಮ್ । ಸಮಾನಿಕಾ ರಜಗಲಾ ಜರಲಾ ಗಃ ಪ್ರಮಾಣಿಕಾ । ಆಭ್ಯಾಮನ್ಯದ್ವಿತಾನಂ ಸ್ಯಾದನುಷ್ಟುಪ್ಛನ್ದ ಈರಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೯.

ಮಾಣವಕವೆಂದರೆ ಭಾತ್ತಲಗ, ಮ್ನೌ ಗೌ ಎಂಬುದು ಹಂಸರುತ ಎಂದು ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಸಮಾನಿಕಾ, ರಜಗಲಾ, ಜರಲಾ, ಗಃ ಎಂಬುದು ಪ್ರಮಾಣಿಕ; ಈ ಎರಡರಿಂದ ಮತ್ತೊಂದು ವಿನ್ಯಾಸವು ಅನುಷ್ಟುಪ್ ಛಂದಸ್ಸು ಎಂದು ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.