ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ತಾದೃಶೈವಾಸೃಜಾ ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಾಕ್ತದೈವ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್ । ತಥಾ ವಾತೋ ಗುದೇ ಪೀಡಾಂ ಬಲಾಸಂ ವಾತಶೋಣಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹೀಗೆ ಅಶುದ್ಧ ರಕ್ತದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾತ ಮೊದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಗುದದಲ್ಲಿ ನೋವು ಅಥವಾ ವಾತರಕ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಜನಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸರ್ವತ್ರ ಧಾವತಿ । ವಿಶೇಷಾದ್ವಮನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಲಮ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಭಾರವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಭವಿಷ್ಯತಃ ಕುಷ್ಠಸಮಂ ತಥಾ ಸಾಮ್ಬುದಸಂಜ್ಞಕಮ್ । ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು ॥ ೧,೧೬೭.

ನಂತರ ಅದು ಕುಷ್ಠರೋಗದಂತಾಗಿ, ಸಾಮ್ಬುದ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಕಾಲು, ತೊಡೆ, ಕಮರು, ಭುಜ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಗೌರವಸುಪ್ತತಾಃ । ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಮುಹುರಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಿಡು, ನಡುಕು, ಚುಚ್ಚುವ ನೋವು, ಪಿಡುಗು, ಭಾರ, ಜಡತೆ ಇವುಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ । ಆಖೋರಿವ ವಿಲಂ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ಬಿಧಾವತಿ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಲಿನ ತಳದಿಂದ ಅಥವಾ ಕೈಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡ ಎಲಿಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ.

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಮತ್ತಾನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ । ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸರ್ವಧಾತೂನಭಿದ್ರವೇತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಆಳವಾಗಿ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಕಟ್ಯಾದಿಸಂಯತಸ್ಥಾನೇ ತ್ವಕ್ತಾಮ್ರಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಾಃ । ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತಃ ಪಾಕಃ ಸ ವಾಯುಶ್ಚಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಮರು ಮುಂತಾದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪಾಗುತ್ತದೆ; ಊತ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುಡ್ಡೆಗಳು, ಪಾಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ವಾಯು ಅಸ್ಥಿ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಛಿನ್ದನ್ನಿವ ಚರತ್ಯನ್ತಶ್ಚಕೀಕುರ್ವಂಶ್ಚ ವೇಗವಾನ್ । ಕರೋತಿ ಖಞ್ಜಂ ಪಙ್ಗುಂ ವಾ ಶರೀರಂ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಒಳಗೆ ಕತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ, ಚಿರಚಿರ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ; ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಾ, ಕುಂಟು ಅಥವಾ ಅಂಗವಿಕಲತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಾತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಂ ತತ್ರ ಶೂಲಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್ । ಶೋಥಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಶ್ಯಾವತಾವೃದ್ಧಿಹಾನಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ನಡುಕು, ಮುರಿದುಹೋಗುವ ಭಾವನೆ, ಊತಕ್ಕೆ ಒಣತೆ, ಕಪ್ಪುತನ, ಬಣ್ಣ ಹೆಚ್ಚಳ ಅಥವಾ ಕಡಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧಮನ್ಯಙ್ಗುಲಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಸಂಕೋಚೋಙ್ಗಗ್ರಹೋ ತಿರುಕ್ । ಶೀತದ್ವೇಷಾನುಪಶಯೌ ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುಸುಪ್ತಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತನಾಳಗಳು ಮತ್ತು ಬೆರಳಿನ ಸಂಧಿಗಳ ಒತ್ತಡ, ಅಂಗಗಳ ಗಟ್ಟಿತನ, ವಕ್ರತೆ, ಚಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ, ಉಷ್ಣದಿಂದ ಉಪಶಮನ, ಸ್ಥಂಭ, ಕಂಪನ, ಜಡತೆ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ರಕ್ತೇ ಶೋಥೋಽತಿರುಕ್ತೋದಸ್ತಾಮ್ರಾಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ । ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈಃ ಸಮಂ ನೈತಿ ಕಣ್ಡುಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಊತ, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಂಪು, ಚಿಮ್ಮು, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಒಣ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೂ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗದು, ಜೊತೆಗೆ ಕಿಡು ಮತ್ತು ತೇವತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತೇ ವಿದಾಹಃ ಸಂಮೋಹಃ ಸ್ವಾದೋ ಮೂರ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷಾ । ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಂ ರುಗ್ರಾವಃ ಶೋಷಃ ಪಾಕೋ ಭೃಶೋಷ್ಮತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಸುಡು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಕಹಿ ರುಚಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಮದ್ಯದಂತೆ ಭಾವನೆ, ದಾಹ, ಸ್ಪರ್ಶ ಅಸಹ್ಯ, ತೀವ್ರ ನೋವು, ಒಣತೆ, ಪಾಕ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದ ಉಷ್ಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಫೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗುರುತಾ ಸುಪ್ತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಶೀತತಾ । ಕಣ್ಡೂರ್ಮನ್ದಾ ಚ ರುಗ್ದ್ಬನ್ದ್ವಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಸಂಕರಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಗಟ್ಟಿತನ, ಭಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಎಣ್ಣೆತನ, ಚಳಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯವಾದ ಕಿಡು, ಮಂದವಾದ ನೋವು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಏಕದೋಷಞ್ಚ ಸಂಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚೈವ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್ । ತ್ರಿದೋಷಜನ್ತ್ಯಜೇದಾಶು ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುದಾರುಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಒಂದು ದೋಷ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಎರಡು ದೋಷ ಇದ್ದರೆ ಅದು ತಡೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಕರವಾದ ರಕ್ತಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಮಙ್ಗೇ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತಃ । ನಿವೇಶ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾವಾರ್ಯ ವೇದನಾಭಿರ್ಹರತ್ಯಸೂನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾತವು ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಡೆದು ನೋವಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಾಣೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚಾಪಲ್ಯಲಙ್ಘನೈಃ । ಅತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಘಾತಾಚ್ಚ ವೇಗೋದೀರಣಚಾರಣೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯು ಎಂಬ ಐದು ಭಾಗಗಳ ಪ್ರಾಣವು ಒಣತನ, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಜಿಗಿತ, ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಗಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಪೀನಸೋ ದಾಹತೃಟ್ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಿಶ್ಚೈವ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೂಗು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸುಡು, ದಾಹ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಣ್ಠರೋಧೋಮಲಭ್ರಂಶಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪೀನಸಾನ್ । ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಗಲಗಣ್ಡದೀಂಸ್ತಞ್ಜತ್ರುಮೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಮೂಗಿನ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕಂಠ, ಹಲ್ಲು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಸ್ನಾನಕ್ರೀಡಾವಿಷಯಚೋಷ್ಟಿತೈಃ । ವಿರುದ್ಧರೂಕ್ಷಭೀಹರ್ಷವಿಷಾದಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವ್ಯಾನವು ಹೆಚ್ಚು ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಆಟ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸೌಖ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಸಂಗತ, ಒಣ, ಭಯಾನಕ, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಹಾಗೂ ದುಃಖಕರ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಪುಂಸ್ತ್ವೋತ್ಸಾಹಬಲಭ್ರಂಶಶೋಕಚಿತ್ತಪ್ಲವಜ್ವರಾನ್ । ಸರ್ವಾಕಾರಾದಿನಿಸ್ತೋದರೋಮಹರ್ಷಂ ಸುಷುಪ್ತತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಇದು ಪುರುಷತ್ವ, ಉತ್ಸಾಹ, ಶಕ್ತಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು, ದುಃಖ, ಮನಸ್ಸಿನ ಚಂಚಲತೆ, ಜ್ವರ, ಬೇರೆ ಬೇರೆ ರೀತಿಯ ನೋವು, ರೋಮಾಂಚನ ಮತ್ತು ಆಳವಾದ ನಿದ್ರೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಕುಷ್ಠಂ ವಿಸರ್ಪಮನ್ಯಚ್ಚ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಾದನಮ್ । ಸಮಾನೋ ವಿಷಮಾಜೀರ್ಣಶೀತಸಙ್ಕೀರ್ಣಭೋಜನೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಇದು ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆ, ಹರಡುವ ಉಬ್ಬು ಮತ್ತು ಇತರ ದೇಹದ ದುರ್ಬಲತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಸಮಾನ ಪ್ರಾಣವು ಅಸಮಂಜಸ ಜೀರ್ಣ, ಚಳಿಯಾದ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಆಹಾರದಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕರೋತ್ಯಕಾಲಶಯನಜಾಗರಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ । ಶೂಲಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯಾದೀನ್ಯಕೃತ್ಕಾಮಾಶ್ರಯಾನ್ಗದಾನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅನುಚಿತವಾದ ನಿದ್ರೆ, ಜಾಗರಣದಿಂದ ಸಮಾನ ಪ್ರಾಣ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಹೊಟ್ಟೆನೋವು, ಗರ್ಭಾಶಯದ ಗಡ್ಡೆಗಳು, ವಶವಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಗಳು ಮತ್ತು ಆಸೆಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಅಪಾನೋ ರೂಕ್ಷಗುರ್ವನ್ನವೇಗಾಘಾತಾತಿವಾಹನೈಃ । ಯಾನಪಾನಸಮುತ್ಥಾನಚಙ್ಕ್ರಮೈಶ್ಚಾತಿಸೇವಿತೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅಪಾನ ಪ್ರಾಣವು ಒಣ, ಭಾರವಾದ ಆಹಾರ, ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ವೇಗಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವುದು, ಹೆಚ್ಚು ಸವಾರಿ, ನಿರಂತರ ಪ್ರಯಾಣ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚು ಚಲನೆಯಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಃ ಕುರುತೇ ರೋಗಾನ್ಕೃತ್ಸ್ನಾನ್ ಪಕ್ವಾಶಯಾಶ್ರಯಾನ್ । ಮೂತ್ರಸುಕ್ರಪ್ರದೋಷಾರ್ಶೋಗುದಭ್ರಂಶಾದಿಕಾನ್ಬಹೂನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಕೆಳ ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟುವ ಕಾಯಿಲೆಗಳು, ಮೂತ್ರ, ವೀರ್ಯ, ಮೂಗುಚು, ಗುದಭ್ರಂಶ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸರ್ವಾಙ್ಗಮಾತತಂ ಸಾಮಂ ತನ್ದ್ರಾಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗೌರವೈಃ । ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಾದ್ಬೋಧ ಕಾಲಸ್ಯ ಶೈತ್ಯಶೋಥಾಗ್ನಿಹಾನಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೇಹದಾದ್ಯಂತ ಅಸ್ವಸ್ಥತೆ ಹರಡುತ್ತದೆ, ನಿದ್ದೆ, ಭಾರ, ಜಡತೆ ಇರುತ್ತದೆ; ಕೊಬ್ಬು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಮತ್ತು ತಡವಾಗಿ ಎಚ್ಚರವಾದಾಗ ಚಳಿ, ಊತ ಮತ್ತು ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಡೂರೂಕ್ಷಾತಿನಾಶೇನ ತದ್ವಿಧೋಪಶಮೇನ ಚ । ಮುಕ್ತಿಂ ವಿದ್ಯಾನ್ನಿರಾಮಂ ತಂ ತನ್ದ್ರಾದೀನಾಂ ವಿಪರ್ಯಯಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕುರಿ, ಒಣತನ ಮತ್ತು ನಾಶವನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಿ, ಸೂಕ್ತ ಚಿಕಿತ್ಸೆಯಿಂದ ಈ ಕಾಯಿಲೆಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಬಹುದು; ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ನಿದ್ದೆ ಮತ್ತು ಇತರ ತೊಂದರೆಗಳು ಮುಂದುವರೆಯುತ್ತವೆ.

ವಾಯೋರಾವರಣಂ ವಾತೋ ಬಹುಭೇದಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ । ಪಿತ್ತಲಿಙ್ಗಾವೃತೇ ದಾಹಸ್ತೃಷ್ಣಾ ಶೂಲಂ ಭ್ರಮಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯುವಿನ ಅಡ್ಡಿಯು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ; ಪಿತ್ತದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಮರೆಮಾಡಿದಾಗ ಸುಡು, ದಾಹ, ನೋವು, ತಲೆಸುತ್ತು ಮತ್ತು ಕತ್ತಲೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಕಟುಕೋಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣೈರ್ವಿದಾಹಶೀತಕಾಮತಾ । ಶೈತ್ಯಗೌರವಶೂಲಾಗ್ನಿಕಟ್ವಾಜ್ಯಪಯಸೋಽಧಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹುಳಿ, ಉರಿಯುವ, ಉಪ್ಪು, ಖಾರ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸಿದಾಗ ಸುಡು, ಚಳಿಗೆ ಆಸೆ, ಚಳಿ, ಭಾರ, ನೋವು, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ, ಕಹಿ, ತುಪ್ಪ ಮತ್ತು ಹಾಲಿನ ಅಧಿಕತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಲಙ್ಘನಾಯಾಸರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಕಾಮತಾ ಚ ಕಫಾವೃತೇ । ಕಫಾವೃತೇಽಙ್ಗಮರ್ದಃ ಸ್ಯಾದ್ಧೃಲ್ಲಾಸೋ ಗುರುತಾರುಚಿಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಉಪವಾಸ, ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ಒಣತನ, ಬಿಸಿ ಮತ್ತು ಬಿಸಿಗೆ ಇಚ್ಛೆ ಕಫದಿಂದ ಆವರಿತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಕಫ ಆವರಿಸಿದಾಗ ದೇಹ ನೋವು, ಹೃದಯದ ಶ್ರಮ, ಭಾರ ಮತ್ತು ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.