ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಸಮಾಸಾಃ ಷಟ್ಸಮಾಖ್ಯಾತಾಃ ಸ ದ್ವಿಜಃ ಕರ್ಮಧಾರಯಃ । ದ್ವಿಗುಸ್ತ್ರಿವೇದೀ ಗ್ರಾಮಶ್ಚ ಅಯಂ ತತ್ಪುರುಷಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೨೦೬.

ಆರು ಸಮಾಸಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ: ಕರ್ಮಧಾರಯ, ದ್ವಿಗು, ತ್ರಿವೇದಿ, ಗ್ರಾಮ ಮತ್ತು ಇದನ್ನು ತತ್ಪುರುಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ತತ್ಕೃತಶ್ಚ ತದರ್ಥಶ್ಚ ವೃಕಭೀತಿಶ್ಚ ಯದ್ಧನಮ್ । ಜ್ಞಾನದಕ್ಷೇಣ ತತ್ತ್ವಜ್ಞೋ ಬಹುವ್ರೀಹಿರಥಾವ್ಯಯೀ ॥ ೧,೨೦೬.

ಅದು ಮಾಡಿದದು, ಅದಕ್ಕಾಗಿ ಇರುವದು, ತೋಳಿನ ಭಯ, ಆ ಧನ. ಜ್ಞಾನದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣನು, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಅರಿತವನು, ಬಹುವ್ರೀಹಿ ಮತ್ತು ಅವ್ಯಯೀ.

ಭಾವೋಽಧಿಸ್ತ್ರಿ ಯಥೋಕ್ತಂ ತು ದ್ವನ್ದ್ವೋ ದೇವರ್ಷಿಮಾನವಾಃ । ತದ್ಧಿತಾಃ ಪಾಣ್ಡವಃ ಶೈವೋ ಬ್ರಾಹಯಂ ಚ ಬ್ರಹ್ಮತಾದಯಃ ॥ ೧,೨೦೬.

ಭಾವ, ಅಧಿಷ್ಠಾನ, ಹೇಳಿದಂತೆ; ದ್ವಂದ್ವ, ದೇವರುಷಿಗಳು ಮತ್ತು ಮಾನವರು. ತದ್ಧಿತ ರೂಪಗಳು: ಪಾಂಡವ, ಶೈವ, ಬ್ರಾಹಯ, ಬ್ರಹ್ಮತೆ ಮತ್ತು ಇತರವು.

ದೇವಾಗ್ನಿಸಖಿಪತ್ಯಂಶುಕ್ರೋಷ್ಟುಸ್ವಾಯಮ್ಭುವಃ ಪಿತಾ । ನಾ ಪ್ರಶಸ್ತಾಶ್ಚರಾ ಗೌರ್ಗ್ಲೌರಬಜನ್ತಾಶ್ಚ ಪುಂಸ್ಯಪಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ದೈವ, ಅಗ್ನಿ, ಸ್ನೇಹ, ಅಧಿಪತ್ಯ, ಶುಕ್ರ, ಋಷ್ಟು, ಸ್ವಾಯಂಭುವ, ತಂದೆ. ಚಲಿಸುವವು, ಹಸು, ಎಮ್ಮೆ ಮತ್ತು ಪುಂಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಇರುವವು ಪ್ರಶಂಸಿತವಲ್ಲ.

ಹಲನ್ತಶ್ಚಾಶ್ವಯುಕ್ಕ್ಷ್ಮಾಭುಙ್ಮರುತ್ಕ್ರವ್ಯಾನ್ಮೃಗಾವಿಧಃ । ಆತ್ಮಾ ರಾಜಾ ಯುವಾ ಪನ್ಥಾಃ ಪೂಷಬ್ರಹ್ಮಹಣೌ ಹಲೀ ॥ ೧,೨೦೬.

'ಹಲ್' ಅಂತ್ಯವಿರುವವು: ಕುದುರೆ, ಜೂತ, ಭೂಮಿ, ಗಾಳಿ, ಮಾಂಸಭಕ್ಷಕ, ಮೃಗಪ್ರಕಾರ. ಆತ್ಮ, ರಾಜ, ಯುವಕ, ದಾರಿ, ಪೂಷ, ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಕ ಮತ್ತು 'ಹಲ್'.

ವಿಡ್ವೇ ಧಾ ಉಶನಾನಡ್ವಾನ್ಮಧುಲಿಟ್ಕಾಷ್ಠತಟ್ತಥಾ । ಬನವಾರ್ಯಸ್ಥಿವಸ್ತೂನಿ ಜಗತ್ಸಾಮಾಹನೀ ತಥಾ ॥ ೧,೨೦೬.

ಮಲ, ಮೂತ್ರ, ವೀರ್ಯ, ಜೇನು, ಎಣ್ಣೆ, ಚಿತಾಭೂಮಿಯ ಮರ, ಕಾಡು, ನೀರು, ಎಲುಬುಗಳು ಮತ್ತು ಜಗತ್ತಿನ ವಸ್ತುಗಳು—ಇವುಗಳನ್ನು ಹೆಣ್ಣುಲಿಂಗದಂತೆಯೇ ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಕರ್ಮಸರ್ಪಿರ್ವಪುಸ್ತೇಜ ಅಜ್ಝಲನ್ತಾ ನಪುಂಸಕೇ । ಜಾಯಾ ಜರಾ ನದೀ ಲಕ್ಷ್ಮೀಃ ಶ್ರೀಸ್ತ್ರೀಭೂಮಿರ್ವಧೂರಪಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ಕರ್ಮ, ತುಪ್ಪ, ದೇಹ, ಬೆಂಕಿ, ವಿಷ ಮತ್ತು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ; ಹೆಂಡತಿ, ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ, ನದಿ, ಐಶ್ವರ್ಯ, ಶ್ರೀಮಂತಿಕೆ, ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ವಧೂ ಕೂಡ—all femininely considered.

ಭ್ರೂಃ ಪುನರ್ಭೂಸ್ತಥಾ ಧೇನುಃ ಸ್ವಸಾ ಮಾತಾ ಚ ನೌ ಸ್ತ್ರಿಯಃ । ವಾಕ್ಸ್ರಗ್ದಿಙ್ಮುತ್ಕ್ರುಧಃ ಪ್ರಾಯೋ ಯುವತಿಃ ಕುಕುಭಸ್ತಥಾ ॥ ೧,೨೦೬.

ಕಣ್ಗೆಜ್ಜೆ, ಪುನರ್ಜನ್ಮ, ಹಸು, ತಂಗಿ ಮತ್ತು ತಾಯಿ—all feminine; ಮಾತು, ರಕ್ತ, ದಿಕ್ಕು, ಕೋಪ ಮತ್ತು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಯುವತಿ, ಕುಕ್ಕುಭುಗಳು ಕೂಡ ಹೆಣ್ಣುಲಿಂಗದಲ್ಲಿವೆ.

ದ್ಯೋದಿವೌ ಪ್ರಾವೃಷಶ್ಚೈವ ಸುಮಾನ ಉಷ್ಣಿಗಸ್ತ್ರಿಯಾಮ್ । ಗುಣದ್ರವ್ಯಕ್ರಿಯಾಯೋಗಾತ್ಸ್ತ್ರೀಲಿಙ್ಗಾಂಶ್ಚ ವದಾಮಿ ತೇ ॥ ೧,೨೦೬.

ಆಕಾಶ, ಹಗಲು, ಮಳೆಗಾಲ, ಸೋಮ, ಉಷ್ಣಿಕ್ ಎಂಬ ಛಂದಸ್ಸು—ಇವು ಗುಣ, ದ್ರವ್ಯ ಅಥವಾ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ಹೆಣ್ಣುಲಿಂಗವಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆ ನಾನು ಹೆಣ್ಣುಲಿಂಗದ ರೂಪಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಿದೆ.

ಶುಕ್ಲಕೀಲಾಲಪಾಶ್ಚೈವ ಶುಚಿಶ್ಚ ಗ್ರಾಮಣೀಃ ಸುಧೀಃ । ಪಟುಃ ಕಮಲಭೂಃ ಕರ್ತಾ ಸುಮತೋ ಬಹವಃ ಸುನೌಃ ॥ ೧,೨೦೬.

ಬಿಳಿ, ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಶುಭ್ರ, ಗ್ರಾಮದ ಮುಖ್ಯಸ್ಥ, ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಚಾತುರ್ಯ, ಕಮಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ಮಾಡುವವ, ವಿವೇಕಿ, ಬಹು, ಒಳ್ಳೆಯ ಮಗ—ಇವು ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ಸತ್ಯಾ ನಾಗ್ನ್ಯಸ್ತಥಾ ಪುಂಸೋ ಹ್ಯಭಕ್ಷಯತ ದೀರ್ಘಪಾತ್ । ಸರ್ವವಿಶ್ವೋಭ ಯೇ ಚೋಭೌ ಏಕೋನ್ಯಾನ್ಯತರಾಣಿ ಚ ॥ ೧,೨೦೬.

ಸತ್ಯವಂತ, ನಾಗ, ಅಗ್ನಿ—all masculine; ತಿನ್ನಬಾರದು, ದೂರ ಬೀಳುವುದು, ಎಲ್ಲವೂ, ವಿಶ್ವ, ಇಬ್ಬರೂ, ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ, ಮತ್ತೊಂದು—ಇವು ಪುರುಷಲಿಂಗದಲ್ಲಿವೆ.

ಡತರೋ ಡತಮೋ ನೇಮಸ್ತ್ವಃ ಸಮೋಽಥ ಸಿಮೇತರೌ । ಪೂರ್ವಶ್ಚೈವಾಧರಶ್ಚೈವ ದಕ್ಷಿಣಶ್ಚೋತ್ತರಾವರೌ ॥ ೧,೨೦೬.

ಡಟರ, ಡಟಮ, ನೇಮ, ತ್ವಃ, ಸಮ, ಸಿಮೆತರ; ಪೂರ್ವ, ಅಧರ, ದಕ್ಷಿಣ, ಉತ್ತರಾವರ—ಇವು ಪುರುಷಲಿಂಗದ ಪದಗಳು.

ಪರಶ್ಚಾನ್ತರಮಪ್ಯೇತದ್ಯತ್ತ್ಯತ್ಕಿಮದಸಸ್ತ್ವಿದಮ್ । ಯುಷ್ಮದಸ್ಮತ್ತತ್ಪ್ರಥಮಚರಮಾಲ್ಪತಯಾರ್ಧಕಾಃ ॥ ೧,೨೦೬.

ಪರ ಮತ್ತು ಅಂತರ ಕೂಡ ಹೀಗೆಯೇ; ಯತ್, ತತ್, ಕಿಮ್, ಅದಸ್—ಇವು ನಪುಂಸಕಲಿಂಗ; ಯುಷ್ಮತ್, ಅಸ್ಮತ್, ತತ್—ಮೊದಲನೆಯದು, ಎರಡನೆಯದು, ಮೂರನೆಯದು—ಇವು ದ್ವಿವಚನದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತವೆ.

ತಥಾ ಕತಿಪಯೋ ದ್ವೌ ಚೇತ್ಯೇವಂ ಸರ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ । ಶೃಣೋತ್ಯಾದ್ಯಾ ಜುಹೋತಿಶ್ಚ ಜಹಾತಿಶ್ಚ ದಧಾತ್ಯಪಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ಹಾಗೆಯೇ, ಕೆಲವರು, ಇಬ್ಬರು, ಇತ್ಯಾದಿ, ಎಲ್ಲಾ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು; ಕೇಳುತ್ತಾನೆ, ಹೋಮಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ತ್ಯಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇಡುತ್ತಾನೆ—ಇವು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ದೀಪ್ಯತಿಃ ಸ್ತೂಯತಿಶ್ಚೈವ ಪುತ್ತ್ರೀಯತಿ ಧನೀಯತಿ । ತ್ರುಟ್ಯತಿ ಮ್ರಿಯತೇ ಚೈವ ಚಿಚೀಷತಿ ನಿನೀಷತಿ ॥ ೧,೨೦೬.

ಬೆಳಗುತ್ತದೆ, ಹೊಗಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಗನನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸುವುದು, ಮುರಿಯುವುದು, ಸಾಯುವುದು, ಸಂಗ್ರಹಿಸಬೇಕೆಂದು ಇಚ್ಛಿಸುವುದು, ನೇಯ್ದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವುದು—ಇವುಗಳೂ ಸೇರಿವೆ.

ಸರ್ವೇ ತಿಷ್ಠನ್ತಿ ಸರ್ವಸ್ಮೈ ಸರ್ವಸ್ಮಾತ್ಸರ್ವನ್ತೋ ಗತಃ । ಸರ್ವೇಷಾಂ ಚೈವ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನೇವಂ ವಿಶ್ವಾದಯಸ್ತಥಾ ॥ ೧,೨೦೬.

ಎಲ್ಲರೂ ನಿಂತಿದ್ದಾರೆ, ಎಲ್ಲರಿಗಾಗಿ, ಎಲ್ಲರಿಂದ, ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯವಾಗುವುದು; ಎಲ್ಲರದು, ಎಲ್ಲದಲ್ಲಿಯೂ—ಹೀಗೆ ವಿಶ್ವ ಮತ್ತು ಇತರ ಪದಗಳು ಕೂಡ ಸೇರಿವೆ.

ಪೂರ್ವೇ ಪೂರ್ವಾಶ್ಚ ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್ಪೂರ್ವ ಈರಿತಃ । ಸೂತ ಉವಾಚ । ಸುಪ್ತಿಙನ್ತುಂ ಸಿದ್ಧರೂಪಂ ನಾಮಮಾತ್ರೇಣ ದರ್ಶಿತಮ್ । ಕಾತ್ಯಾಯನಃ ಕುಮಾರಾತ್ತು ಶ್ರುತ್ವಾ ವಿಸ್ತರಮಬ್ರವೀತ್ ॥ ೧,೨೦೬.

ಪೂರ್ವ, ಪೂರ್ವಾ, ಪೂರ್ವಸ್ಮಾತ್, ಪೂರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಪೂರ್ವ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳ ಸಿದ್ಧರೂಪಗಳನ್ನು ಹೆಸರಿನ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ; ಕುಮಾರನಿಂದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಕಾತ್ಯಾಯನನು ಮತ್ತಷ್ಟು ವಿವರಿಸಿದನು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೦೮ ಸೂತ ಉವಾಚ । ಆರ್ಯಾಲಕ್ಷ್ಮ ತ್ವಷ್ಟ ಗಣಾಃ ಸದಾ ಜೋ ವಿಷಮೇ ನ ಹಿ । ಷಷ್ಠೇ ಜೋ ನ್ಲೌ ವಾಪಿ ಭವೇತ್ಪದಂ ಷಷ್ಠೇ ದ್ವಿತೀಯಲಾತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಹೀಗಿವೆ—ತ್ವಷ್ಟ ಎಂಬ ಗುಂಪು ಯಾವಾಗಲೂ ಸೇರಿರುತ್ತದೆ, ಬೆಸೆಯಲ್ಲ; ಆರನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಜೋ ಅಥವಾ ನ್ಲೌ ಇರಬಹುದು, ಆರನೆಯ ಪದವು ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಾನದಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ.

ಆದಿತಃ ಸಪ್ತಮೇ ಹ್ರಸ್ವಾ ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧೇ ಶರೇ ತತಃ । ತ್ರಿಗಣಾಙ್ಘ್ರಿಶ್ಚ ಪಥ್ಯಾ ಸ್ಯಾದ್ವಿಪುಲಾ ವಹ್ನಿಲಙ್ಘನಾತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರಂಭದಲ್ಲಿ, ಏಳನೆಯ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಅಕ್ಷರ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಶರ; ಮೂರು ಗುಂಪುಗಳು ಮತ್ತು ಪಾದ ಸರಿಯಾದವು, ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ದಾಟಿದಾಗ ವಿಪುಲಾ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಗ್ಮಧ್ಯೇ ದ್ವಿತುರ್ಯೌ ಜೌ ಚಪಲಾ ಮುಖಪೂರ್ವಾದಿಚಾಪಲಾ । ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧೇ ಸಜಘನಾ ಆರ್ಯಾಜಾತೇಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯದು ಯ, ಜೌ ಎಂದರೆ ಚಪಲಾ, ಪಾದದ ಆರಂಭದಿಂದ; ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಜಘನಾ; ಇವು ಆರ್ಯಾ ಮತ್ತು ಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಆರ್ಯಾ ಪ್ರಥಮಾರ್ಧಲಕ್ಷ್ಮ ಗೀತಿಃ ಸ್ಯಾಚ್ಚೇದ್ದಲದ್ವಯೇ । ಉಪಗೀತಿರ್ದ್ವಿತೀಯಾರ್ಧಾದುದ್ಗೀತಿರ್ವ್ಯತ್ಯಯಾದ್ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾ ಛಂದಸ್ಸಿಗೆ ಮೊದಲನೆಯ ಭಾಗದಲ್ಲೇ ಲಕ್ಷಣ; ಗೀತಿಯಾಗಿದ್ದರೆ ಎರಡೂ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ; ಉಪಗೀತಿಯು ಎರಡನೆಯ ಭಾಗದಿಂದ, ಉದ್ಗೀತಿಯು ಪರಸ್ಪರ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಶ್ಚಾನ್ತಗುರುರ್ಗೋತಿಜಾತೇಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಮ್ । ಷಟ್ಕಲಾ ವಿಷಮೇ ಚೇತ್ಸ್ಯುಃ ಸಮೇಽಷ್ಟೌ ನ ನಿರನ್ತರಾಃ । ಸಮಾ ಪರಾಶ್ರಿತಾ ನ ಸ್ಯಾದ್ವೈತಾಲೀಯೇ ರಲೌ ಗುರುಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಆರ್ಯಾಗೀತಿಗೆ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ; ಇವು ಗೋತಿಜಾತಿ ಛಂದಸ್ಸಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಬೆಸೆಯಲ್ಲ ಆರು ಕಲಾ ಇದ್ದರೆ, ಸಮದಲ್ಲಿ ಎಂಟು, ಅವಿರತವಾಗಿರಬಾರದು; ಸಮಾ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿರದು, ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಗುರು ಅಕ್ಷರ ಇರಬೇಕು.

ಅನ್ತೇರ್ಯೌ ಪೂರ್ವವದಿದಮೌಪಚ್ಛನ್ದಸಿಕಂ ಮತಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಯಗಳು ಹಿಂದಿನಂತೆ ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಔಪಚ್ಛಂದಸಿಕ ಛಂದಸ್ಸೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಭಾದ್ಗೌ ಸ್ಯಾದಾಪಾತಲಿಕಾ ಜ್ಞೇಯಾಥೋ ದಕ್ಷಿಣಾನ್ತಿಕಾ । ಪರಾಶ್ರಿತೋ ದ್ವಿತೀಯೋ ಲಃ ಪಾದೇಷು ನಿಖಿಲೇಷ್ವಪಿ ॥ ೧,೨೦೮.

ಭಾದ್ಗೌ ಎಂಬುದು ಆಪಾತಲಿಕೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು, ಹಾಗೆಯೇ ದಕ್ಷಿಣಾಂತಿಕೆಯೂ ಆಗಿದೆ. ಪರಾಶ್ರಿತ ಎಂಬ ಎರಡನೇ 'ಲ' ಎಲ್ಲ ಪಾದಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ.

ಉದೀಚ್ಯವೃತ್ತಿರಸಮೇ ಪ್ರಾಚ್ಯವೃತ್ತಿಸ್ತು ಯುಗ್ಮಕೇ । ಸಪಞ್ಚಮಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೇ ಯುಗಪತ್ತೌ ಪ್ರವೃತ್ತಕಮ್ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಸಮವಲ್ಲದೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಪ್ರಾಚ್ಯ ವೃತ್ತವು ಜೋಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ಅಕ್ಷರದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕೂಡಾ ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತವೆ.

ಉದೀಚ್ಯಾದ್ಯಙ್ಘ್ರಿಸಂಯೋಗಾದ್ಯುಗ್ಮಪಾದೈಕಪಾದಿಕಾ । ಚಾರುಹಾಸಿನ್ಯಯುಗ್ಮಾಙ್ಘ್ರೌ ವೈತಾಲೀಯಸ್ಯ ಸಂಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉದೀಚ್ಯದ ಮೊದಲ ಪಾದ ಮತ್ತು ಜೋಡಿಪಾದಗಳ ಸಂಯೋಗದಿಂದ ಯುಗ್ಮಪಾದ ಎಂಬ ಏಕಪಾದವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವೈತಾಲೀಯದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಪಾದಗಳೂ ಸುಂದರವಾಗಿ ಹಾಸ್ಯಮಯವಾಗಿವೆ, ಇದನ್ನು ಅದರ ಸಂಗ್ರಹವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ವಕ್ತ್ರಂ ನಾದ್ಯಾನ್ನಸೌ ಸ್ಯಾತಾಂ ಚತುರ್ಥಾದ್ಯಗಣೋ ಭವೇತ್ । ಪಥ್ಯಾವಕ್ತ್ರಂ ಜೇನ ಸಮೇ ವಿಪರೀತಾದಿರನ್ಯಥಾ ॥ ೧,೨೦೮.

ಮುಖವು 'ನ' ಅಕ್ಷರದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಬಾರದು; ನಾಲ್ಕನೇ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಗಣವಿರಬೇಕು. ಪಥ್ಯಾ ಮುಖದಲ್ಲಿ 'ಜ' ಇದ್ದರೆ ಸಮವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇರೆಯಾಗಿದೆ ಅಥವಾ ಬದಲಾದಂತಾಗಿದೆ.

ಉಸಮೇ ನಶ್ಚ ಚಪಲಾ ವಿಪುಲಾ ಲಘುಸಪ್ತಮಾ । ನಿಖಿಲೇ ವಾ ಸೈತವಸ್ಯ ಮ್ರೌ ನ್ತೌ ಚಾಬ್ಧೇಸ್ತತ್ಪೂರ್ವಕೌ ॥ ೧,೨೦೮.

ಉಸಮೆ, ನ ಮತ್ತು ಚಪಲಾ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ವಿಪುಲಾ ಏಳನೇ ಲಘುವಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸೇರಿಸಿ, ಸೈತವದಲ್ಲಿ ಮ್ರೌ ಮತ್ತು ತೌ ಇವೆ, ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಅವುಗಳಿಗೆ ಮುಂಚೆ ತತ್ಪೂರ್ವಕವು ಬರುತ್ತದೆ.

ಷೋಡಶಲೋಽಚಲಧೃತಿರ್ಮಾತ್ರಾಸಮಕಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೦೮.

ಹದಿನಾರು ಅಕ್ಷರಗಳಿರುವ ಅಚಲಧೃತಿಯು ಸಮಮಾತ್ರೆಯಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.