ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್ । ಸರ್ವಹೇತುಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಎರಡು ದೋಷಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ರೋಗವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ, ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ ರೋಗವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೋಷಧಾತುಮಲಾಧಾರೋ ದೇಹಿನಾಂ ದೇಹ ಉಚ್ಯತೇ । ತೇಷಾಂ ಸಮತ್ವಮಾರೋಗ್ಯಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧೇರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ದೋಷ, ಧಾತು ಮತ್ತು ಮಲಗಳ ಆಧಾರವೇ ದೇಹ. ಇವು ಸಮಬಲದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಲಿ ಅದು ರೋಗದ ಸೂಚನೆ.

ವಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಶುಕ್ರಾಣಿ ಧಾತವಃ । ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೋಷಾ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮೆದುಳು, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮೆದುಳು, ಎಲುಬು ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ — ಇವು ಧಾತುಗಳು. ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ — ಇವು ದೋಷಗಳು. ಮಲ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರವು ಮಲಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾಯುಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ್ವರನಾಶೀಸ್ಥಿರೋ ಬಲೀ । ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಞ್ಚಾಪಙ್ಕ್ತೀ ರೋಗಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ವಾತವು ಚಳಿ, ಲಘು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಧ್ವನಿ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ. ಪಿತ್ತವು ಹಸಿ, ಖಾರ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ರೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಧುರೋ ಲವಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಗುರುಃ ಶ್ಲೇಷಮಾತಿಪಿಚ್ಛಿಲಃ । ಗುದಶ್ರೋಣ್ಯಾಶ್ರಯೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯಂಥದು, ಭಾರವಾದದು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ನೆತ್ತಗೆ ಇರುವದು ಕಫದ ಸ್ವಭಾವ. ವಾತವು ಗುದ ಮತ್ತು ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತವು ಪಕ್ವಾಶಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕಫಸ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನಂ ಕಣ್ಠೋ ವಾ ಮೂರ್ಧಸನ್ಧಯಃ । ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಕೋಪಯನ್ತಿ ಸಮೀರಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಫದ ಆಸನ ಅಮ್ಮಶಯ, ಅಥವಾ ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ತಲೆಜೋಡಣೆಗಳು. ಖಾರ, ಕಹಿ ಮತ್ತು ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ವಾತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದೂಷ್ಣಲವಣಾಃ ಕಫಮ್ । ಏತ ಏವ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಃ ಶಮಾಯೈಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜಿತಾಃ । ಭವನ್ತಿ ರೋಗಿಣಾಂ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಸುಖಹೇತವಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಖಾರ, ಹುಳಿ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಧುರ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ಕಫವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಅವು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ. ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ಆರೋಗ್ಯವಂತರಿಗೆ ಸುಖದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಮಧುರೋ ಜ್ಞೇಯೋ ರಸಧಾತುವಿವಹ್ದ್ಧನಃ । ಅಮ್ಲೋತ್ತರೋ ಮನೋಹೃದ್ಯಂ ತಥಾ ದೀಪನಪಾಚನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ ರುಚಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾಗಿದ್ದು, ರಸಧಾತುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಳಿ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದೀಪನೋಜ್ವರತೃಷ್ಣಾಘ್ನಸ್ತಿಕ್ತಃ ಶೋಧನಶೋಷಣಃ । ಪಿತ್ತಲೋ ಲೇಖನ ಸ್ತಮ್ಭೀ ಕಷಾಯೋ ಗ್ರಾಹಿಶೋಷಣಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಹಿ ರುಚಿ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ದಾಹವನ್ನು ಹತ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಷಾಯ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಕರಗಿ, ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿ, ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸುವ ಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ.

ರಸವೀರ್ಯವಿಪಾಕಾನಾಮಾಶ್ರಯಂ ದ್ರವ್ಯಮುತ್ತಮಮ್ । ರಸಪಾಕಾನ್ತರಸ್ಥಾಯಿ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಾಶ್ರಯಂ ದ್ರುತಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ದ್ರವ್ಯವೇ ರುಚಿ, ವೀರ್ಯ ಮತ್ತು ವಿಪಾಕದ ಆಧಾರ. ರುಚಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದು ಸ್ಥಿರವಾಗಿರುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ದ್ರವ್ಯಗಳಿಗೂ ಅದು ವೇಗದ ಆಧಾರವಾಗಿದೆ.

ಶೀತೋಷ್ಣಂ ಲವಣಂ ವೀರ್ಯಮಥ ವಾ ಶಕ್ತಿರಿಷ್ಯತೇ । ರಸಾನಾಂ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪಾಕೋ ಕಟುರೇವ ಚ ॥ ೧,೧೬೮.

ವೀರ್ಯವು ಶೀತ, ಉಷ್ಣ ಅಥವಾ ಉಪ್ಪಾಗಿರಬಹುದು ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ರುಚಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಎರಡು ರೀತಿಯದು, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಖಾರವಾಗಿದೆ.

ಭಿಷಗ್ಭೇಷಜರೋಗಾರ್ತಪರಿಚಾರಕಸಮ್ಪದಃ । ಚಿಕಿತ್ಸಾಙ್ಗಾನಿಚತ್ವಾರಿ ವಿಪರೀತಾನ್ಯಸಿದ್ಧಯೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ವೈದ್ಯ, ಔಷಧಿ, ರೋಗಿ ಮತ್ತು ಪರಿಚಾರಕ — ಚಿಕಿತ್ಸೆಗಾಗಿ ಈ ನಾಲ್ಕು ಅಂಗಗಳು ಅಗತ್ಯ. ಯಾವುದಾದರೂ ತಪ್ಪಾದರೆ ಫಲ ಸಿಗದು.

ದೇಶಕಾಲವಯೋವಹ್ನಿಸಾಮ್ಯಪ್ರಕೃತಿಭೇಷಜಮ್ । ದೇಹಸತ್ತ್ವಬಲವ್ಯಾಧೀನ್ಬುದ್ಧ್ವಾ ಕರ್ಮ ಸಮಾಚರೇತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಪ್ರದೇಶ, ಕಾಲ, ವಯಸ್ಸು, ಜಠರಾಗ್ನಿ, ಸ್ವಭಾವ ಮತ್ತು ಔಷಧಿ, ಜೊತೆಗೆ ದೇಹ, ಮನಸ್ಸು, ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ರೋಗಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಬೇಕು.

ಸಂಸೃಷ್ಟಲಕ್ಷಣೋಪೇತೋ ದೇಶಃ ಸಾಧಾರಣಃ ಸ್ಮೃತಃ । ಬಾಲ ಆ ಷೋಡಶಾನ್ಮಧ್ಯಃ ಸಪ್ತತೇರ್ವೃದ್ಧ ಉಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಿಶ್ರ ಲಕ್ಷಣಗಳಿರುವ ಪ್ರದೇಶವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಬಾಲ್ಯವು ಹದಿನಾರು ವಯಸ್ಸು ತನಕ, ಮಧ್ಯ ವಯಸ್ಸು ಎಪ್ಪತ್ತರವರೆಗೆ, ಅದಕ್ಕಿಂತ ಮೇಲಾಗಿದ್ದರೆ ವೃದ್ಧಾಪ್ಯ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಃ ಪ್ರಾಯೋ ಯಥಾಕ್ರಮಮುದೀರಿತಾಃ । ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಶಸ್ತ್ರರಹಿತಾ ಕ್ಷೀಣೇ ಪ್ರವಯಸಿ ಕ್ರಿಯಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಫ, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ವಾತವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ. ವಯಸ್ಸು ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ ಕ್ಷಾರ, ಅಗ್ನಿ ಅಥವಾ ಶಸ್ತ್ರಚಿಕಿತ್ಸೆ ಇಲ್ಲದ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯನ್ನು ಮಾಡಬೇಕು.

ಕೃಶಸ್ಯ ವೃಂಹಣಂ ಕಾರ್ಯಂಸ್ಥೂಲದೇಹಸ್ಯ ಕರ್ಷಣಮ್ । ರಕ್ಷಣಂ ಮಧ್ಯಕಾಯಸ್ಯ ದೇಹಭೇದಾಸ್ತ್ರಯೋ ಮತಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕೃಶ ದೇಹಕ್ಕೆ ಪೋಷಣಾ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ದಪ್ಪ ದೇಹಕ್ಕೆ ಕಡಿತ ಚಿಕಿತ್ಸೆ, ಮಧ್ಯಮ ದೇಹಕ್ಕೆ ರಕ್ಷಣೆ — ದೇಹದ ಮೂರು ವಿಧಗಳು ಇವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಸ್ಥೈರ್ಯವ್ಯಾಯಾಮಸನ್ತೋಷೈರ್ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ ಯತ್ನತೋ ಬಲಮ್ । ಅವಿಕಾರೀ ಮಹೋತ್ಸಾಹೋ ಮಹಾಸಾಹಸಿಕೋ ನರಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಸ್ಥೈರ್ಯ, ವ್ಯಾಯಾಮ ಮತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಜಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಯಾವುದೇ ಬದಲಾವಣೆ ಇಲ್ಲದ, ಮಹಾ ಉತ್ಸಾಹಿ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಯಾದವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಪಾನಾಹಾರಾದಯೋ ಯಸ್ಯ ವಿರುದ್ಧಾಃ ಪ್ರಕೃತೇರಪಿ । ಶ್ವಸುಖಾಯೋಪಕಲ್ಪ್ಯನ್ತೇ ತತ್ಸಾಮ್ಯಮಿತಿ ಕಥ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಯಾರಿಗಾದರೂ ಆಹಾರ ಪಾನಗಳು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ ಕೂಡ, ಸ್ವಂತ ಸುಖಕ್ಕಾಗಿ ಅವುಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ, ಅದನ್ನು ಸಮತೋಲನ ಸ್ಥಿತಿ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೈರ್ಭಕ್ಷ್ಯೈಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೋ ಜಾಯತೇ ನರಃ । ವಾತಲೈಃ ಪಿತ್ತಲೈಸ್ತದ್ವತ್ಸಮಧಾತುರ್ಹಿತಾಶನಾತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಗರ್ಭಿಣಿಯವರು ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಸ್ವಭಾವದ ಮಗುವು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ವಾತ ಅಥವಾ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಆ ಸ್ವಭಾವದ ಮಗು ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಮತೋಲನ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಮಗು ಕೂಡ ಸಮ ಸ್ವಭಾವ ಹೊಂದಿರುತ್ತದೆ.

ಕೃಶೋ ರೂಕ್ಷೋಽಲ್ಪಕೇಶಶ್ಚ ಚಲಚಿತ್ತೋ ನರಃ ಸ್ಥಿತಃ । ಬಹುವಾಕ್ಯರತಃ ಸ್ವಪ್ನೇವಾತಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಯಾರು ದುರ್ಬಲರು, ಒಣಗಿದವರು, ಕಡಿಮೆ ಕೂದಲಿರುವವರು, ಮನಸ್ಸು ಚಂಚಲವಾಗಿರುವವರು, ಹೆಚ್ಚು ಮಾತಾಡುವವರು, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಚಲನೆಯನ್ನೇ ನೋಡುತ್ತಿರುವವರು, ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ವಾತದಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಅಕಾಲಪಲಿತೋ ಗೌರಃ ಪ್ರಸ್ವೇದೀ ಕೋಪನೋ ಬುಧಃ । ಸ್ವಪ್ನೇಽಪಿ ದೀಪ್ತಿಮತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೀ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೃತಿರುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಯಾರು ಸಮಯಕ್ಕಿಂತ ಮುಂಚೆ ಹದಗೆಟ್ಟ ಕೂದಲು, ಬಿಳಿ ಚರ್ಮ, ಸುಲಭವಾಗಿ ಬೆವರುವುದು, ಬೇಗ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುವುದು, ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆ, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಮಾನವಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಇವೆ, ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಪಿತ್ತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ಥಿರಚಿತ್ತಃ ಸ್ವರಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಪ್ರಸನ್ನಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಮೂರ್ಧಜಃ । ಸ್ವಪ್ನೇ ಜಲಶಿಲಾಲೋಕೀ ಶ್ಲೇಷ್ಮ ಪ್ರಕೃತಿಕೋ ನರಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಸ್ಥಿರ ಮನಸ್ಸು, ಮೃದು ಸ್ವರ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ, ಸಂತೋಷಕರ, ಮೃದುವಾದ ಕೂದಲು, ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ನೀರು ಅಥವಾ ಕಲ್ಲುಗಳನ್ನು ನೋಡುವುದು ಇವೆ, ಅವರ ಸ್ವಭಾವ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಂಮಿಶ್ರಲಕ್ಷಣೈರ್ಜ್ಞೇಯೋ ದ್ವಿತ್ರಿದೋಷಾನ್ವಯೋ ನರಃ । ದೋಷಸ್ಯೇತರಸದ್ಭಾವೇಽಪ್ಯಧಿಕಾ ಪ್ರಕೃತಿಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಯಾರಲ್ಲಿ ಎರಡು ಅಥವಾ ಮೂರು ದೋಷಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಿದ್ದರೆ, ಅವರನ್ನು ಮಿಶ್ರ ಸ್ವಭಾವದವರು ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಆದರೆ ಒಂದು ದೋಷ ಹೆಚ್ಚು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಸ್ವಭಾವ ಎಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಮನ್ದಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋಽಥ ವಿಷಮಃ ಸಮಶ್ಚೈತಿ ಚತುರ್ವಿಧಾಃ । ಕಫಪಿತ್ತಾನಿಲಾಧಿಕ್ಯಾತ್ತತ್ಸಾಮ್ಯಾಜ್ಜಾಠರೋಽನಲಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಜಠರಾಗ್ನಿ ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ: ದುರ್ಬಲ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಅಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಸಮ. ಶ್ಲೇಷ್ಮ, ಪಿತ್ತ, ವಾತ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ಸಮತೋಲನದಿಂದ ಇವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಸಮಸ್ಯ ಪಾಲನಂ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಷಮೇ ವಾತನಿಗ್ರಹಃ । ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಪಿತ್ತಪ್ರತೀಕಾರೋ ಮನ್ದೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಶೋಧನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಸಮ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಕಾಯಿಲೆ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಪೋಷಣೆ ಮಾಡಬೇಕು. ಅಸ್ಥಿರ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ವಾತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಬೇಕು. ತೀಕ್ಷ್ಣ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಶಮನಿಸಬೇಕು. ದುರ್ಬಲ ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮವನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಭವಃ ಸರ್ವರೋಗಾಣಾಮಜೀರ್ಣಂ ಚಾಗ್ನಿನಾಶನಮ್ । ಆಮಾಮ್ಲರಸವಿಷ್ಟಮ್ಭ ಲಕ್ಷಣನ್ತಚ್ಚತುರ್ವಿಧಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳ ಮೂಲ ಅಜೀರ್ಣವೇ ಆಗಿದೆ, ಅದು ಜಠರಾಗ್ನಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಅದರ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಭಾರ, ಹುಳಿಯು, ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು ಇವುಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಅವು ನಾಲ್ಕು ವಿಧಗಳಾಗಿವೆ.

ಆಮಾದ್ವಿಷೂಚಿಕಾ ಚೈವ ಹೃದಾಲಸ್ಯಾದಯಸ್ತಥಾ । ವಚಾಲವಣತೋಯೇನ ಛರ್ದನಂ ತತ್ರ ಕಾರಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಅಜೀರ್ಣದಿಂದ ವಿಷೂಚಿಕ, ಹೃದಯದ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ಇತರ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ವಚಾ, ಉಪ್ಪು ಮತ್ತು ನೀರಿನಿಂದ ವಾಂತಿ ಮಾಡಿಸಬೇಕು.

ಶುಕ್ರಾಭಾವೋ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಛಾ ತರ್ಷೋಽಮ್ಲಾತ್ಸಂಪ್ರವರ್ತತೇ । ಅಪಕ್ವಂ ತತ್ರ ಶೀತಾಮ್ಬುಪಾನಂ ವಾತನಿಷೇವಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹುಳಿಯಿಂದ ವೀರ್ಯಹಾನಿ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ ಮತ್ತು ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ತಂಪಾದ ನೀರು ಕುಡಿಯಬೇಕು ಮತ್ತು ವಾತ ಶಮನ ಮಾಡುವ ಔಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಳಸಬೇಕು.

ಗಾತ್ರಭಙ್ಗಂ ಶಿರೋಜಾಡ್ಯಂ ಭಕ್ತದೋಷಾದಯೋ ಗದಾನ್ । ತಸ್ಮಿನ್ಸ್ವಾಪೋ ದಿವಾ ಕಾರ್ಯೋಲಙ್ಘನಂ ಚ ವಿವರ್ಜನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಅಂಗಭಂಗ, ತಲೆ ಭಾರ, ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳಲ್ಲಿ ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ ತಪ್ಪಿಸಿ ಉಪವಾಸ ಮಾಡಬೇಕು.