ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ವಿದ್ಯಾದಾರಗ್ವಧಂ ರಾಜವೃಕ್ಷಂ ರೈವತಸಂಜ್ಞಕಮ್ । ದನ್ತೀ ಕಾಕೇನ್ದುತಿಕ್ತಾ ಸ್ಯಾತ್ಕಣ್ಟಕೀ ಚ ವಿಕಙ್ಕತಃ ॥ ೧,೨೦೪.

ಆರಗ್ವಧ ಎಂಬುದನ್ನು ರಾಜವೃಕ್ಷ ಮತ್ತು ರೈವತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದಂತಿ, ಕಾಕೇಂದುತಿಕ್ತ, ಕಂಟಕಿ, ವಿಕಂಕಟ ಎಂಬ ಸಸ್ಯಗಳೂ ಇವೆ.

ನಿಮ್ಬೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸಮಾಖ್ಯಾತಃ ಪಟೋಲಂ ಕೋಲಕಂ ವಿದುಃ । ವಯಸ್ಥಾ ಚ ವಿಶಲ್ಯಾ ಚ ಚ್ಛಿನ್ನಾ ಛಿನ್ನರುಹಾ ಮತಾ ॥ ೧,೨೦೪.

ನಿಂಬವನ್ನು ಅರಿಷ್ಟ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಪಟ್ಟೋಳವನ್ನು ಕೋಲಕ ಎಂದು ತಿಳಿಯುತ್ತಾರೆ. ವಯಸ್ಥ ಮತ್ತು ವಿಶಲ್ಯ ಎಂಬುವನ್ನು ಚಿನ್ನಾ, ಚಿನ್ನರುಹಾ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಶಾ ದನ್ತ್ಯಮೃತಾ ಚೇತಿ ಗುಡೂಚೀನಾಮಸಂಗ್ರಹಃ । ಕಿರಾತತಿಕ್ತಕಶ್ಚೈವ ಭೂನಿಮ್ಬಃ ಕಾಣ್ಡತಿಕ್ತಕಃ ॥ ೧,೨೦೪.

ವಶಾ ಮತ್ತು ದಂತ್ಯಮೃತಾ ಎಂಬುದು ಗುಡುಚಿಯ ಹೆಸರಾಗಿದೆ. ಕಿರಾತತಿಕ್ತ, ಭೂನಿಂಬ, ಕಾಂಡತಿಕ್ತ ಎಂಬ ಹೆಸರೂ ಇದೆ.

ಸೂತ ಉವಾಚ । ನಾಮಾನ್ಯೇತಾನಿ ಚ ಹರೇ ವನ್ಯಾನಾಂ ಭೇಷಜಾಂ ತಥಾ । ಅತೋ ವ್ಯಾಕರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಕುಮಾರೋಕ್ತಞ್ಚ ಶೌನಕ ॥ ೧,೨೦೪.

ಸೂತನು ಹೇಳಿದನು: ಹರಿ, ಈ ಹೆಸರೇ ಕಾಡಿನ ಔಷಧಿ ಸಸ್ಯಗಳ ಹೆಸರುಗಳು. ಈಗ ಕುಮಾರನು ಶೌನಕನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೨೦೫ ಕುಮಾರ ಉವಾಚ । ಅಥ ವ್ಯಾಕರಣಂ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಕಾತ್ಯಾಯನ ಸಮಾಸತಃ । ಸಿದ್ಧಶಬ್ದವಿವೇಕಾಯ ಬಾಲವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಹೇತವೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ಕುಮಾರನು ಹೇಳಿದನು: ಈಗ ವ್ಯಾಕರಣವನ್ನು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕಾತ್ಯಾಯನ, ನಿಶ್ಚಿತವಾದ ಪದಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಮತ್ತು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಕಲಿಸಲು.

ಸುಪ್ತಿಙನ್ತಂ ಪದಂ ಖ್ಯಾತಂ ಸುಪಃ ಸಪ್ತ ವಿಭಕ್ತಯಃ । ಸ್ವೌಜಸಃ ಪ್ರಥಮಾ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಸಾ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಾತ್ಮಕೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ಸುಪ್ತಿಂತ ಪದವೆಂದರೆ ಸುಪ ಅಥವಾ ತಿಂಗ್ ಅಂತ್ಯವಿರುವ ಪದ. 'ಸುಪ' ಎಂದರೆ ಏಳು ವಿಭಕ್ತಿಗಳು. 'ಸ್ವೌಜಸ' ಎಂದರೆ ಪ್ರಥಮಾ ವಿಭಕ್ತಿ, ಅದು ಪ್ರಾತಿಪದಿಕದಲ್ಲಿಯೇ ಅಡಗಿದೆ.

ಸಮ್ಬೋಧನೇ ಚ ಲಿಙ್ಗಾದಾವುಕ್ತೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತರಿ । ಅರ್ಥವತ್ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಂ ಧಾತುಪ್ರತ್ಯಯವರ್ಜಿತಮ್ ॥ ೧,೨೦೫.

ಸಂಬೋಧನೆ, ಲಿಂಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ, ಕರ್ತೃ ಅಥವಾ ಕರ್ಮ ಹೇಳದಿದ್ದಾಗ, ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕ, ಧಾತುಪ್ರತ್ಯಯವಿಲ್ಲದೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಮೌಶಸೋ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸ್ಯಾತ್ತತ್ಕರ್ಮ ಕ್ರಿಯತೇ ಚ ಯತ್ । ದ್ವಿತೀಯಾ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರೋಕ್ತಾನ್ತರಾನ್ತರೇಣ ಸಂಯುತೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ಅಮೌಶಸ ಎಂಬುದು ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ, ಅದು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ ಕರ್ಮಕ್ಕೆ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮತ್ತೊಂದರ ಜೊತೆಗೆ ಬಂದಾಗ ಉಪಯೋಗವಾಗುತ್ತದೆ.

ಟಾಭ್ಯಾಂಭಿಸಸ್ತೃತೀಯಾ ಸ್ಯಾತ್ಕರಣೇ ಕರ್ತರೀರಿತಾ । ಯೇನ ಕ್ರಿಯತೇ ಕರಣಂ ತತ್ಕರ್ತಾ ಯಃ ಕರೋತಿ ಸಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಟಾಭ್ಯಾಂಭಿಸ್ ಎಂಬುದು ತೃತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿ, ಅದು ಕರಣ ಅಥವಾ ಕರ್ತೃಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾವುದರಿಂದ ಕ್ರಿಯೆ ನಡೆಯುತ್ತದೋ ಅದು ಕರಣ, ಮಾಡುವವನು ಕರ್ತೃ.

ಙೇಭ್ಯಾಂಭ್ಯಸಶ್ಚತುರ್ಥೋ ಸ್ಯಾತ್ಸಮ್ಪ್ರದಾನೇ ಚ ಕಾರಕೇ । ಯಸ್ಮೈ ದಿತ್ಸಾ ಧಾರಯತೇ ರೋಚತೇ ಸಮ್ಪ್ರದಾನಕಮ್ ॥ ೧,೨೦೫.

ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯು 'ಙೇಭ್ಯಾಮ್' ಮತ್ತು 'ಭ್ಯಸ್' ಎಂಬ ರೂಪಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಪಡೆಯುವವನಿಗೆ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗಾದರೂ ಕೊಡಬೇಕೆಂದು, ದಾನ ಮಾಡಬೇಕೆಂದು ಆಸೆ ಇದ್ದಾಗ, ಸಮರ್ಪಣೆಗೆ ಈ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಪಞ್ಚಮೀ ಸ್ಯಾನ್ಙಸಿಭ್ಯಾಂಭ್ಯೋಹ್ಯಪಾದಾನೇ ಚ ಕಾರಕೇ । ಯತೋಽಪೈತಿ ಸಮಾದತ್ತೇ ಉಪಾದತ್ತೇ ಭಯಂ ಯತಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಐದನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯು 'ಙಸಿ', 'ಭ್ಯಾಮ್', 'ಭ್ಯಃ' ಎಂಬ ರೂಪಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಬೇರ್ಪಡುವಿಕೆ, ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದು ಅಥವಾ ಭಯವು ಯಾವಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆಯೋ, ಅಲ್ಲಿ ಐದನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಡುತ್ತಾರೆ.

ಙಸೋಸಾಮಶ್ಚ ಷಷ್ಠೀ ಸ್ಯಾತ್ಸ್ವಾಮಿಸಮ್ಬನ್ಧಮುಖ್ಯಕೇ । ಙಯೋಃ ಸುಪೋ ವೈ ಸಪ್ತಮೀ ಸ್ಯಾತ್ಸಾ ಚಾಧಿಕರಣೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೫.

ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯು 'ಙಸ್', 'ಆಮ್' ಎಂಬ ರೂಪಗಳಿಂದ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದು ಮಾಲಿಕತ್ವದ ನೇರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 'ಙ' ಮತ್ತು 'ಸು' ರೂಪಗಳಿಂದ ಏಳನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯು ಬರುತ್ತದೆ, ಇದನ್ನು ಆಧಾರದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಧಾರಶ್ಚಾಧಿಕರಣಂ ರಕ್ಷಾರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗತಃ । ಈಪ್ಸಿತಂ ಚಾನೀಪ್ಸಿತಂ ಯತ್ತದಪಾದಾನಕಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೨೦೫.

ಆಧಾರವೆಂದರೆ ಅದಿಕರಣ, ಇದನ್ನು ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಯಾವುದು ಇಷ್ಟವಾದರೂ, ಇಷ್ಟವಲ್ಲದರೂ, ಅದನ್ನು ಅಪಾದಾನವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಞ್ಚಮೀ ಪರ್ಯುಪಾಙ್ಯೋಗೇ ಇತರರ್ತೇಽನ್ಯದಿಙ್ಮುಖೇ । ಏನಯೋಗೇ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸ್ಯಾತ್ಕರ್ಮಪ್ರವಚನೀಯಕೈಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಪರ್ಯುಪಾಂಗ್ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಐದನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಬೇರೆ ಅರ್ಥಗಳಲ್ಲಿ, ಬೇರೆ ಕಡೆಗೆ ತಿರುಗುವ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ. 'ಏನ್' ಎಂಬ ಸಂಯೋಗದಲ್ಲಿ, ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ದ್ವಿತೀಯ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವೀಪ್ಸೇತ್ಥಮ್ಭಾವಚಿಹ್ನೇಽಭಿರ್ಭಾಗೇನೈವ ಪರಿಪ್ರತೀ । ಅನುರೇಷು ಸಹಾರ್ಥೇ ಚ ಹೀನೇಽನೂಪಶ್ಚ ಕಥ್ಯತೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ಪುನಃ ಪುನಃ ನಡೆಯುವ ಕ್ರಿಯೆ, ಆಧಾರದ ಗುರುತು, ಭಾಗವಿಭಾಗ ಮತ್ತು ಸಂಪೂರ್ಣ ಹಂಚಿಕೆಗಾಗಿ; ಜೊತೆಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಕೊರತೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಹತ್ತಿರ ಇರುವ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿಯೂ ಇವುಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ.

ದ್ವಿತೀಯಾ ಚ ಚತುರ್ಥೋ ಸ್ಯಾಚ್ಚೇಷ್ಟಾಯಾಂ ಗತಿಕರ್ಮಣಿ । ಅಪ್ರಾಣೇ ಹಿ ವಿಭಕ್ತೀ ದ್ಬೇ ಮನ್ಯಕರ್ಮಣ್ಯನಾದರೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ದ್ವಿತೀಯ ಮತ್ತು ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯ ಕ್ರಿಯೆಗಳಿಗಾಗಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಜಡ ವಸ್ತುಗಳಿಗೆ, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯವಾದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ನಮಃ ಸ್ವಸ್ತಿಸ್ವಧಾಸ್ವಾಹಾಲಂವಷಡ್ಯೋಗ ಈರಿತಾ । ಚತುರ್ಥೋ ಚೈವ ತಾದರ್ಥ್ಯೇ ತುಮರ್ಥಾದ್ಭಾವವಾಚಿನಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ನಮಃ, ಸ್ವಸ್ತಿ, ಸ್ವಧಾ, ಸ್ವಾಹಾ, ಅಲಂ, ವಷಟ್ ಎಂಬ ಪದಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಇವುಗಳ ಉದ್ದೇಶಕ್ಕಾಗಿ ಮತ್ತು ತುಮುಂಟಾದ ಪದಗಳಿಗೂ, ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುವ ಪದಗಳಿಗೂ ನಾಲ್ಕನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ತೃತೀಯಾ ಸಹಯೋಗೇ ಸ್ಯಾತ್ಕುತ್ಸಿತೇಙ್ಗೇ ವಿಶೇಷಣೇ । ಕಾಲೇ ಭಾವೇ ಸಪ್ತಮೀ ಸ್ಯಾದೇತೈರ್ಯೋಗೇಽಪಿಷಷ್ಠ್ಯತಿ ॥ ೧,೨೦೫.

ಮೂರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಜೊತೆಗೆ, ತಿರಸ್ಕಾರದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷಣಕ್ಕೆ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಲ ಮತ್ತು ಸ್ಥಿತಿಗೆ ಏಳನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇವುಗಳ ಜೊತೆಗೆ ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವಾಮೀಶ್ವರಾಧಿಪತಿಭಿಃ ಸಾಕ್ಷಿದಾಯಾದಪ್ರಸೂತೈಃ । ನಿರ್ಧಾರಣೇ ದ್ವೇ ವಿಭಕ್ತೋ ಷಷ್ಠೀ ಹೇತುಪ್ರಯೋಗಕೇ ॥ ೧,೨೦೫.

ಸ್ವಾಮಿ, ಈಶ್ವರ, ಅಧಿಪತಿ, ಸಾಕ್ಷಿ, ವಾರಸುದಾರ, ಸಂತಾನ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿರ್ಧಾರಕ್ಕಾಗಿ ಎರಡು ವಿಭಕ್ತಿಗಳನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ; ಕಾರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಮೃತ್ಯರ್ಥಕರ್ಮಣಿ ತಥಾ ಕರೋತೇಃ ಪ್ರತಿಯತ್ನಕೇ । ಹಿಂಸಾರ್ಥಾನಾಂ ಪ್ರಯೋಗೇ ಚ ಕೃತಿ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತರಿ ॥ ೧,೨೦೫.

ಸ್ಮರಣೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಕ್ರಿಯೆಗೆ, 'ಮಾಡು' ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಗೆ ಪ್ರಯತ್ನದ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ, ಹಿಂಸೆಗಾಗಿ, ಉಪಯೋಗದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿಯೆ ಮತ್ತು ಕರ್ತಾರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸಲು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ.

ನ ಕರ್ತೃಕರ್ಮಣೋಃ ಷಷ್ಠೀ ನಿಷ್ಠಯೋಃ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕೇ । ದ್ವಿವಿಧಂ ಪ್ರಾತಿಪದಿಕಂ ನಾಮ ಧಾತುಸ್ತಥೈವ ಚ ॥ ೧,೨೦೫.

ಕರ್ತೃ ಮತ್ತು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಆರನೇ ವಿಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಳಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿಶ್ಚಿತರೂಪದ ಪದಗಳಿಗೆ ಕೂಡ ಅಲ್ಲ. ಪ್ರಾತಿಪದಿಕವು ಎರಡು ವಿಧವಾಗಿದ್ದು, ಒಂದು ನಾಮಪದ, ಇನ್ನೊಂದು ಧಾತು.

ಭೂವಾನ್ದಿಭ್ಯಸ್ತಿಙೋ ಲಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲಕಾರಾ ದಶ ವೈ ಸ್ಮೃತಾಃ । ತಿಪ್ತಸೂಝಿ ಪ್ರಥಮೋ ಮಧ್ಯಃ ಸಿಪ್ಥಸ್ಥೋತ್ತಮಪೂರುಷಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಭೂ ಇತ್ಯಾದಿ ಧಾತುಗಳಿಂದ 'ತಿಂ' ಮತ್ತು 'ಲಃ' ರೂಪಗಳು ಬರುತ್ತವೆ. ಹತ್ತು ಲಕಾರಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಡುತ್ತಾರೆ: 'ತಿಪ್', 'ತಸ್', 'ಸು', 'ಝಿ' ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ, 'ಸಿಪ್', 'ಥಸ್', 'ಥ' ಮಧ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಗೆ, ಮತ್ತು 'ಉತ್ತಮ', 'ಪೂರುಷ' ಕೊನೆಯವರಿಗೆ.

ಮಿಬ್ವಸ್ಮಸ್ತು ಪರಸ್ಮೈ ಹಿ ಪದಾನಾಂ ಚಾತ್ಮನೇಪದಮ್ । ತಾತಾಞ್ಝ ಪ್ರಥಮೋ ಮಧ್ಯ ಸ್ಥಾಸಾಥಾನ್ಧ್ವಮಥೋತ್ತಮಃ ॥ ೧,೨೦೫.

'ಮಿಬ್', 'ವಸ್', 'ಮಸ್' ಪರಸ್ಮೈಪದಕ್ಕೆ, 'ಪದಾನಾಂ' ಆತ್ಮನೇಪದಕ್ಕೆ. 'ತಾ', 'ತಾಮ್', 'ಝ' ಮೊದಲಿಗೆ, 'ಮಧ್ಯ', 'ಸ್ಥಾ', 'ಸಾ', 'ಥಾ', 'ನ್ಧ್ವಮ್' ಮಧ್ಯಕ್ಕೆ, 'ಉತ್ತಮ' ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತದೆ.

ಆದೇಶಾ ಇಡ್ಬಹಿಮಹಿ ಧಾತುತೋಥ ಣಿಜಾದಿವತ್ । ನಾಮ್ನಿ ಪ್ರಯುಜ್ಯಮಾನೇಽಪಿ ಪ್ರಥಮಃ ಪುರುಷೋ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೨೦೫.

ಇಡ, ಬಹ್, ಮಹಿ ಎಂಬ ಪರ್ಯಾಯಗಳು ಇವೆ, ಧಾತುಗಳು 'ಣಿಜ್' ಮುಂತಾದವುಗಳಂತೆ. ನಾಮಪದಕ್ಕೂ ಬಳಸಿದಾಗ ಮೊದಲ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನೇ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಮಧ್ಯಮೋ ಯುಷ್ಮದಿ ಪ್ರೋಕ್ತ ಉತ್ತಮಃ ಪುರುಷೋಽಸ್ಮದಿ । ಭೂವಾದ್ಯಾ ಧಾತವಃ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸನಾದ್ಯನ್ತಾಸ್ತಥಾ ತತಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಮಧ್ಯ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 'ಯುಷ್ಮದ್'ಗೆ, ಅತ್ಯುತ್ತಮ ವ್ಯಕ್ತಿಯನ್ನು 'ಅಸ್ಮದ್'ಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. 'ಭೂ' ಇತ್ಯಾದಿ ಧಾತುಗಳು ಪ್ರಾರಂಭವಾಗುತ್ತವೆ, 'ಸನ್' ಮುಂತಾದವುಗಳಿಂದ ಅಂತ್ಯವಾಗುವ ಧಾತುಗಳೂ ಇವೆ.

ಲಡೀರಿತೋ ವರ್ತಮಾನೇ ಸ್ಮೇನಾತೀತೇ ಚ ಧಾತುತಃ । ಭೂತೇಽನದ್ಯತನೇ ಲಙ್ವಾ ಲೋಡಾದ್ಯಾಶಿಷಿ ಧಾತುತಃ ॥ ೧,೨೦೫.

'ಲಟ್' ಅನ್ನು ವರ್ತಮಾನಕಾಲಕ್ಕೆ, 'ಸ್ಮೆನ್' ಅನ್ನು ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೆ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. 'ಲಂಗ್' ಅನ್ನು ಹತ್ತಿರವಲ್ಲದ ಭೂತಕಾಲಕ್ಕೆ, 'ಲೋಟ್' ಮುಂತಾದವುಗಳನ್ನು ಇಚ್ಛಾಶಯಕ್ಕಾಗಿ ಧಾತುವಿನಿಂದ ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ವಿಧ್ಯಾದಾವೇವಾನುಮತೋ ಲೋಡ್ವಾಚ್ಯೋ ಮನ್ತ್ರಣೇ ಭವೇತ್ । ನಿಮನ್ತ್ರಣಾಧೀಷ್ಟಸಂಪ್ರಶ್ರೇ ಪ್ರಾರ್ಥನೇಷು ತಥಾಶಿಷಿ ॥ ೧,೨೦೫.

ವಿಧಿ ಮತ್ತು ಅನುಮತಿಯ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ 'ಲೋಟ್' ಅನ್ನು ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಸಲಹೆ, ಆಹ್ವಾನ, ಆದೇಶ, ವಿನಂತಿ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಶಯದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಉಪಯೋಗಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಲಿಙತೀತೇ ಪರೋಕ್ಷೇ ಸ್ಯಾಲ್ಲಿಡ್ಭೂತೇ ಳಡ್ಭವಿಷ್ಯತಿ । ಸ್ಯಾದನದ್ಯತನೇ ತದ್ವದ್ಭವಿಷ್ಯತಿ ತು ಧಾತುತಃ ॥ ೧,೨೦೫.

ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾಲವನ್ನು ಮೀರಿ ಉಪಯೋಗಿಸುವ ಇಚ್ಛಾರ್ಥಕ ಕ್ರಿಯೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಹೋದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಲಿಟ್ ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ; ಭವಿಷ್ಯದಲ್ಲಿ ಲಟ್ ರೂಪ ಬಳಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದೇ ರೀತಿ, ಪ್ರಸ್ತುತವಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿಯೂ ಇದು ಧಾತುವಿನಿಂದಲೇ ಬರುತ್ತದೆ.

ದಾತೋರೢಙ್ಕ್ರಿಯಾತಿಪತ್ತೌ ಲಿಙರ್ಥೇ ಲೇಟ್ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ । ಕೃತಸ್ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ವರ್ತನ್ತೇ ಭಾವೇ ಕರ್ಮಣಿ ಕರ್ತರಿ ॥ ೧,೨೦೫.

ದಾತೃನ ಕ್ರಿಯೆ ಮೀರಿ ಹೋಗಿದಾಗ ಲೆಟ್ ರೂಪವನ್ನು ಇಚ್ಛಾರ್ಥಕ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಬಳಸುತ್ತಾರೆ. ಕೃತ್ ರೂಪಗಳು ಭಾವ, ಕರ್ಮ ಮತ್ತು ಕರ್ತೃ ಈ ಮೂರಲ್ಲಿಯೂ ಬರುತ್ತವೆ.