ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಆವೃತಾ ವಾಯವೋಽಜ್ಞಾತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಾ ಸ್ಥಾನವಿಚ್ಯುತಾಃ । ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪಿ ದುಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಭವೇಯುರ್ವಾನುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ತಡೆಯಾದ ವಾಯುಗಳು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಉಪದ್ರವಗಳೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ವಿದ್ರಧಿಪ್ಲೀಹಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿಸದನಾದಯಃ । ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮಾವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೂಳೆ ಹುಳು, ಪ್ಲಿಹಾ ರೋಗ, ಹೃದಯದ ನೋವು, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ಬೆಂಕಿಯ ಹಾನಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ, ರೋಗವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ನಿದಾನಂ ಸುಶ್ರುತ ! ಮಯಾ ಆತ್ರೇಯೋಕ್ತಂ ಸಮೀರಿತಮ್ । ಸರ್ವರೋಗವಿವೇಕಾಯ ನರಾದ್ಯಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಯೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸುಶ್ರುತನೇ, ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು, ಆತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ರೋಗಾದೀಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಥ ವೈ ಚರೇತ್ । ತ್ರಿಫಲಾ ಸರ್ವರೋಗಘ್ನೀ ಮಧ್ವಾಜ್ಯಗುಡಸಂಯುತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಈ ರೋಗಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು. ತುಳಸಿ, ಬೆಲ್ಲ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನು ಸೇರಿಸಿದ ತ್ರಿಫಲಾ ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸವ್ಯೋಷಾ ತ್ರಿಫಲಾ ವಾಪಿ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಮರ್ದಿನೀ । ಶತಾವರೀಗುಡೂಚ್ಯಗ್ನಿವಿಡಙ್ಗೇನ ಯುತಾಥವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ದೀರ್ಘಮೆಣಸು ಜೊತೆಗೆ ತ್ರಿಫಲಾ ಅಥವಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಒಂದೇ ಇದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶತಾವರಿ, ಗುಡುಚಿ, ಬೆಂಕಿ, ವಿದಂಗ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಾ ಬಳಸಬಹುದು.

ಶತಾವರೀ ಗುಡೂಚ್ಯಗ್ನಿಃ ಶುಣ್ಠೀಮೂಷಲಿಕಾ ಬಲಾ । ಪುನರ್ನವಾ ಚ ಬೃಹತೀ ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಶತಾವರಿ, ಗುಡುಚಿ, ಬೆಂಕಿ, ಶುಂಠಿ, ಮೂಷಲಿಕ, ಬಲಾ, ಪುನರ್ಣವಾ, ಬೃಹತಿ, ನಿರ್ಗುಂಡಿ ಮತ್ತು ನಿಂಬೆ ಎಲೆಗಳು.

ಭೃಙ್ಗರಾಜಶ್ಚಾಮಲಕಂ ವಾಸಕಸ್ತದ್ರಸೇನ ವಾ । ಭಾವಿತಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಸಪ್ತವಾರಮೇಖಮಥಾಪಿವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಭೃಂಗರಾಜ, ಆಮಲಕ, ವಾಸಕ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ರಸ; ತ್ರಿಫಲಾವನ್ನು ಏಳುವೇಳೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ.

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಶ್ಚ ಯಥಾಲಾಭಯುಕ್ತೈಶ್ಚೂರ್ಣಞ್ಚ ಮೋದಕಃ । ವಟಿಕಾ ಘೃತತೈಲಂ ವಾ ಕಷಾಯೋ ಶೋಷರೋಗನುತ್ । ಪಲಂ ಪಲಾರ್ಧಕಂ ವಾಪಿ ಕರ್ಷಂ ಕರ್ಷಾರ್ಧಮೇವ ವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ದೊರೆಯುವಷ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಪುಡಿ, ಲಡ್ಡು, ಗುಳಿಗೆ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಕಷಾಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿ, ಒಂದು ಪಲ, ಅರ್ಧ ಪಲ, ಒಂದು ಕರ್ಷ ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಕರ್ಷ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಕ್ಷಯ ರೋಗಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೮ ನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ । ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಸರ್ವರೋಗಹರಂ ಸಿದ್ಧಂ ಯೋಗಸಾರಂ ವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜೀವಹೇತವೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಪವಿತ್ರ ಗರುಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು. ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ, ಸಿದ್ಧವಾದ ಔಷಧಿಯ ಸಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಶ್ರುತನೇ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳು.

ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಾಹಾರಾದಿಭೋಜನಾತ್ । ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಯವ್ಯಾಯಾಮಭಯಶೋಕಪ್ರಜಾಗರಾತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಷಾಯ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಒಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದ, ಚಿಂತನೆ, ಸಂಭೋಗ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಭಯ, ದುಃಖ, ಜಾಗರಣದಿಂದ ಕೂಡಾ.

ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷಾತಿಭಾರಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಯೋಗಾತಿಕರ್ಷಣಾತ್ । ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೇ ಜೀರ್ಣಾನ್ನೇ ದಿನಸಂಕ್ಷಯೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಭಾರವಾದ ವಸ್ತು ಎತ್ತುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಮಳೆ ಬರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆಹಾರ ಜೀರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ, ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಷ್ಣಾಮ್ಲ ಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಾತ್ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾತಪಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪಮದ್ಯಕ್ರೋಧನಿಷೇವಣಾತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹೆಚ್ಚು ಉರಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಕ್ಷಾರ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರ, ಭಾರಿ ಬಿಸಿಲು, ಬೆಂಕಿಯ ಹಾನಿ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೋಪ ಇವುಗಳಿಂದ ಪಿತ್ತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿದಾಹಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಜಲದಾತ್ಯಯೇ । ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇರ್ಽದ್ಧರಾತ್ರೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪ್ಯತಿ ದೇಹಿನಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಊಟದ ನಂತರ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಮೋಡಗಳು ಕಳೆಯುವ ನಂತರ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಾತಿಭೋಜನಾತ್ । ನವಾನ್ನಪಿಚ್ಛಿಲಾನೂಪಮಾಂಸಾದೇಃ ಸೇವನಾದಪಿ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯ, ಭಾರವಾದ, ತಂಪಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿ, ಹತ್ತಿರವಾದ ಆಹಾರ, ಮೀನು, ಮಾಂಸ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಾ.

ಅವ್ಯಾಯಾಮ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶಯ್ಯಾಸನಸುಖಾದಿಭಿಃ । ಕಫಪ್ರದೋಷೋ ಭುಕ್ತೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೬೮.

ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ಹಾಸಿಗೆ ಕುರ್ಚಿಯ ಸೌಖ್ಯ ಇವುಗಳಿಂದ, ಊಟದ ನಂತರ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಫದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇಹಪಾರುಷ್ಯಸಂಕೋಚತೋದವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾದಯಃ । ತಥಾ ಚ ಸುಪ್ತಾ ರೋಮಹರ್ಷಸ್ತಮ್ಭನಶೋಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ದೇಹದ ಒಣತನ, ಕುಗ್ಗುವುದು, ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ, ನಗುವಿನಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ರೋಮಾಂಚನ, ಕಠಿಣತೆ, ಒಣತನ.

ಶ್ಯಾಮತ್ವಮಙ್ಗವಿಶ್ಲೇಷಬಲಮಾಯಾಸವರ್ಧನಮ್ । ವಾಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತೈರ್ಯುಕ್ತಂ ರೋಗಂ ವಾತಾತ್ಮಕಂ ವದೇತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಅಂಗಗಳ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆ, ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ, ಹೆಚ್ಚು ದಣಿವು ಇವು ವಾತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿರುವ ರೋಗವನ್ನು ವಾತದೋಷದ ರೋಗವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ದಾಹೋಷ್ಮಪಾದಸಂಕ್ಲೇದಕೋಪರಾಗಪರಿಶ್ರಮಾಃ । ಕಟ್ವಮ್ಲಶವವೈಗನ್ಧ್ಯಸ್ವೇದಮೂರ್ಛಾತಿತೃಟ್ಭ್ರಮಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಉರಿ, ಬಿಸಿ, ಕಾಲುಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗುವುದು, ಕೆಂಪಾಗುವುದು, ದಣಿವು, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ದುರ್ಗಂಧ, ಬೆವರು, ಮೂರ್ಛೆ, ಹೆಚ್ಚಾದ ದಾಹ, ತಲೆಸುತ್ತು ಇವು ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಹಾರಿದ್ರಂ ಹರಿತತ್ವಞ್ಚ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತೈರ್ನರಃ । ದೇಹೇ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮಾಧುರ್ಯಚಿರಕಾರಿತ್ವಬನ್ಧನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹಳದಿ, ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ, ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯಂತಿರುವುದು, ಮಧುರತೆ, ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ಬಂಧಿಸುವುದು.

ಸ್ತೈಮಿತ್ಯತೃಪ್ತಿಸಙ್ಘಾತಶೋಥಶತಿಲಗೌರವಮ್ । ಕಣ್ಡೂನಿದ್ರಾಭಿಯೋಗಶ್ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ಕಫಸಮ್ಭವಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ನಿಶ್ಚಲತೆ, ತೃಪ್ತಿ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು, ಉಬ್ಬು ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯ ದೋಷದಿಂದ ಬರುವ ಭಾರ, ಕೊರೆತ, ನಿದ್ರೆ ಮತ್ತು ಆಲಸ್ಯ — ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಫದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಹೇತುಲಕ್ಷಣಸಂಸರ್ಗಾದ್ವಿದ್ಯಾದ್ವ್ಯಾಧಿಂ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್ । ಸರ್ವಹೇತುಸಮುತ್ಪನ್ನಂ ತ್ರಿಲಿಙ್ಗಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಬಂದಾಗ, ಎರಡು ದೋಷಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ರೋಗವನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು. ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ, ಮೂರು ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ಕಾಣಿಸಿ, ಅದನ್ನು ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ ರೋಗವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ದೋಷಧಾತುಮಲಾಧಾರೋ ದೇಹಿನಾಂ ದೇಹ ಉಚ್ಯತೇ । ತೇಷಾಂ ಸಮತ್ವಮಾರೋಗ್ಯಂ ಕ್ಷಯವೃದ್ಧೇರ್ವಿಪರ್ಯಯಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ದೋಷ, ಧಾತು ಮತ್ತು ಮಲಗಳ ಆಧಾರವೇ ದೇಹ. ಇವು ಸಮಬಲದಲ್ಲಿದ್ದರೆ ಆರೋಗ್ಯ, ಕಡಿಮೆಯಾಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಲಿ ಅದು ರೋಗದ ಸೂಚನೆ.

ವಸಾಸೃಙ್ಮಾಂಸಮೇದೋಽಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಶುಕ್ರಾಣಿ ಧಾತವಃ । ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾ ದೋಷಾ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾದ್ಯಾ ಮಲಾಃ ಸ್ಮೃತಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮೆದುಳು, ರಕ್ತ, ಮಾಂಸ, ಮೆದುಳು, ಎಲುಬು ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ — ಇವು ಧಾತುಗಳು. ವಾತ, ಪಿತ್ತ, ಕಫ — ಇವು ದೋಷಗಳು. ಮಲ, ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಇತರವು ಮಲಗಳೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗಿದೆ.

ವಾಯುಃ ಶೀತೋ ಲಘುಃ ಸೂಕ್ಷ್ಮಃ ಸ್ವರನಾಶೀಸ್ಥಿರೋ ಬಲೀ । ಪಿತ್ತಮಮ್ಲಕಟೂಷ್ಣಞ್ಚಾಪಙ್ಕ್ತೀ ರೋಗಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ವಾತವು ಚಳಿ, ಲಘು, ಸೂಕ್ಷ್ಮ, ಧ್ವನಿ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುವುದು, ಸ್ಥಿರ ಮತ್ತು ಬಲಿಷ್ಠ. ಪಿತ್ತವು ಹಸಿ, ಖಾರ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ದುರ್ಗಂಧದಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ರೋಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಧುರೋ ಲವಣಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋ ಗುರುಃ ಶ್ಲೇಷಮಾತಿಪಿಚ್ಛಿಲಃ । ಗುದಶ್ರೋಣ್ಯಾಶ್ರಯೋ ವಾಯುಃ ಪಿತ್ತಂ ಪಕ್ವಾಶಯಸ್ಥಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯಂಥದು, ಭಾರವಾದದು ಮತ್ತು ತುಂಬಾ ನೆತ್ತಗೆ ಇರುವದು ಕಫದ ಸ್ವಭಾವ. ವಾತವು ಗುದ ಮತ್ತು ಸೊಂಟದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತವು ಪಕ್ವಾಶಯದಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತದೆ.

ಕಫಸ್ಯಾಮಾಶಯಸ್ಥಾನಂ ಕಣ್ಠೋ ವಾ ಮೂರ್ಧಸನ್ಧಯಃ । ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಶ್ಚ ಕೋಪಯನ್ತಿ ಸಮೀರಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಫದ ಆಸನ ಅಮ್ಮಶಯ, ಅಥವಾ ಗಂಟಲು ಮತ್ತು ತಲೆಜೋಡಣೆಗಳು. ಖಾರ, ಕಹಿ ಮತ್ತು ಕಷಾಯ ರುಚಿಗಳು ವಾತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ.

ಕಟ್ವಮ್ಲಲವಣಾಃ ಪಿತ್ತಂ ಸ್ವಾದೂಷ್ಣಲವಣಾಃ ಕಫಮ್ । ಏತ ಏವ ವಿಪರ್ಯಸ್ತಾಃ ಶಮಾಯೈಷಾಂ ಪ್ರಯೋಜಿತಾಃ । ಭವನ್ತಿ ರೋಗಿಣಾಂ ಶಾನ್ತ್ಯೈ ಸ್ವಸ್ಥಾನೇ ಸುಖಹೇತವಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಖಾರ, ಹುಳಿ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ರುಚಿಗಳು ಪಿತ್ತವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ; ಮಧುರ, ಉಷ್ಣ ಮತ್ತು ಉಪ್ಪು ಕಫವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಉಪಯೋಗಿಸಿದರೆ ಅವು ಶಮನವಾಗುತ್ತವೆ. ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಶಾಂತಿ, ಆರೋಗ್ಯವಂತರಿಗೆ ಸುಖದ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತವೆ.

ಚಕ್ಷುಷ್ಯೋ ಮಧುರೋ ಜ್ಞೇಯೋ ರಸಧಾತುವಿವಹ್ದ್ಧನಃ । ಅಮ್ಲೋತ್ತರೋ ಮನೋಹೃದ್ಯಂ ತಥಾ ದೀಪನಪಾಚನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ ರುಚಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಗೆ ಹಿತವಾಗಿದ್ದು, ರಸಧಾತುವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಳಿ ಹೆಚ್ಚಿದ್ದರೆ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಹೃದಯಕ್ಕೂ ಆನಂದವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಜೊತೆಗೆ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ.

ದೀಪನೋಜ್ವರತೃಷ್ಣಾಘ್ನಸ್ತಿಕ್ತಃ ಶೋಧನಶೋಷಣಃ । ಪಿತ್ತಲೋ ಲೇಖನ ಸ್ತಮ್ಭೀ ಕಷಾಯೋ ಗ್ರಾಹಿಶೋಷಣಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಹಿ ರುಚಿ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಿ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ದಾಹವನ್ನು ಹತ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಶುದ್ಧೀಕರಿಸಿ ಒಣಗಿಸುತ್ತದೆ. ಕಷಾಯ ಪಿತ್ತವನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡಿ, ಕೊಬ್ಬನ್ನು ಕರಗಿ, ಬಿಗಿಗೊಳಿಸಿ, ಹೀರಿಕೊಳ್ಳುವ ಮತ್ತು ಒಣಗಿಸುವ ಗುಣ ಹೊಂದಿದೆ.