ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಷ್ಠೀವನಞ್ಚೈವ ಸಸ್ವೇದಶ್ವಾಸನಿಃ ಶ್ವಾಸಸಂಗ್ರಹಃ । ಉದಾನೇ ಗುರುಗಾತ್ರತ್ವಮರುಚಿರ್ವಾಕ್ಸ್ವರಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಉಗುಳುವುದು, ಬೆವರು, ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಮತ್ತು ಉಸಿರಿನ ತಡೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಕಠಿಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಲವರ್ಣಪ್ರಣಾಶಶ್ಚಾ ಪಾನೇ ಪರ್ವಾಸ್ಥಿಸಂಗ್ರಹಃ । ಗುರುತಾಙ್ಗೇಷು ಸರ್ವೇಷು ಸ್ಥೂಲತ್ವಞ್ಚಾಗತಂ ಭೃಶಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಬಲ ಮತ್ತು ವರ್ಣ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು, ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ಜಮಾವಣೆ, ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರ ಮತ್ತು ದೇಹದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ದಪ್ಪತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಸಮಾನೇಽತಿಕ್ರಿಯಾಜ್ಞತ್ವಮಸ್ವೇದೋ ಮನ್ದವಹ್ನಿತಾ । ಅಪಾನೇ ಸಕಲಂ ಮೂತ್ರಂ ಶಕೃತಃ ಸ್ಯಾತ್ಪ್ರವರ್ತನಮ್? ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಮಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ಸರಿಯಾದ ಕೆಲಸ ತಿಳಿಯದಿರುವುದು, ಬೆವರು ಬಾರದಿರುವುದು ಮತ್ತು ಜೀರ್ಣಾಗ್ನಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಅಪಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ಮೂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಲ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೊರಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಇತಿ ದ್ವಾವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಾತರಕ್ತಾಮಯಂ ವಿದುಃ । ಪ್ರಾಣಾದಯಸ್ತಥಾನ್ಯೋಽನ್ಯಂ ಸಮಾಕ್ರಾನ್ತಾ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಇಂತಿ ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡು ವಿಧದ ವಾತರಕ್ತ ರೋಗಗಳಿವೆ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಪ್ರಾಣಾದಿ ವಾಯುಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೊಂದರೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ಸರ್ವೇಽಪಿ ವಿಂಶತಿವಿಧಂ ವಿದ್ಯಾದಾವರಣಞ್ಚ ಯತ್ । ಹೃಲ್ಲಾಸೋಚ್ಛ್ವಾಸಸಂರೋಧಃ ಪ್ರತಿಶ್ಯಾಯಃ ಶಿರೋಗ್ರಹಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಎಲ್ಲರೂ ಈ ಇಪ್ಪತ್ತು ವಿಧದ ತಡೆಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಹೃದಯದ ತುದಿತುದಿ, ಉಸಿರಾಟದ ತಡೆ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ತಲೆನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಹೃದ್ರೋಗೋ ಮುಖಶೋಷಶ್ಚ ಪ್ರಾಣೇನಾಪಾನ ಆವೃತೇ । ಉದಾನೇನಾವೃತೇ ಪ್ರಾಣೇ ಭವೇದ್ಧೈ ಬಲಸಂಕ್ಷಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪ್ರಾಣ ವಾಯುವನ್ನು ಅಪಾನ ತಡೆಯುವಾಗ ಹೃದಯದ ರೋಗ ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಉದಾನ ವಾಯು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತಡೆಯುವಾಗ ಬಲ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಚಾರಣೇನ ವಿಭಜೇತ್ಸರ್ವಮಾವರಣಂ ಭಿಷಕ್ । ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಪೇಕ್ಷ್ಯ ವಾತಾನಾಂ ವೃರ್ಧಿಹಾನಿಂ ಚ ಕರ್ಮಣಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ವೈದ್ಯನು ಪರಿಶೀಲನೆಯ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲಾ ತಡೆಗಳನ್ನು ವಿಭಜಿಸಬೇಕು; ವಾತಗಳ ಸ್ಥಾನ, ಅವುಗಳ ಹೆಚ್ಚಳ-ಕಡಿತ ಮತ್ತು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು.

ಪ್ರಾಣಾದೀನಾಞ್ಚ ಪಞ್ಚಾನಾಂ ಪಿತ್ತಮಾವರಣಂ ಮಿಥಃ । ಪಿತ್ತಾದೀನಾಮಾವಸತಿರ್ಮಿಶ್ರಾಣಾಂ ಮಿಶ್ರಿತೈಶ್ಚ ತೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪ್ರಾಣಾದಿ ಐದು ವಾಯುಗಳಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತ ಪರಸ್ಪರ ತಡೆಯುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಗಳಿರುವ ಸ್ಥಳಗಳು ಕೂಡ ಅವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಶ್ರವಾಗಿರುತ್ತವೆ.

ಮಿಶ್ರೈಃ ಪಿತ್ತಾದಿಭಿಸ್ತದ್ವನ್ಮಿಶ್ರಾಣ್ಯಪಿತ್ವನೇಕಧಾ । ತಾಂಲ್ಲಕ್ಷಯೇದವಹಿತೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಲಕ್ಷಣೋದಯಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ಇತರ ದೋಷಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಅನೇಕ ವಿಧದ ಮಿಶ್ರ ರೋಗಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ. ವೈದ್ಯನು ಅವುಗಳ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಶನೈಃ ಶನೈಶ್ಚೋಪಶಯಾನ್ದೃಢಾನಪಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ವಿಶೇಷಾಜ್ಜೀವಿತಂ ಪ್ರಾಣ ಉದಾನೋ ಬಲಮುಚ್ಯತೇ । ಸ್ಯಾತ್ತಯೋಃ ಪೀಡನಾದ್ಧನಿರಾಯುಷಞ್ಚ ಬಲಸ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮರುಮರು ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನೀಡಿದರೆ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ತಡೆಯೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ಮತ್ತು ಉದಾನ ವಾಯುಗಳು ಜೀವ ಮತ್ತು ಬಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿವೆ; ಅವು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ಆಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ಬಲ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಆವೃತಾ ವಾಯವೋಽಜ್ಞಾತಾ ಜ್ಞಾತಾ ವಾ ಸ್ಥಾನವಿಚ್ಯುತಾಃ । ಪ್ರಯತ್ನೇನಾಪಿ ದುಃ ಸಾಧ್ಯಾ ಭವೇಯುರ್ವಾನುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ತಡೆಯಾದ ವಾಯುಗಳು ತಿಳಿಯದಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನ ಬಿಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಬಹಳ ಪ್ರಯತ್ನ ಮಾಡಿದರೂ ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಜೊತೆಗೆ ಅನೇಕ ಉಪದ್ರವಗಳೂ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ವಿದ್ರಧಿಪ್ಲೀಹಹೃದ್ರೋಗಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿಸದನಾದಯಃ । ಭವನ್ತ್ಯುಪದ್ರವಾಸ್ತೇಷಾಮಾವೃತಾನಾಮುಪೇಕ್ಷಯಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೂಳೆ ಹುಳು, ಪ್ಲಿಹಾ ರೋಗ, ಹೃದಯದ ನೋವು, ಹೊಟ್ಟೆಯ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ಬೆಂಕಿಯ ಹಾನಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲಾ, ರೋಗವನ್ನು ನಿರ್ಲಕ್ಷಿಸಿದವರಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ.

ನಿದಾನಂ ಸುಶ್ರುತ ! ಮಯಾ ಆತ್ರೇಯೋಕ್ತಂ ಸಮೀರಿತಮ್ । ಸರ್ವರೋಗವಿವೇಕಾಯ ನರಾದ್ಯಾಯುಃ ಪ್ರವೃದ್ಧಯೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸುಶ್ರುತನೇ, ಎಲ್ಲಾ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣವನ್ನು, ಆತ್ರೇಯನು ಹೇಳಿದಂತೆ ನಾನು ವಿವರವಾಗಿ ವಿವರಿಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದನ್ನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡರೆ ಮನುಷ್ಯನ ಆಯುಷ್ಯವೂ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಏವಂ ವಿಜ್ಞಾಯ ರೋಗಾದೀಂಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಥ ವೈ ಚರೇತ್ । ತ್ರಿಫಲಾ ಸರ್ವರೋಗಘ್ನೀ ಮಧ್ವಾಜ್ಯಗುಡಸಂಯುತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಈ ರೋಗಗಳ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತಿಳಿದು, ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಆರಂಭಿಸಬೇಕು. ತುಳಸಿ, ಬೆಲ್ಲ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಜೇನು ಸೇರಿಸಿದ ತ್ರಿಫಲಾ ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಸವ್ಯೋಷಾ ತ್ರಿಫಲಾ ವಾಪಿ ಸರ್ವರೋಗಪ್ರಮರ್ದಿನೀ । ಶತಾವರೀಗುಡೂಚ್ಯಗ್ನಿವಿಡಙ್ಗೇನ ಯುತಾಥವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ದೀರ್ಘಮೆಣಸು ಜೊತೆಗೆ ತ್ರಿಫಲಾ ಅಥವಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಒಂದೇ ಇದ್ದರೂ ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಶತಾವರಿ, ಗುಡುಚಿ, ಬೆಂಕಿ, ವಿದಂಗ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಕೂಡಾ ಬಳಸಬಹುದು.

ಶತಾವರೀ ಗುಡೂಚ್ಯಗ್ನಿಃ ಶುಣ್ಠೀಮೂಷಲಿಕಾ ಬಲಾ । ಪುನರ್ನವಾ ಚ ಬೃಹತೀ ನಿರ್ಗುಣ್ಡೀ ನಿಮ್ಬಪತ್ರಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಶತಾವರಿ, ಗುಡುಚಿ, ಬೆಂಕಿ, ಶುಂಠಿ, ಮೂಷಲಿಕ, ಬಲಾ, ಪುನರ್ಣವಾ, ಬೃಹತಿ, ನಿರ್ಗುಂಡಿ ಮತ್ತು ನಿಂಬೆ ಎಲೆಗಳು.

ಭೃಙ್ಗರಾಜಶ್ಚಾಮಲಕಂ ವಾಸಕಸ್ತದ್ರಸೇನ ವಾ । ಭಾವಿತಾ ತ್ರಿಫಲಾ ಸಪ್ತವಾರಮೇಖಮಥಾಪಿವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಭೃಂಗರಾಜ, ಆಮಲಕ, ವಾಸಕ ಅಥವಾ ಅವುಗಳ ರಸ; ತ್ರಿಫಲಾವನ್ನು ಏಳುವೇಳೆ ಅಥವಾ ಒಂದು ಸಲ ಪ್ರಕ್ರಿಯೆ ಮಾಡಿದರೂ ಕೂಡ.

ಪೂರ್ವೋಕ್ತಶ್ಚ ಯಥಾಲಾಭಯುಕ್ತೈಶ್ಚೂರ್ಣಞ್ಚ ಮೋದಕಃ । ವಟಿಕಾ ಘೃತತೈಲಂ ವಾ ಕಷಾಯೋ ಶೋಷರೋಗನುತ್ । ಪಲಂ ಪಲಾರ್ಧಕಂ ವಾಪಿ ಕರ್ಷಂ ಕರ್ಷಾರ್ಧಮೇವ ವಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದಂತೆ, ದೊರೆಯುವಷ್ಟು ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ಪುಡಿ, ಲಡ್ಡು, ಗುಳಿಗೆ, ತುಪ್ಪ, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಕಷಾಯ ರೂಪದಲ್ಲಿ ತಯಾರಿಸಿ, ಒಂದು ಪಲ, ಅರ್ಧ ಪಲ, ಒಂದು ಕರ್ಷ ಅಥವಾ ಅರ್ಧ ಕರ್ಷ ಪ್ರಮಾಣದಲ್ಲಿ ಸೇವಿಸಿದರೆ ಕ್ಷಯ ರೋಗಕ್ಕೆ ಪರಿಹಾರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೮ ನಿದಾನಂ ಸಮಾಪ್ತಮ್ । ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಸರ್ವರೋಗಹರಂ ಸಿದ್ಧಂ ಯೋಗಸಾರಂ ವದಾಮ್ಯಹಮ್ । ಶೃಣು ಸುಶ್ರುತಂ ಸಂಕ್ಷೇಪಾತ್ಪ್ರಾಣಿನಾಂ ಜೀವಹೇತವೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಪವಿತ್ರ ಗರುಡ ಮಹಾಪುರಾಣದಲ್ಲಿ ರೋಗಗಳ ಕಾರಣಗಳ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು. ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಎಲ್ಲ ರೋಗಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವ, ಸಿದ್ಧವಾದ ಔಷಧಿಯ ಸಾರವನ್ನು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಸುಶ್ರುತನೇ, ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೇಳು.

ಕಷಾಯಕಟುತಿಕ್ತಾಮ್ಲರೂಕ್ಷಾಹಾರಾದಿಭೋಜನಾತ್ । ಚಿನ್ತಾವ್ಯವಯವ್ಯಾಯಾಮಭಯಶೋಕಪ್ರಜಾಗರಾತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಷಾಯ, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಒಣ, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಆಹಾರ ಸೇವನೆಯಿಂದ, ಚಿಂತನೆ, ಸಂಭೋಗ, ವ್ಯಾಯಾಮ, ಭಯ, ದುಃಖ, ಜಾಗರಣದಿಂದ ಕೂಡಾ.

ಉಚ್ಚೈರ್ಭಾಷಾತಿಭಾರಾಚ್ಚ ಕರ್ಮಯೋಗಾತಿಕರ್ಷಣಾತ್ । ವಾಯುಃ ಕುಪ್ಯತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೇ ಜೀರ್ಣಾನ್ನೇ ದಿನಸಂಕ್ಷಯೇ ॥ ೧,೧೬೮.

ಜೋರಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವುದು, ಭಾರವಾದ ವಸ್ತು ಎತ್ತುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಲಸ ಮಾಡುವುದು, ದೇಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ಬಳಕೆ ಮಾಡುವುದು, ಮಳೆ ಬರುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಆಹಾರ ಜೀರ್ಣವಾದ ಮೇಲೆ, ದಿನದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಉಷ್ಣಾಮ್ಲ ಲವಣಕ್ಷಾರಕಟುಕಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಾತ್ । ತೀಕ್ಷ್ಣಾತಪಾಗ್ನಿಸನ್ತಾಪಮದ್ಯಕ್ರೋಧನಿಷೇವಣಾತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹೆಚ್ಚು ಉರಿ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಕ್ಷಾರ, ತೀಕ್ಷ್ಣ, ಜೀರ್ಣವಾಗದ ಆಹಾರ, ಭಾರಿ ಬಿಸಿಲು, ಬೆಂಕಿಯ ಹಾನಿ, ಮದ್ಯಪಾನ, ಕೋಪ ಇವುಗಳಿಂದ ಪಿತ್ತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿದಾಹಕಾಲೇ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಜಲದಾತ್ಯಯೇ । ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇರ್ಽದ್ಧರಾತ್ರೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪ್ಯತಿ ದೇಹಿನಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹುಟ್ಟುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ, ಊಟದ ನಂತರ, ಮಧ್ಯಾಹ್ನ, ಮೋಡಗಳು ಕಳೆಯುವ ನಂತರ, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ, ಅರ್ಧರಾತ್ರಿ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪಿತ್ತದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧಗುರುಶೀತಾತಿಭೋಜನಾತ್ । ನವಾನ್ನಪಿಚ್ಛಿಲಾನೂಪಮಾಂಸಾದೇಃ ಸೇವನಾದಪಿ ॥ ೧,೧೬೮.

ಮಧುರ, ಹುಳಿ, ಉಪ್ಪು, ಎಣ್ಣೆಯ, ಭಾರವಾದ, ತಂಪಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಹೊಸ ಅಕ್ಕಿ, ಹತ್ತಿರವಾದ ಆಹಾರ, ಮೀನು, ಮಾಂಸ ಸೇವನೆಯಿಂದ ಕೂಡಾ.

ಅವ್ಯಾಯಾಮ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಶಯ್ಯಾಸನಸುಖಾದಿಭಿಃ । ಕಫಪ್ರದೋಷೋ ಭುಕ್ತೇ ಚ ವಸನ್ತೇ ಚ ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ॥ ೧,೧೬೮.

ವ್ಯಾಯಾಮ ಮಾಡದಿರುವುದು, ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ಹಾಸಿಗೆ ಕುರ್ಚಿಯ ಸೌಖ್ಯ ಇವುಗಳಿಂದ, ಊಟದ ನಂತರ ಮತ್ತು ವಸಂತ ಋತುವಿನಲ್ಲಿ ಕಫದೋಷ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ.

ದೇಹಪಾರುಷ್ಯಸಂಕೋಚತೋದವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾದಯಃ । ತಥಾ ಚ ಸುಪ್ತಾ ರೋಮಹರ್ಷಸ್ತಮ್ಭನಶೋಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ದೇಹದ ಒಣತನ, ಕುಗ್ಗುವುದು, ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು, ಇತ್ಯಾದಿ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಹಾಗೆಯೇ, ನಗುವಿನಿಲ್ಲದಿರುವುದು, ರೋಮಾಂಚನ, ಕಠಿಣತೆ, ಒಣತನ.

ಶ್ಯಾಮತ್ವಮಙ್ಗವಿಶ್ಲೇಷಬಲಮಾಯಾಸವರ್ಧನಮ್ । ವಾಯೋರ್ಲಿಙ್ಗಾನಿ ತೈರ್ಯುಕ್ತಂ ರೋಗಂ ವಾತಾತ್ಮಕಂ ವದೇತ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣ, ಅಂಗಗಳ ಬೇರ್ಪಡಿಕೆ, ಶಕ್ತಿಹೀನತೆ, ಹೆಚ್ಚು ದಣಿವು ಇವು ವಾತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ಇವುಗಳಿರುವ ರೋಗವನ್ನು ವಾತದೋಷದ ರೋಗವೆಂದು ಹೇಳಬೇಕು.

ದಾಹೋಷ್ಮಪಾದಸಂಕ್ಲೇದಕೋಪರಾಗಪರಿಶ್ರಮಾಃ । ಕಟ್ವಮ್ಲಶವವೈಗನ್ಧ್ಯಸ್ವೇದಮೂರ್ಛಾತಿತೃಟ್ಭ್ರಮಾಃ ॥ ೧,೧೬೮.

ಉರಿ, ಬಿಸಿ, ಕಾಲುಗಳು ಒದ್ದೆಯಾಗುವುದು, ಕೆಂಪಾಗುವುದು, ದಣಿವು, ಕಹಿ, ಹುಳಿ, ದುರ್ಗಂಧ, ಬೆವರು, ಮೂರ್ಛೆ, ಹೆಚ್ಚಾದ ದಾಹ, ತಲೆಸುತ್ತು ಇವು ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು.

ಹಾರಿದ್ರಂ ಹರಿತತ್ವಞ್ಚ ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾನ್ವಿತೈರ್ನರಃ । ದೇಹೇ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಮಾಧುರ್ಯಚಿರಕಾರಿತ್ವಬನ್ಧನಮ್ ॥ ೧,೧೬೮.

ಹಳದಿ, ಹಸಿರು ಬಣ್ಣ, ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ದೇಹದಲ್ಲಿ ಎಣ್ಣೆಯಂತಿರುವುದು, ಮಧುರತೆ, ಕೆಲಸವನ್ನು ನಿಧಾನವಾಗಿ ಮಾಡುವುದು, ಬಂಧಿಸುವುದು.