ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಮ್ಭಿತೇನ ತತ್ । ತದಾಸ್ಥಿ ಸ್ನಾತಿ ತೇನೋರೋಸ್ತಥಾ ಶೀತಾನಿಲೇನ ತು ॥ ೧,೧೬೬.

ಕಫವು ತೊಡೆಯ ಮೂಳೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿದರೆ, ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳಿಗೂ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತೊಡೆಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಚಳಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಯಾಮಾಙ್ಗಮಙ್ಗಸ್ತೈಮಿತ್ಯತನ್ದ್ರಾಮೂರ್ಛಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ । ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಿತ್ಯಾಹ ಬಾಹ್ಯವಾತಮಥಾಪರೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಂಗಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುವುದು, ಜಡತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಮೂರ್ಛೆ, ನೋವು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇವುಗಳಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ತೊಡೆಯು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ಬಾಹ್ಯವಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾತಶೋಣಿತಸಂಶೋಥೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ । ಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಸ್ತು ಸ್ಥೂಲಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಮೂಳೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಯು ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಊತ ಹಾಗೂ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ನರಿ ತಲೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ.

ರುಕ್ಪಾದವಿಷಮನ್ಯಸ್ತೇ ಶ್ರಮಾದ್ವಾ ಜಾಯತೇ ಯದಾ । ವಾತೇನ ಗುಲ್ಫಮಾಕ್ಷಿತ್ಯ ತಮಾಹುರ್ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಮತ್ತು ಸಮತಲತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಶ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾದಾಗ, ವಾಯು ಗುಳಿಗೆ ತಲುಪಿದರೆ, ಅದನ್ನು ವಾತಕಂಟಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಭೌ ಕಣ್ಠೇ ವಾ ಮಾರುತಾರ್ದಿತೇ । ಸತಿಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಗೃಧ್ರಸೀಂ ತಾಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹೆಸರಿನ ಮೂಳೆ, ಬೆರಳುಗಳು, ನಾಭಿ ಅಥವಾ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ವಾಯು ಬಾಧಿಸಿದರೆ, ಚಲನೆಗೆ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗೃಹದ್ರಸಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವೇತಾಂ ಚಾಪಿ ಸುಪ್ತಕೌ । ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಯಾರ ಪಾದಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಥವಾ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಪಾದಹರ್ಷ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದು ಕಫ ಮತ್ತು ವಾಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ । ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತಃ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಪಾದದಾಹ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೭ ಧನ್ವನ್ತರೀರುವಾಚ । ವಾತರಕ್ತನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಕ್ರೋಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪ್ರಜಾಗರೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತ, ನಾನು ವಾತರಕ್ತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಅಸಮಂಜಸವಾದ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಕೋಪ, ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತರಕ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮ್ । ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಸುಖಿನಾಂ ಚಾಪಿ ಕುಪ್ಯತೇ ವಾತಶೋಣಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಜೂಕಾದವರು, ತಪ್ಪು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯವರು, ದಪ್ಪವಾದವರು ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವವರು ವಾತಶೋಣಿತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.

ಅಗ್ನಿಘಾತಾದಶುದ್ಧೇಶ್ಚ ನೃಣಾಮಸೃಜಿ ದೂಷಿತೇ । ವಾತಲೈಃ ಶೀತಲೈರ್ವಾಯುರ್ವೃದ್ಧಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ವಿಮಾರ್ಗಗಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಬೆಚ್ಚಗಿನ ಅಥವಾ ಸರಿಯಾದ ಶುದ್ಧೀಕರಣವಾಗದ ಕಾರಣ ರಕ್ತ ಅಶುದ್ಧವಾದಾಗ, ವಾತ ಅಥವಾ ಚಳಿಗಾಳಿಯಿಂದ ಅದು ಕೆಡುತ್ತದೆ; ಆಗ ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ಕೋಪಗೊಂಡು ಸರಿಯಾದ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ.

ತಾದೃಶೈವಾಸೃಜಾ ರುದ್ಧಃ ಪ್ರಾಕ್ತದೈವ ಪ್ರದೂಷಯೇತ್ । ತಥಾ ವಾತೋ ಗುದೇ ಪೀಡಾಂ ಬಲಾಸಂ ವಾತಶೋಣಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಹೀಗೆ ಅಶುದ್ಧ ರಕ್ತದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಾತ ಮೊದಲಿಗೆ ಅದನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಗುದದಲ್ಲಿ ನೋವು ಅಥವಾ ವಾತರಕ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸಂಸ್ತಭ್ಯ ಜನಯೇತ್ಪೂರ್ವಂ ಪಶ್ಚಾತ್ಸರ್ವತ್ರ ಧಾವತಿ । ವಿಶೇಷಾದ್ವಮನಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಪ್ರಲಮ್ಬಸ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ನಂತರ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವಾಂತಿ ಮುಂತಾದ ಭಾರವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಭವಿಷ್ಯತಃ ಕುಷ್ಠಸಮಂ ತಥಾ ಸಾಮ್ಬುದಸಂಜ್ಞಕಮ್ । ಜಾನುಜಙ್ಘೋರುಕಟ್ಯಂಸಹಸ್ತಪಾದಾಙ್ಗಸನ್ಧಿಷು ॥ ೧,೧೬೭.

ನಂತರ ಅದು ಕುಷ್ಠರೋಗದಂತಾಗಿ, ಸಾಮ್ಬುದ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ, ಮೊಣಕಾಲು, ಕಾಲು, ತೊಡೆ, ಕಮರು, ಭುಜ, ಕೈ, ಕಾಲು, ಬೆರಳುಗಳ ಸಂಧಿಗಳನ್ನು ಬಾಧಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಣ್ಡೂಸ್ಫುರಣನಿಸ್ತೋದಭೇದಗೌರವಸುಪ್ತತಾಃ । ಭೂತ್ವಾ ಭೂತ್ವಾ ಪ್ರಶಾಮ್ಯನ್ತಿ ಮುಹುರಾವಿರ್ಭವನ್ತಿ ಚ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಿಡು, ನಡುಕು, ಚುಚ್ಚುವ ನೋವು, ಪಿಡುಗು, ಭಾರ, ಜಡತೆ ಇವುಗಳು ಪುನಃ ಪುನಃ ಬಂದು ಹೋಗುತ್ತವೆ.

ಪಾದಯೋರ್ಮೂಲಮಾಸ್ಥಾಯ ಕದಾಚಿದ್ಧಸ್ತಯೋರಪಿ । ಆಖೋರಿವ ವಿಲಂ ಕ್ರುದ್ಧಃ ಕೃತ್ಸ್ನಂ ದೇಹಂ ಬಿಧಾವತಿ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಕಾಲಿನ ತಳದಿಂದ ಅಥವಾ ಕೈಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ, ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡ ಎಲಿಯಂತೆ ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ.

ತ್ವಙ್ಮಾಂಸಾಶ್ರಯಮತ್ತಾನಂ ತತ್ಪೂರ್ವಂ ಜಾಯತೇ ತತಃ । ಕಾಲಾನ್ತರೇಣ ಗಮ್ಭೀರಂ ಸರ್ವಧಾತೂನಭಿದ್ರವೇತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಮೊದಲಿಗೆ ಅದು ಚರ್ಮ ಮತ್ತು ಮಾಂಸದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಆಳವಾಗಿ ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಕಟ್ಯಾದಿಸಂಯತಸ್ಥಾನೇ ತ್ವಕ್ತಾಮ್ರಶ್ಯಾವಲೋಹಿತಾಃ । ಶ್ವಯಥುರ್ಗ್ರಥಿತಃ ಪಾಕಃ ಸ ವಾಯುಶ್ಚಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಸು ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಮರು ಮುಂತಾದ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಚರ್ಮ ತಾಮ್ರವರ್ಣ, ಕಪ್ಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪಾಗುತ್ತದೆ; ಊತ, ಗಟ್ಟಿಯಾದ ಗುಡ್ಡೆಗಳು, ಪಾಕ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ, ವಾಯು ಅಸ್ಥಿ ಮತ್ತು ಮೆದುಳಿಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಛಿನ್ದನ್ನಿವ ಚರತ್ಯನ್ತಶ್ಚಕೀಕುರ್ವಂಶ್ಚ ವೇಗವಾನ್ । ಕರೋತಿ ಖಞ್ಜಂ ಪಙ್ಗುಂ ವಾ ಶರೀರಂ ಸರ್ವತಶ್ಚರನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಒಳಗೆ ಕತ್ತರಿಸುವಂತೆ ಓಡಾಡುತ್ತದೆ, ಚಿರಚಿರ ಧ್ವನಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ವೇಗವಾಗಿ ಹರಡುತ್ತದೆ; ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತಾ, ಕುಂಟು ಅಥವಾ ಅಂಗವಿಕಲತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ವಾತಾಧಿಕೇಽಧಿಕಂ ತತ್ರ ಶೂಲಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್ । ಶೋಥಸ್ಯ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಕೃಷ್ಣತ್ವಂ ಶ್ಯಾವತಾವೃದ್ಧಿಹಾನಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ನಡುಕು, ಮುರಿದುಹೋಗುವ ಭಾವನೆ, ಊತಕ್ಕೆ ಒಣತೆ, ಕಪ್ಪುತನ, ಬಣ್ಣ ಹೆಚ್ಚಳ ಅಥವಾ ಕಡಿತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಧಮನ್ಯಙ್ಗುಲಿಸನ್ಧೀನಾಂ ಸಂಕೋಚೋಙ್ಗಗ್ರಹೋ ತಿರುಕ್ । ಶೀತದ್ವೇಷಾನುಪಶಯೌ ಸ್ತಮ್ಭವೇಪಥುಸುಪ್ತಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತನಾಳಗಳು ಮತ್ತು ಬೆರಳಿನ ಸಂಧಿಗಳ ಒತ್ತಡ, ಅಂಗಗಳ ಗಟ್ಟಿತನ, ವಕ್ರತೆ, ಚಳಿಗೆ ಅಸಹ್ಯ, ಉಷ್ಣದಿಂದ ಉಪಶಮನ, ಸ್ಥಂಭ, ಕಂಪನ, ಜಡತೆ ಇವುಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ರಕ್ತೇ ಶೋಥೋಽತಿರುಕ್ತೋದಸ್ತಾಮ್ರಾಶ್ಚಿಮಿಚಿಮಾಯತೇ । ಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷೈಃ ಸಮಂ ನೈತಿ ಕಣ್ಡುಕ್ಲೇದಸಮನ್ವಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ರಕ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಊತ, ಹೆಚ್ಚು ಕೆಂಪು, ಚಿಮ್ಮು, ಎಣ್ಣೆ ಅಥವಾ ಒಣ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೂ ಸುಧಾರಣೆ ಆಗದು, ಜೊತೆಗೆ ಕಿಡು ಮತ್ತು ತೇವತೆ ಇರುತ್ತದೆ.

ಪಿತ್ತೇ ವಿದಾಹಃ ಸಂಮೋಹಃ ಸ್ವಾದೋ ಮೂರ್ಛಾ ಮದಸ್ತೃಷಾ । ಸ್ಪರ್ಶಾಸಹತ್ವಂ ರುಗ್ರಾವಃ ಶೋಷಃ ಪಾಕೋ ಭೃಶೋಷ್ಮತಾ ॥ ೧,೧೬೭.

ಪಿತ್ತ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಸುಡು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಕಹಿ ರುಚಿ, ಮೂರ್ಛೆ, ಮದ್ಯದಂತೆ ಭಾವನೆ, ದಾಹ, ಸ್ಪರ್ಶ ಅಸಹ್ಯ, ತೀವ್ರ ನೋವು, ಒಣತೆ, ಪಾಕ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದ ಉಷ್ಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಫೇ ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಗುರುತಾ ಸುಪ್ತಿಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವಶೀತತಾ । ಕಣ್ಡೂರ್ಮನ್ದಾ ಚ ರುಗ್ದ್ಬನ್ದ್ವಂ ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಞ್ಚ ಸಂಕರಾತ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಫ ಹೆಚ್ಚಾದಾಗ, ಗಟ್ಟಿತನ, ಭಾರ, ನಿದ್ರೆ, ಎಣ್ಣೆತನ, ಚಳಿಯುಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಸೌಮ್ಯವಾದ ಕಿಡು, ಮಂದವಾದ ನೋವು, ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳು ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.

ಏಕದೋಷಞ್ಚ ಸಂಸಾಧ್ಯಂ ಯಾಪ್ಯಞ್ಚೈವ ದ್ವಿದೋಷಜಮ್ । ತ್ರಿದೋಷಜನ್ತ್ಯಜೇದಾಶು ರಕ್ತಪಿತ್ತಂ ಸುದಾರುಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಒಂದು ದೋಷ ಮಾತ್ರ ಇದ್ದರೆ ಅದು ಸುಲಭವಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿಸಬಹುದು; ಎರಡು ದೋಷ ಇದ್ದರೆ ಅದು ತಡೆಯಬಹುದು; ಆದರೆ ಮೂರು ದೋಷಗಳೂ ಸೇರಿದ್ದರೆ ಅದು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಾಣಹಾನಿಕರವಾದ ರಕ್ತಪಿತ್ತವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ರಕ್ತಮಙ್ಗೇ ನಿಹನ್ತ್ಯಾಶು ಶಾಖಾಸನ್ಧಿಷು ಮಾರುತಃ । ನಿವೇಶ್ಯಾನ್ಯೋನ್ಯಮಾವಾರ್ಯ ವೇದನಾಭಿರ್ಹರತ್ಯಸೂನ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾತವು ದೇಹದ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ರಕ್ತವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಾಳುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಮಾರ್ಗಗಳನ್ನು ತಡೆದು ನೋವಿನಿಂದ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ವಾಯೌ ಪಞ್ಚಾತ್ಮಕೇ ಪ್ರಾಣೇ ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚಾಪಲ್ಯಲಙ್ಘನೈಃ । ಅತ್ಯಾಹಾರಾಭಿಘಾತಾಚ್ಚ ವೇಗೋದೀರಣಚಾರಣೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವಾಯು ಎಂಬ ಐದು ಭಾಗಗಳ ಪ್ರಾಣವು ಒಣತನ, ಚಂಚಲತೆ, ಹೆಚ್ಚು ಜಿಗಿತ, ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಗಾಯಗಳು ಮತ್ತು ವೇಗವಾಗಿ ಚಲಿಸುವುದರಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಕುಪಿತಶ್ಚಕ್ಷುರಾದೀನಾಮುಪಘಾತಂ ಪ್ರಕಲ್ಪಯೇತ್ । ಪೀನಸೋ ದಾಹತೃಟ್ಕಾಸಶ್ವಾಸಾದಿಶ್ಚೈವ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೭.

ಅದು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ ಕಣ್ಣು ಮತ್ತು ಇತರ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮೂಗು ಮುಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ಸುಡು, ದಾಹ, ಕೆಮ್ಮು ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಕಣ್ಠರೋಧೋಮಲಭ್ರಂಶಚ್ಛರ್ದ್ಯರೋಚಕಪೀನಸಾನ್ । ಕುರ್ಯಾಚ್ಚ ಗಲಗಣ್ಡದೀಂಸ್ತಞ್ಜತ್ರುಮೂರ್ಧ್ವಸಂಶ್ರಯಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಕಂಠದಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯಾಗುವುದು, ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ವಾಂತಿ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ಮೂಗಿನ ತೊಂದರೆಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ; ಇದರಿಂದ ಕಂಠ, ಹಲ್ಲು, ತಲೆ ಮತ್ತು ಮೇಲ್ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿ ಊತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ವ್ಯಾನೋಽತಿಗಮನಸ್ನಾನಕ್ರೀಡಾವಿಷಯಚೋಷ್ಟಿತೈಃ । ವಿರುದ್ಧರೂಕ್ಷಭೀಹರ್ಷವಿಷಾದಾದ್ಯೈಶ್ಚ ದೂಷಿತಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ವ್ಯಾನವು ಹೆಚ್ಚು ನಡೆಯುವುದು, ಸ್ನಾನ, ಆಟ, ಇಂದ್ರಿಯ ಸೌಖ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಲೀನವಾಗುವುದು ಮತ್ತು ಅಸಂಗತ, ಒಣ, ಭಯಾನಕ, ಉತ್ಸಾಹಭರಿತ ಹಾಗೂ ದುಃಖಕರ ಸಂಗತಿಗಳಿಂದ ದುಷಿತವಾಗುತ್ತದೆ.