ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಗಾತ್ರವೇಗೇ ಭವೇತ್ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಸರ್ವೇಷ್ವಾಕ್ಷೇಪಣೇನ ತತ್ । ಜಿಹ್ವಾವಿಲೇಖನಾದುಷ್ಣಭಕ್ಷಣಾದತಿಮಾನತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಚಲನೆ ಕಂಡಾಗ, ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ಚಪ್ಪುವುದು, ಬಿಸಿ ಆಹಾರ ಸೇವಿಸುವುದು, ಅಹಂಕಾರ ಹೆಚ್ಚಿರುವುದು ಇವುಗಳಿಂದ ಆರೋಗ್ಯ ಮತ್ತೆ ಸಿಗಬಹುದು.

ಕುಪಿತೋ ಹನುಮೂಲಸ್ಥಃ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾನಿಲೋ ಹನುಮ್ । ಕರೋತಿ ವಿವೃತಾಸ್ಯತ್ವಮಥವಾ ಸಂವೃತಾಸ್ಯತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹನು ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ಹನುವನ್ನು ಗಟ್ಟಿಗೊಳಿಸಿ, ಬಾಯಿಯನ್ನು ತೆರೆದಂತೆ ಅಥವಾ ಮುಚ್ಚಿದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಹನಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ ತೇನ ಸ್ಯಾತ್ಕೃಚ್ಛ್ರಾಚ್ಚರ್ವಣಭಾಷಣಮ್ । ವಾಗ್ವಾದಿನೀ ಶಿರಾಸ್ತಮ್ಭೋ ಜಿಹ್ವಾಂ ಸ್ತಮ್ಭಯತೇಽನಿಲಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹೀಗಾಗಿ ಹನುವಿನಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗಿ, ಚವೆಯೂ ಮಾತಾಡುವುದೂ ಕಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ; ಮಾತಿನ ಶಿರೆಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿದಾಗ ಗಾಳಿ ನಾಲಿಗೆಯನ್ನು ಅಚಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ಜಿಹ್ವಾಸ್ತಮ್ಭಃ ಸ ತೇನಾನ್ನಪಾನವಾಕ್ಯೇಷ್ವನೀಶತಾ । ಶಿರಸಾ ಭಾರಹರಣಾದತಿಹಾಸ್ಯಪ್ರಭಾಷಣಾತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹೀಗಾಗಿ ನಾಲಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗಿ, ಆಹಾರ, ಪಾನೀಯ ಸೇವನೆ ಮತ್ತು ಮಾತಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು; ತಲೆಗೆ ಭಾರವಾದುದನ್ನು ಹೊರುವುದರಿಂದ, ಹಾಸ್ಯ ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಮಾತನಾಡುವುದರಿಂದ ಇದು ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ವಿಷಮಾದುಪಧಾನಾಚ್ಚ ಕಠಿನಾನಾಂ ಚ ಚರ್ವಣಾತ್ । ವಾಯುರ್ವಿವರ್ಧತೇ ತೈಶ್ಚ ವಾತೂಲೈರೂರ್ಧ್ವಮಾಸ್ಥಿತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಒರಟಾದ ತಲೆಯಾಸನ ಬಳಸುವುದರಿಂದ ಅಥವಾ ಗಟ್ಟಿಯಾದ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಚವೆಯುವುದರಿಂದ ಗಾಳಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿಯ ರೋಗಿಗಳಿಗೆ ಅದು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ.

ವಕ್ರೀಕರೋತಿ ವಕ್ತ್ರಂ ಚ ಹ್ಯುಚ್ಚೈರ್ಹಸಿತಮೀಕ್ಷಿತಮ್ । ತತೋಽಸ್ಯ ಕುರುತೇ ಮೃದ್ವೀಂ ವಾಕ್ಶಕ್ತಿಂ ಸ್ತಬ್ಧನೇತ್ರತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅದು ಮುಖವನ್ನು ವಕ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಜೋರಾಗಿ ನಗಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ನೋಡುವುದನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ನಂತರ ಮಾತಿನ ಶಕ್ತಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಬರುತ್ತದೆ.

ದನ್ತಚಾಲಂ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಃ ಶ್ರುತಿಹಾನೀಕ್ಷಿತಗ್ರಹೌ । ಗನ್ಧಾಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಮೃತಿಧ್ವಂಸಸ್ತ್ರಾಸಃ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಜಾಯತೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹಲ್ಲುಗಳು ಜರ್ಜರಿಸುತ್ತವೆ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ಕೇಳುವ ಶಕ್ತಿ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ, ದೃಷ್ಟಿ ದುರ್ಬಲವಾಗುತ್ತದೆ, ವಾಸನೆ ಅರಿಯಲಾಗದು, ಸ್ಮರಣೆ ಹಾಳಾಗುತ್ತದೆ, ಭಯ ಮತ್ತು ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ನಿಷ್ಠೀವಃ ಪಾರ್ಶ್ವತೋದಶ್ಚ ಹ್ಯೇಕಸ್ಯಾಕ್ಷ್ಣೋ ನಿಮೀಲನಮ್ । ಜತ್ರೋರೂರ್ಧ್ವಂ ರುಜಸ್ತೀವ್ರಾಃ ಶರೀರಾರ್ಧಧರೋಽಪಿ ವಾ ॥ ೧,೧೬೬.

ಉಗುಳುವುದು, ಪಾರ್ಶ್ವದಲ್ಲಿ ನೋವು, ಒಂದು ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚುವುದು, ಜತ್ರು ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಅಥವಾ ದೇಹದ ಅರ್ಧಭಾಗ ಅಚಲವಾಗುವುದು ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ತಮಾಹುರರ್ದಿತಂ ಕೇಚಿದೇಕಾಙ್ಗಮಥ ಚಾಪರೇ । ರಕ್ತಮಾಶ್ರಿತ್ಯ ಚ ಶಿರಾಃ ಕುರ್ಯಾನ್ಮೂರ್ಧಧರಾಃ ಶಿರಾಃ? ॥ ೧,೧೬೬.

ಇದನ್ನು ಕೆಲವರು ಅರ್ಧಾಂಗವಾಯು ಎಂದು, ಇನ್ನವರು ಒಂದೇ ಅಂಗದ ವ್ಯಾಧಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ರಕ್ತವನ್ನು ಆಧರಿಸಿದ ಶಿರೆಗಳು ಹಾನಿಗೊಳಗಾದಾಗ ತಲೆಯ ಶಿರೆಗಳಲ್ಲಿ ತೊಂದರೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ರೂಕ್ಷಃ ಸವೇದನಃ ಕೃಷ್ಣಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯಃ ಸ್ಯಾಚ್ಛಿರೋಗ್ರಹಃ । ತನುಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ವಾಯುಶ್ಚ ಸ್ನಾಯುಸ್ತಥೈವ ಚ ॥ ೧,೧೬೬.

ದೇಹವು ಒಣವಾಗಿದ್ದು, ನೋವುಂಟಾಗಿ, ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಈ ರೋಗದಲ್ಲಿ ತಲೆಗೂ ಕೂಡ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ. ದೇಹ, ವಾಯು ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳೆಲ್ಲಾ ಇದರಿಂದ ಬಾಧಿತವಾಗುತ್ತವೆ.

ಪಕ್ಷಮನ್ಯತರಂ ಹನ್ತಿ ಪಕ್ಷಾಘಾತಃ ಸ ಉಚ್ಯತೇ । ಕೃತ್ಸ್ನಸ್ಯ ಕಾಯಸ್ಯಾರ್ಧಂ ಸ್ಯಾದಕರ್ಮಣ್ಯಮಚೇತನಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಒಂದು ಭಾಗ ಅಶಕ್ತವಾದರೆ ಅದನ್ನು ಪಾರ್ಶ್ವಘಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ದೇಹದ ಅರ್ಧ ಭಾಗ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಚೇತನವಾಗುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಕೆಲಸ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗದು.

ಏಕಾಙ್ಗರೋಗತಾಂ ಕೇಚಿದನ್ಯೇ ಕಕ್ಷರುಜಾಂ ವಿದುಃ । ಸರ್ವಾಙ್ಗರೋಧಃ ಸ್ತಮ್ಭಶ್ಚ ಸರ್ವಕಾಯಾಶ್ರಿತೇಽನಿಲೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಕೆಲವರು ಒಂದೇ ಅಂಗದಲ್ಲಿ ಬಾಧೆ ಉಂಟಾಗುವುದನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾರೆ, ಇನ್ನು ಕೆಲವರು ಕೈಕೂದಲು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೋವು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ವಾಯು ದೇಹವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡರೆ, ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳು ಜಡವಾಗುತ್ತವೆ ಹಾಗೂ ಕಠಿಣತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಶುದ್ಧವಾತಕೃತಃ ಪಕ್ಷಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯತಮೋ ಮತಃ । ಕೃಚ್ಛ್ರಶ್ಚಾನ್ಯೇನ ಸಂಸೃಷ್ಟೋ ವಿವೃದ್ಧಃ ಕ್ಷಯಹೇತುಕಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಶುದ್ಧವಾದ ವಾಯುವಿನಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಪಾರ್ಶ್ವಘಾತವನ್ನು ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಗುಣಪಡಿಸಬಹುದು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಬೇರೆ ಕಾರಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿಕೊಂಡರೆ, ರೋಗವು ಹೆಚ್ಚಾಗಿ, ದೇಹ ಕ್ಷಯವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಮಬದ್ಧಾಯನಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಸ್ತಭ್ಯಾಙ್ಗಂ ಕಫಾನ್ವಿತಃ । ಅಸಾಧ್ಯ ಏವ ಸರ್ವೋ ಹಿ ಭವೇದ್ದಣ್ಡಾಪತಾನಕಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಜೀರ್ಣವಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಕಫದಿಂದ ದೇಹದ ನಾಳಿಗಳು ತಡೆದರೆ, ಅಂಗಗಳು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ದಂಡಾಪಾತಾನಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ ಮತ್ತು ಇದು ಗುಣವಾಗುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

ಅಂಸಮೂಲೋತ್ಥಿತೋ ವಾಯುಃ ಶಿರಾಃ ಸಂಕುಚ್ಯ ತತ್ರಗಃ । ಬಹಿಃ ಪ್ರಸ್ಯನ್ದಿತಹರಂ ಜನಯತ್ಯೇವ ಬಾಹುಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ವಾಯು ಭುಜದ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿಕೊಂಡು, ಅಲ್ಲಿ ಇರುವ ಶಿರಗಳನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸಿದರೆ, ಹೊರಗೆ ಸ್ರಾವವಾಗುವುದುಂಟಾಗಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ರೋಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ತಲಂ ಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಂ ಯಃ ಕಣ್ಡರಾ ಬಾಹುಪೃಷ್ಠತಃ । ಬಾಹ್ವೋಃ ಕರ್ಮಕ್ಷಯಕರೀ ವಿಪೂಚೀ ವೇತಿ ಸೋಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಬೆರಳುಗಳ ಕೆಳಭಾಗ ಹಾಗೂ ಕೈಯ ಹಿಂಭಾಗದ ಕಣ್ಡರಗಳು ಬಾಧಿತವಾದರೆ, ಕೈಗಳಿಗೆ ಕೆಲಸ ಮಾಡುವ ಶಕ್ತಿ ಕಡಿಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ವಿಪೂಚಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾಯುಃ ಕಟ್ಯಾಶ್ರಿತಃ ಸಕ್ಥ್ನಃ ಕಣ್ಡರಾಮಾಕ್ಷೈಪೇದ್ಯದಾ । ತದಾ ಖಞ್ಜೋ ಭವೇಜ್ಜನ್ತುಃ ಪಙ್ಗುಃ ಸಕ್ಥ್ನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವಧಾತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಕೈಮೂಳೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಯು, ತೊಡೆಯ ಸ್ನಾಯುಗಳನ್ನು ಹಾನಿಗೊಳಿಸಿದರೆ, ವ್ಯಕ್ತಿ ಕುಂಟನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಎರಡೂ ತೊಡೆಯೂ ಹಾನಿಯಾದರೆ, ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಚಲಿಸಲಾರದವನಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಕಮ್ಪತೇ ಗಮನಾರಮ್ಭೇ ಖಞ್ಜನ್ನಿವ ಚ ಗಚ್ಛತಿ । ಕಲಾಯಖಞ್ಜಂ ತಂ ವಿದ್ಯಾನ್ಮುಕ್ತಸನ್ಧಿಪ್ರಬನ್ಧನಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ನಡೆಯಲು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದಾಗ ಅವನು ನಡುಗುತ್ತಾನೆ ಮತ್ತು ಕುಂಟನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಸಂಧಿಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಧಗಳು ಸಡಿಲವಾದಾಗ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಲಾಯಕುಂಟು ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಶೀತೋಷ್ಣದ್ರವಸಂಸುಷ್ಕಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚ ಸೇವಿತೈಃ । ಜೀರ್ಣಾಜೀರ್ಣೇ ತಥಾಯಾಸಕ್ಷೋಭಸ್ನಿಗ್ಧಪ್ರಜಾಗರೈಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಶೀತ, ಉಷ್ಣ, ದ್ರವ, ಒಣ, ಭಾರವಾದ ಮತ್ತು ಎಣ್ಣೆಯುಕ್ತ ಆಹಾರಗಳನ್ನು ಜೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಅಥವಾ ಅಜೀರ್ಣವಾಗಿದ್ದರೂ ಸೇವಿಸಿದರೆ, ಅಥವಾ ಹೆಚ್ಚು ಶ್ರಮ, ಕೋಪ, ಎಣ್ಣೆಯುಕ್ತ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ ಮತ್ತು ನಿದ್ರಾಹೀನತೆ ಇವೆಲ್ಲವೂ—

ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೇದಃ ಸಮಯೇ ಪರಮತ್ಯರ್ಥಸಂಚಿತಮ್ । ಅಭಿಭೂಯೇತರಂ ದೋಷಂ ಶರೀರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಯಾವಾಗ ಕಫವು ಸರಿಯಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ತುಂಬಾ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ, ಆಗ ಅದು ಇತರ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮೀರಿಬಿಡುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ದೇಹದಾದ್ಯಂತ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಸಕ್ಥ್ಯಸ್ಥೀನಿ ಪ್ರಪೂರ್ಯಾನ್ತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಾ ಸ್ತಮ್ಭಿತೇನ ತತ್ । ತದಾಸ್ಥಿ ಸ್ನಾತಿ ತೇನೋರೋಸ್ತಥಾ ಶೀತಾನಿಲೇನ ತು ॥ ೧,೧೬೬.

ಕಫವು ತೊಡೆಯ ಮೂಳೆಯನ್ನು ತುಂಬಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿಸಿದರೆ, ಮೂಳೆ ಮತ್ತು ಸ್ನಾಯುಗಳಿಗೂ ಹಾನಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ತೊಡೆಯು ವಾಯುವಿನಿಂದ ಚಳಿಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಶ್ಯಾಮಾಙ್ಗಮಙ್ಗಸ್ತೈಮಿತ್ಯತನ್ದ್ರಾಮೂರ್ಛಾರುಚಿಜ್ವರೈಃ । ತಮೂರುಸ್ತಮ್ಭಮಿತ್ಯಾಹ ಬಾಹ್ಯವಾತಮಥಾಪರೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಂಗಗಳು ಕಪ್ಪಾಗುವುದು, ಜಡತೆ, ಆಲಸ್ಯ, ಮೂರ್ಛೆ, ನೋವು ಮತ್ತು ಜ್ವರ ಇವುಗಳಿದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ತೊಡೆಯು ಗಟ್ಟಿಯಾಗುವುದು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಕೆಲವರು ಇದನ್ನು ಬಾಹ್ಯವಾತ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ವಾತಶೋಣಿತಸಂಶೋಥೋ ಜಾನುಮಧ್ಯೇ ಮಹಾರುಜಃ । ಜ್ಞೇಯಃ ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷಸ್ತು ಸ್ಥೂಲಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷವತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಮೂಳೆಯಲ್ಲಿರುವ ವಾಯು ಮತ್ತು ರಕ್ತದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಊತ ಹಾಗೂ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು ಇದ್ದರೆ, ಅದನ್ನು ಕ್ರೋಷ್ಟುಕಶೀರ್ಷ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ. ಇದು ದೊಡ್ಡ ನರಿ ತಲೆ ಹೋಲುತ್ತದೆ.

ರುಕ್ಪಾದವಿಷಮನ್ಯಸ್ತೇ ಶ್ರಮಾದ್ವಾ ಜಾಯತೇ ಯದಾ । ವಾತೇನ ಗುಲ್ಫಮಾಕ್ಷಿತ್ಯ ತಮಾಹುರ್ವಾತಕಣ್ಟಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಮತ್ತು ಸಮತಲತೆ ಇಲ್ಲದಿರುವುದು ಶ್ರಮದಿಂದ ಉಂಟಾದಾಗ, ವಾಯು ಗುಳಿಗೆ ತಲುಪಿದರೆ, ಅದನ್ನು ವಾತಕಂಟಕ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಪಾರ್ಷ್ಣಿಪ್ರತ್ಯಙ್ಗುಲೀನಾಭೌ ಕಣ್ಠೇ ವಾ ಮಾರುತಾರ್ದಿತೇ । ಸತಿಕ್ಷೇಪಂ ನಿಗೃಹ್ಣಾತಿ ಗೃಧ್ರಸೀಂ ತಾಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ॥ ೧,೧೬೬.

ಹೆಸರಿನ ಮೂಳೆ, ಬೆರಳುಗಳು, ನಾಭಿ ಅಥವಾ ಕಂಠದಲ್ಲಿ ವಾಯು ಬಾಧಿಸಿದರೆ, ಚಲನೆಗೆ ಅಡಚಣೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಗೃಹದ್ರಸಿ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಹೃಷ್ಯೇತೇ ಚರಣೌ ಯಸ್ಯ ಭವೇತಾಂ ಚಾಪಿ ಸುಪ್ತಕೌ । ಪಾದಹರ್ಷಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಯಾರ ಪಾದಗಳು ಹರ್ಷದಿಂದ ಅಥವಾ ಸುಮ್ಮನಾಗುತ್ತವೆಯೋ, ಅದನ್ನು ಪಾದಹರ್ಷ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ಇದು ಕಫ ಮತ್ತು ವಾಯು ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾದಯೋಃ ಕುರುತೇ ದಾಹಂ ಪಿತ್ತಾಸೃಕ್ಸಹಿತೋಽನಿಲಃ । ವಿಶೇಷತಶ್ಚಙ್ಕ್ರಮತಃ ಪಾದದಾಹಂ ತಮಾದಿಶೇತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯು, ಪಿತ್ತ ಮತ್ತು ರಕ್ತ ಸೇರಿಕೊಂಡಾಗ ದಾಹ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಡೆಯುವಾಗ ಪಾದದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವಿಕೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ, ಅದನ್ನು ಪಾದದಾಹ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಬೇಕು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೭ ಧನ್ವನ್ತರೀರುವಾಚ । ವಾತರಕ್ತನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ವಿರುದ್ಧಾಧ್ಯಶನಕ್ರೋಧದಿವಾಸ್ವಪ್ನಪ್ರಜಾಗರೈಃ ॥ ೧,೧೬೭.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತ, ನಾನು ವಾತರಕ್ತದ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ಕೇಳು. ಅಸಮಂಜಸವಾದ ಮತ್ತು ಅತಿಯಾದ ಆಹಾರ ಸೇವನೆ, ಕೋಪ, ಹಗಲು ನಿದ್ರೆ, ರಾತ್ರಿ ಜಾಗರಣೆ ಇವುಗಳಿಂದ ವಾತರಕ್ತ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯಶಃ ಸುಕುಮಾರಾಣಾಂ ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಿಣಾಮ್ । ಸ್ಥೂಲಾನಾಂ ಸುಖಿನಾಂ ಚಾಪಿ ಕುಪ್ಯತೇ ವಾತಶೋಣಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೭.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ನಾಜೂಕಾದವರು, ತಪ್ಪು ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯವರು, ದಪ್ಪವಾದವರು ಮತ್ತು ಸುಖವಾಗಿ ಬದುಕುವವರು ವಾತಶೋಣಿತದಿಂದ ಬಳಲುತ್ತಾರೆ.