ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ರಕ್ತೇ ಶೋಥೋಽತಿರುಕ್ತೋದಸ್ತಾಮ್ರಾಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ । ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈಃ ಸಮಂ ನೈತಿ ಕಣ್ಡುಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಊತ, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಂಪು, ಚಿಮ್ಮು, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಒಣ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೂ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗದು, ಜೊತೆಗೆ ಕಿಡು ಮತ್ತು ತೇವತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತೇ ವಿದಾಹಃ ಸಂಮೋಹಃ ಸ್ವಾದೋ ಮೂರ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷಾ । ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಂ ರುಗ್ರಾವಃ ಶೋಷಃ ಪಾಕೋ ಭೃಶೋಷ್ಮತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಸುಡು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಕಹಿ ರುಚಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಮದ್ಯದಂತೆ ಭಾವನೆ, ದಾಹ, ಸ್ಪರ್ಶ ಅಸಹ್ಯ, ತೀವ್ರ ನೋವು, ಒಣತೆ, ಪಾಕ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದ ಉಷ್ಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಫೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗುರುತಾ ಸುಪ್ತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಶೀತತಾ । ಕಣ್ಡೂರ್ಮನ್ದಾ ಚ ರುಗ್ದ್ಬನ್ದ್ವಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಸಂಕರಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಗಟ್ಟಿತನ, ಭಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಎಣ್ಣೆತನ, ಚಳಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯವಾದ ಕಿಡು, ಮಂದವಾದ ನೋವು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಏಕದೋಷಞ್ಚ ಸಂಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚೈವ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್ । ತ್ರಿದೋಷಜನ್ತ್ಯಜೇದಾಶು ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುದಾರುಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಒಂದು ದೋಷ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಎರಡು ದೋಷ ಇದ್ದರೆ ಅದು ತಡೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಕರವಾದ ರಕ್ತಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಮಙ್ಗೇ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತಃ । ನಿವೇಶ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾವಾರ್ಯ ವೇದನಾಭಿರ್ಹರತ್ಯಸೂನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾತವು ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಡೆದು ನೋವಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಾಣೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚಾಪಲ್ಯಲಙ್ಘನೈಃ । ಅತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಘಾತಾಚ್ಚ ವೇಗೋದೀರಣಚಾರಣೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯು ಎಂಬ ಐದು ಭಾಗಗಳ ಪ್ರಾಣವು ಒಣತನ, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಜಿಗಿತ, ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಗಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಪೀನಸೋ ದಾಹತೃಟ್ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಿಶ್ಚೈವ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೂಗು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸುಡು, ದಾಹ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಣ್ಠರೋಧೋಮಲಭ್ರಂಶಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪೀನಸಾನ್ । ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಗಲಗಣ್ಡದೀಂಸ್ತಞ್ಜತ್ರುಮೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಮೂಗಿನ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕಂಠ, ಹಲ್ಲು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಸ್ನಾನಕ್ರೀಡಾವಿಷಯಚೋಷ್ಟಿತೈಃ । ವಿರುದ್ಧರೂಕ್ಷಭೀಹರ್ಷವಿಷಾದಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವ್ಯಾನವು ಹೆಚ್ಚು ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಆಟ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸೌಖ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಸಂಗತ, ಒಣ, ಭಯಾನಕ, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಹಾಗೂ ದುಃಖಕರ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪುಂಸ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಭ್ರಂಶಶೋಕಚಿತ್ತಪ್ಲವಜ್ವರಾನ್ । ಸರ್ವಾಕಾರಾದಿನಿಸ್ತೋದರೋಮಹರ್ಷಂ ಸುಷುಪ್ತತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಇದು ಪುರುಷತ್ವ, ಉತ್ಸಾಹ, ಶಕ್ತಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು, ದುಃಖ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ, ಜ್ವರ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ನೋವು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ನಿದ್ರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕುಷ್ಠಂ ವಿಸರ್ಪಮನ್ಯಚ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಾದನಮ್ । ಸಮಾನೋ ವಿಷಮಾಜೀರ್ಣಶೀತಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಇದು ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆ, ಹರಡುವ ಉಬ್ಬು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಹದ ದುರ್ಬಲತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸಮಾನ ಪ್ರಾಣವು ಅಸಮಂಜಸ ಜೀರ್ಣ, ಚಳಿಯಾದ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಆಹಾರದಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರೋತ್ಯಕಾಲಶಯನಜಾಗರಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ । ಶೂಲಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನ್ಯಕೃತ್ಕಾಮಾಶ್ರಯಾನ್ಗದಾನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅನುಚಿತವಾದ ನಿದ್ರೆ, ಜಾಗರಣದಿಂದ ಸಮಾನ ಪ್ರಾಣ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆನೋವು, ಗರ್ಭಾಶಯದ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ವಶವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಸೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಗುರ್ವನ್ನವೇಗಾಘಾತಾತಿವಾಹನೈಃ । ಯಾನಪಾನಸಮುತ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮೈಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅಪಾನ ಪ್ರಾಣವು ಒಣ, ಭಾರವಾದ ಆಹಾರ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಸವಾರಿ, ನಿರಂತರ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಚಲನೆಯಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್ । ಮೂತ್ರಸುಕ್ರಪ್ರದೋಷಾರ್ಶೋಗುದಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ಬಹೂನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಕೆಳ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು, ಮೂತ್ರ, ವೀರ್ಯ, ಮೂಗುಚು, ಗುದಭ್ರಂಶ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಾಙ್ಗಮಾತತಂ ಸಾಮಂ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವೈಃ । ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದ್ಬೋಧ ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಶೋಥಾಗ್ನಿಹಾನಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇಹದಾದ್ಯಂತ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ನಿದ್ದೆ, ಭಾರ, ಜಡತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಕೊಬ್ಬು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಮತ್ತು ತಡವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಚಳಿ, ಊತ ಮತ್ತು ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಡೂರೂಕ್ಷಾತಿನಾಶೇನ ತದ್ವಿಧೋಪಶಮೇನ ಚ । ಮುಕ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿರಾಮಂ ತಂ ತನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕುರಿ, ಒಣತನ ಮತ್ತು ನಾಶವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ, ಸೂಕ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ತೊಂದರೆಗಳು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ.

ವಾಯೋರಾವರಣಂ ವಾತೋ ಬಹುಭೇದಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯುವಿನ ಅಡ್ಡಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮರೆಮಾಡಿದಾಗ ಸುಡು, ದಾಹ, ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಟುಕೋಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಿದಾಹಶೀತಕಾಮತಾ । ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾಗ್ನಿಕಟ್ವಾಜ್ಯಪಯಸೋಽಧಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹುಳಿ, ಉರಿಯುವ, ಉಪ್ಪು, ಖಾರ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದಾಗ ಸುಡು, ಚಳಿಗೆ ಆಸೆ, ಚಳಿ, ಭಾರ, ನೋವು, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ, ಕಹಿ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಅಧಿಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ । ಕಫಾವೃತೇಽಙ್ಗಮರ್ದಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೃಲ್ಲಾಸೋ ಗುರುತಾರುಚಿಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಉಪವಾಸ, ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ಒಣತನ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಕಫದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕಫ ಆವರಿಸಿದಾಗ ದೇಹ ನೋವು, ಹೃದಯದ ಶ್ರಮ, ಭಾರ ಮತ್ತು ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತವೃತೇ ಸದಾಹಾರ್ತಿಸ್ತವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಜಾ ಭೃಶಮ್ । ಭವೇತ್ಸರಾಗಃ ಶ್ವಯಥುರ್ಜಾಯನ್ತೇ ಮಣ್ಡಲಾನಿ ಚ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಸದಾ ಸುಡು, ತ್ವಚೆ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದ ತೀವ್ರ ನೋವು, ಕೆಂಪು, ಊತ ಮತ್ತು ಚರ್ಮದ ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚುಕ್ಕಿ ಚುಕ್ಕಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಶೋಥೋ ಮಾಂಸೇನ ಕಠಿನೋ ಹೃಲ್ಲಾಸಪಿಟಿಕಾಸ್ತಥಾ । ಹರ್ಷಃ ಪಿಪೀಲಿಕಾನಾಂ ಚ ಸಂಚಾರ ಇವ ಜಾಯತೇ । ಚಲಲಗ್ರನೋ ಮೃದುಃ ಶೀತಃ ಶೋಥೋ ಗಾತ್ರೇಷು ರೋಚಕಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮಾಂಸದಿಂದ ಊತ ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಹೃದಯದ ಶ್ರಮ, ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಉಬ್ಬುಗಳು ಬರುತ್ತವೆ; ಪಿಪೀಲಿ ಹಾವುಗಳು ಓಡಿದಂತೆ ಅನುಭವ, ಊತ ಮೃದು, ಚಳಿ, ದೇಹದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಢ್ಯವಾತ ಇವ ಜ್ಞೇಯಃ ಸ ಕೃಚ್ಛ್ರೋ ಮೇದಸಾವತಃ । ಸ್ಪರ್ಶ ಆಚ್ಛಾದಿತೇತ್ಯುಷ್ಣಶೀತಲಶ್ಚ ತ್ವನಾವೃತೇ । ಮಜ್ಜಾವೃತೇ ತು ವಿಷಮಂ ಜೃಮ್ಭಣಂ ಪರಿವೇಷ್ಟನಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಆಢ್ಯವಾತದಂತೆಯೇ ಕಠಿಣವಾಗಿದ್ದು ಮೇದಸಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸ್ಪರ್ಶ ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲ, ಮರೆಮಾಚಲ್ಪಟ್ಟಾಗ ಬಿಸಿ ಅಥವಾ ಚಳಿ ಇರುತ್ತದೆ; ಮಜ್ಜೆಯಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಅಸಮರ್ಪಕ ಜಂಭೆ ಮತ್ತು ಬಿಗಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶೂಲಞ್ಚ ಪಡ್ಯಿಮಾನಶ್ಚ ಪಾಣಿಭ್ಯಾಂ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್ । ಶುಕ್ರಾವೃತೇ ತು ಶೋಥೇ ವೈ ಚಾತಿವೇಗೋ ನ ವಿದ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ನೋವು ಮತ್ತು ಊತವು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಗುರವಾಗುತ್ತದೆ; ಶುಕ್ಲದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದರೆ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಆದರೆ ಹೆಚ್ಚು ವೇಗ ಅಥವಾ ಒತ್ತಡ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಭುಕ್ತೇ ಕುಕ್ಷೌ ರುಜಾ ಜೀರ್ಣೇ ನಿಕೃತ್ತಿರ್ಭವತಿ ಧ್ರುವಮ್ । ಮೂತ್ರಾಪ್ರವೃತ್ತಿರಾಧ್ಮಾನಂ ಬಸ್ತೇರ್ಮೂತ್ರಾವೃತೇ ಭವೇತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಊಟ ಮಾಡಿದ ಮೇಲೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಜೀರ್ಣವಾಗದೆ ಇದ್ದರೆ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತರಿಸುವಂತ ನೋವು ಖಂಡಿತವಾಗಿಯೇ ಬರುವದು. ಮೂತ್ರ ಹೋಗದೆ ತಡೆದುಹೋದರೆ ಮೂತ್ರಪಿಂಡದಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಛಿದ್ರಾವೃತೇ ವಿಬನ್ಧೋಽಥ ಸ್ವಸ್ಥಾನಂ ಪರಿಕೃನ್ತ ತಿ । ಪತತ್ಯಾಶು ಜ್ವರಾಕ್ರಾನ್ತೋ ಮೂರ್ಛಾಂ ಚ ಲಭತೇ ನರಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಒಂದು ಕಡೆ ರಂಧ್ರದಿಂದ ತಡೆ ಉಂಟಾದರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿದಂತಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸಹಜ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಕತ್ತರಿಸಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಆಗ ವ್ಯಕ್ತಿ ಜ್ವರದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಬಿದ್ದುಹೋಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಸಕೃತ್ಪೀಡಿತಮನ್ಯೇನ ದುಷ್ಟಂ ಶುಕ್ರಂ ಚಿರಾತ್ಸೃಜೇತ್ । ಸರ್ವಧಾತ್ವಾವೃತೇ ವಾಯೌ ಶ್ರೋಣಿವಙ್ಕ್ಷಣಪೃಷ್ಠರುಕ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮತ್ತೊಬ್ಬನಿಂದ ಒತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಶುಕ್ಲವು, ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಕೆಟ್ಟ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಹೊರಬರುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲಾ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು ತಡೆಯಾದರೆ, ನಿತಂಬ, ಕಸಬು ಮತ್ತು ಬೆನ್ನಿನಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವಿಲೋಮೇ ಮಾರುತೇ ಚೈವ ಹೃದಯಂ ಪರಿಪೀಡ್ಯತೇ । ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಛಾ ರುಜಾ ದಾಹಃ ಪಿತ್ತೇನ ಪ್ರಾಣ ಆವೃತೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯು ಹಿನ್ನಡೆಯಾಗಿ ಹರಿದರೆ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಒತ್ತಡವಾಗುತ್ತದೆ. ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉಸಿರಾಟ ತಡೆಯಾದರೆ ತಲೆಸುತ್ತುವುದು, ಪ್ರಜ್ಞೆಹೊಂದುವುದು, ನೋವು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರುಜಾ ತನ್ದ್ರಾ ಸ್ವರಭ್ರಂಶೋ ದಾಹೋ ವ್ಯಾನೇ ತು ಸರ್ವಶಃ । ಕ್ರಮೋಂ ಗಚೇಷ್ಟಾಭಙ್ಗಶ್ಚ ಸನ್ತಾಪಃ ಸಹವೇದನಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವ್ಯಾಯಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡಾಗ ದೇಹವೆಲ್ಲಾ ನೋವು, ನಿದ್ರೆ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಚಲನೆಗಳಲ್ಲಿ ವ್ಯತ್ಯಯ, ಕೆಲಸಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಉಷ್ಣತೆ ಮತ್ತು ನೋವು ಕೂಡ ಬರುತ್ತದೆ.

ಸಮಾನ ಊಷ್ಮೋಪಹತಿಃ ಸಸ್ವೇದೋಪರತಿಃ ಸುತೃಟ್ । ದಾಹಶ್ಚ ಸ್ಯಾದಪಾನೇ ತು ಮಲೇ ಹಾರಿದ್ರವರ್ಣತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಮಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ದೇಹದ ಉಷ್ಣತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಬೆವರು ನಿಲ್ಲುತ್ತದೆ, ಭಾರೀ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಸುಡುವಂತ ದಾಹವೂ ಬರುತ್ತದೆ. ಅಪಾನ ವಾಯು ತೊಂದರೆಗೊಂಡರೆ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ.