ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಪಕ್ವಾಶಯೇ ಪುರೀಷೋತ್ಥಾ ಜಾಯನ್ತೇಽಥೋವಿಸರ್ಪಿಣಃ । ವೃದ್ಧಾಸ್ತೇ ಸ್ಯುರ್ಭವೇಯುಶ್ಚ ತೇ ಯದಾಮಾಶಯೋನ್ಮುಖಾಃ ॥ ೧,೧೬೫.

ಪಕ್ವಾಶಯದಲ್ಲಿ ಬೆಕ್ಕಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕ್ರಿಮಿಗಳು ಅಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಹರಡುತ್ತವೆ. ಅವು ಬೆಳೆದಾಗ ಹೊಟ್ಟೆಯ ಕಡೆಗೆ ಚಲಿಸುತ್ತವೆ.

ತದಾಸ್ಯೋದ್ಗಾರನಿಃ ಶ್ವಾಮವಿಡ್ಗನ್ಧಾನುವಿಧಾಯಿನಃ । ಪೃಥುವೃತ್ತತನುಸ್ಥೂಲಾಃ ಶ್ಯಾವಪೀತಸಿತಾಸಿತಾಃ ॥ ೧,೧೬೫.

ಅವು ಬಾಯಿಂದ ದುರ್ಗಂಧ, ಉಸಿರಾಟದಲ್ಲಿ ಶಬ್ದ, ಬೆಕ್ಕಿನ ವಾಸನೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ. ಅಗಲ, ವೃತ್ತಾಕಾರ, ದಪ್ಪ, ಮತ್ತು ಕಪ್ಪು, ಹಳದಿ, ಬಿಳಿ ಅಥವಾ ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದಲ್ಲಿರುತ್ತವೆ.

ತೇ ಪಞ್ಚನಾಮ್ನಾ ಕ್ರಿಮಯಃ ಕಕೇರುಕಮಕೇರುಕಾಃ । ಸೌಸುರಾದಾಃ ಸಶೂಲಾಖ್ಯಾ ಲೇಲಿಹಾ ಜನಯನ್ತಿ ಹಿ ॥ ೧,೧೬೫.

ಈ ಕ್ರಿಮಿಗಳು ಐದು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ: ಕಕೇರುಕ, ಮಕೇರುಕ, ಸೌಸುರ, ಶೂಲವಂತ, ಲೆಲಿಹಾ. ಅವು ಸಂತಾನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತವೆ.

ವಙ್ಭೇದಶೂಲವಿಷ್ಟಮ್ಭಕಾರ್ಶ್ಯಪಾರುಷ್ಯಪಾಣ್ಡುತಾಃ । ರೋಮಹರ್ಷಾಗ್ನಿಸದನಂ ಗುದಕಣ್ಡೂಂರ್ವಿಮಾರ್ಗಗಾಃ ॥ ೧,೧೬೫.

ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಭೇದ, ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ದೇಹದ ಕಠಿಣತೆ, ದುರ್ಬಲತೆ, ಚರ್ಮದ ಒಣತೆ, ಬಿಳಿತನ, ರೋಮಾಂಚನ, ಗುದದ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿಯಂಥ ಉರಿ, ಗುದದಲ್ಲಿ ಉರಿ ಮತ್ತು ಕೆರಕಾಟ, ಮತ್ತು ಮಲದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಸಹಜವಾದ ಹಾದಿ ಇವುಗಳೆಲ್ಲವೂ ಕಾಣಿಸಬಹುದು.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೬ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ವಾತವ್ಯಾಧಿನಿದಾನಂ ತೇ ವಕ್ಷ್ಯೇ ಸುಶ್ರುತ ತಚ್ಛೃಣು । ಸರ್ವಥಾನರ್ಥಕಥನೇ ವಿಘ್ನ ಏವ ಚ ಕಾರಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ಸುಶ್ರುತ, ನಾನು ವಾತದೋಷದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ರೋಗಗಳ ಮೂಲವನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ, ನೀನು ಗಮನದಿಂದ ಕೇಳು. ಯಾವಾಗಲೂ ದುಃಖದ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡ್ಡಿಯೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣವಾಗಿರುತ್ತದೆ.

ಅದೃಷ್ಟದುಷ್ಟಪವನಶರೀರಮವಿಶೇಷತಃ । ಸ ವಿಶ್ವಕರ್ಮಾ ವಿಶ್ವಾತ್ಮಾ ವಿಶ್ವರೂಪಃ ಪ್ರಜಾಪತಿಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಕಾಣದ, ದೋಷಪೂರ್ಣವಾದ ವಾತವು ದೇಹವನ್ನು ಯಾವ ಭೇದವಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಭಾವಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಎಲ್ಲರ ಆತ್ಮ, ವಿಶ್ವರೂಪಿ, ಪ್ರಜಾಪತಿ.

ಸ್ರಷ್ಟಾ ಧಾತಾ ವಿಭುರ್ವಿಷ್ಣುಃ ಸಂಹರ್ತಾ ಮೃತ್ಯುರನ್ತಕಃ । ತದ್ವದುಕ್ತಂ ಚ ಯತ್ನೇನ ಯತಿತವ್ಯಮತಃ ಸದಾ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅವನು ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ, ಪೋಷಕ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುವವನು, ವಿಷ್ಣು, ಸಂಹಾರಕ, ಮರಣ, ಅಂತ್ಯವೂ ಹೌದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಸದಾ ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅನುಸರಿಸಬೇಕು.

ತಸ್ಯೋಕ್ತೇ ದೋಷವಿಜ್ಞಾನೇ ಕರ್ಮ ಪ್ರಾಕೃತವೈಕೃತಮ್ । ಸಮಾಸವ್ಯಾಸತೋ ದೋಷಭೇದಾನಾಮವಧಾರ್ಯ ಚ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ದೋಷಗಳನ್ನು ತಿಳಿದು, ಸಹಜ ಮತ್ತು ಬದಲಾಗಿರುವ ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬೇಕು; ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿಯೂ, ವಿವರವಾಗಿಯೂ ದೋಷಗಳ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳನ್ನು ತಿಳಿಯಬೇಕು.

ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚಧಾ ವೀರೋ ವ್ಯಾಪಾರಶ್ಚೇಹ ವೈಕೃತಃ । ತಸ್ಯೋಚ್ಯತೇ ವಿಭಾಗೇನ ಸನಿದಾನಂ ಸಲಕ್ಷಣಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪ್ರತಿಯೊಂದೂ ಐದು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ, ಈ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾತದ ಕ್ರಿಯೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ; ಅವುಗಳ ವಿಭಜನೆ, ಕಾರಣಗಳು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ವಿವರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಧಾತುಕ್ಷಯಕರೈರ್ವಾಯುಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ನಾತಿನಿಷೇವ್ಯತೇ । ಚತುಃ ಸ್ನೋತೋಽವಕಾಶೇಷು ಭೂಯಸ್ತಾನ್ಯೇವ ಪೂರಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಧಾತುಗಳನ್ನು ಕಡಿಮೆ ಮಾಡುವ ಪದಾರ್ಥಗಳಿಂದ ವಾತವು ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ಅದನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳದಿದ್ದರೆ, ಅದು ದೇಹದ ನಾಲ್ಕು ನಾಳಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇನ್ನಷ್ಟು ತುಂಬಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ.

ತೇಭ್ಯಸ್ತು ದೋಷಪೂರ್ಣೇಭ್ಯಃ ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ವಿವರಂ ತತಃ । ತವ ವಾಯುಃ ಸಕೃತ್ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶೂಲಾನಾಹಾನ್ತ್ರಕೂಜನಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಆ ನಾಳಿಗಳು ದೋಷಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದಾಗ, ಅವುಗಳ ದ್ವಾರಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದ ನಂತರ, ಒಮ್ಮೆ ವಾತ ಕೋಪಗೊಂಡರೆ, ಹೊಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಅಡಚಣೆ ಮತ್ತು ಗರ್ಜನೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಮಲರೋಧಂ ಸ್ವರಭ್ರಂಶಂ ದೃಷ್ಟಿಪೃಷ್ಠಕಟಿಗ್ರಹಮ್ । ಕರೋತ್ಯೇವ ಪುನಃ ಕಾಯೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಾನನ್ಯಾನುಪದ್ರವಾನ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅದು ಮಲ ತಡೆ, ಧ್ವನಿ ಕಳೆದುಹೋಗುವುದು, ದೃಷ್ಟಿ, ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ಕಟಿಗೆ ಜಡತೆ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮತ್ತೆ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬೇರೆ ಕಠಿಣವಾದ ತೊಂದರೆಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಆಮಾಶಯೋತ್ಥವಮಥುಶ್ವಾಸಕಾಸವಿಷೂಚಿಕಾಃ । ಕಣ್ಡೂಪರೋಧಘರ್ಮಾದಿವ್ಯಾಧೀನೂರ್ಧ್ವಞ್ಚ ನಾಭಿತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಮ್ಮಾಶಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ವಾಂತಿ, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ವಿಷೂಚಿಕಾದಂತಹ ರೋಗಗಳು; ತಡೆ, ಕೆರಕಾಟ, ಉರಿ ಮತ್ತು ಇತರ ಕಾಯಿಲೆಗಳು ನಾಭಿಯ ಮೇಲ್ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಾಣಬಹುದು.

ಶ್ರೋತ್ರಾದೀನ್ದ್ರಿಯಬಾಧಾಂ ಚ ತ್ವಚಿ ಸ್ಫೋಟನರೂಕ್ಷತಾಮ್ । ಚಕ್ರೇತೀವ್ರರುಜಾಶ್ವಾಸಗರಾಮಯವಿವರ್ಣತಾಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಕಿವಿ ಮುಂತಾದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಗೆ ತೊಂದರೆ, ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪುಡಿ, ಒಣತೆ, ತೀವ್ರವಾದ ನೋವು, ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಜ್ವರ ಮತ್ತು ಬಣ್ಣಹೀನತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಅನ್ತ್ರಸ್ಯಾನ್ತಞ್ಚ ವಿಷ್ಟಮ್ಭಮರುಚಿಂ ಕೃಶತಾಂ ಭ್ರಮಮ್ । ಮಾಂಸಮೇದೋಗತಗ್ರನ್ಥಿಂ ಚರ್ಮಾದಾವುಪಕರ್ಕಶಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅದು ಆಂತರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಡಚಣೆ, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ, ದುರ್ಬಲತೆ, ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ; ಮಾಂಸ ಮತ್ತು ಮೇದಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಗುಡ್ಡೆಗಳು, ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಬೇರೆಡೆ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಗುರ್ವಙ್ಗನ್ತುದ್ಯತೇಽತ್ಯರ್ಥಂ ದಣ್ಡಮುಷ್ಟಿಹತಂ ಯಥಾ । ಅಸ್ಥಿಸ್ಥಃ ಸಕ್ಥಿಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಶೂಲಂ ತೀವ್ರಞ್ಚ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರವಾಗುವುದು, ದಂಡ ಅಥವಾ ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಡೆದಂತೆ ತೀವ್ರ ನೋವು ಉಂಟಾದಾಗ, ಎಲುಬಿನಲ್ಲಿ ಇರುವ ವಾತವು ಸೊಂಟದ ಸಂಧಿ ಮತ್ತು ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ಭಾರೀ ನೋವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಮಜ್ಜಸ್ಥೋಽಸ್ಥಿಷು ಚಾಸ್ಥೈರ್ಯಮಸ್ವಪ್ನಂ ಯತ್ತದಾ ರುಜಾಮ್ । ಶುಕ್ರಸ್ಯ ಶೀಘ್ರಮುತ್ಸಙ್ಗಸರ್ಗಾನ್ವಿಕೃತಿಮೇವ ವಾ ॥ ೧,೧೬೬.

ಮಜ್ಜೆಯಲ್ಲಿ ವಾತ ಇದ್ದಾಗ, ಎಲುಬುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆ ಕಡಿಮೆಯಾಗುವುದು, ನಿದ್ರೆ ಬರದಿರುವುದು, ನೋವು ಹೆಚ್ಚುವುದು; ಶುಕ್ರದಲ್ಲಿ ಇದ್ದರೆ, ಬೇಗನೇ ಅಸಹಜ ವಿಸರ್ಜನೆ ಅಥವಾ ಬದಲಾವಣೆ ಉಂಟಾಗಬಹುದು.

ತತ್ತದ್ಗರ್ಭಸ್ಥಶುಕ್ರಸ್ಥಃ ಶಿರಸ್ಯಾಧ್ಮಾನರಿಕ್ತಾತಾ । ತತ್ರ ಸ್ಥಾನಸ್ಥಿತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕ್ರುದ್ಧಃ ಶ್ವಯಥುಕೃಚ್ಛ್ರತಾಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಗರ್ಭದಲ್ಲಿಯೂ ಶುಕ್ರದಲ್ಲಿಯೂ ವಾತ ಇದ್ದರೆ, ತಲೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಬ್ಬರ ಮತ್ತು ಖಾಲಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದು ಕೋಪಗೊಂಡರೆ, ಭಾರೀ ಉಬ್ಬರ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಜಲಪೂರ್ಣದೃತಿಸ್ಪರ್ಶಂ ಶೋಷಂ ಸನ್ಧಿಗತೋಽನಿಲಃ । ಸರ್ವಾಙ್ಗಸಂಶ್ರಯಸ್ತೋದಭೇದಸ್ಫುರಣಭಞ್ಜನಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಸಂಧಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾತ ಇದ್ದರೆ, ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದಂತೆ ಸ್ಪರ್ಶ, ಒಣತೆ, ಭಾರವಾಗಿರುವ ಅನುಭವ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಅದು ದೇಹದಾದ್ಯಂತ ಹಬ್ಬಿದರೆ, ನೋವು, ಚೀರಿಕೆ, ನಡುಕ, ಮುರಿತನ ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ತಮ್ಭನಾಕ್ಷೇಪಣಂ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸನ್ಧಿಭಞ್ಜನಕಮ್ಪನಮ್ । ಯದಾ ತು ಧಮನೀಃ ಸರ್ವಾಃ ಕ್ರುದ್ಧೋಽಭ್ಯೇತಿ ಮುಹುರ್ಮುಹುಃ । ತದಾಙ್ಗಮಾಕ್ಷಿಪತ್ಯೇಷ ವ್ಯಾಧಿರಾಕ್ಷೇಪಣಃ ಸ್ಮೃತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಜಡತೆ, ನಡುಕ, ನಿದ್ರಾಭಂಗ, ಸಂಧಿಗಳ ಮುರಿತ ಮತ್ತು ಕಂಪನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲಾ ಧಮನಿಗಳನ್ನು ವಾತ ಪುನಃ ಪುನಃ ಆಕ್ರಮಿಸಿದಾಗ, ಅಂಗಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ—ಈ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ನಡುಕದ ರೋಗವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಧಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ವಾಯುರ್ವ್ರಜೇದೂರ್ಧ್ವಂ ಯದಾ ಪುನಃ । ತದಾವಷ್ಟಭ್ಯ ಹೃದಯಂ ಶಿರಃ ಶಙ್ಖೌ ಚ ಪೀಡಯೇತ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಕೆಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಾತ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಹೃದಯವನ್ನು ಒತ್ತುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ತಲೆ, ಕಪಾಲಗಳಲ್ಲಿ ನೋವು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸಕ್ಷಿಪೇತ್ಪರಿತೋ ಗಾತ್ರಂ ಹನುಂ ವಾ ಚಾಸ್ಯ ನಾಮಯತ್ । ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುಚ್ಛ್ವಸಿತಂ ಚಾಪಿ ನಿಮೀಲನ್ನಯನದ್ವಯಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅವನು ತನ್ನ ದೇಹವನ್ನು ಇತ್ತೂ ಅತ್ತೂ ತೂಗಬಹುದು, ಅಥವಾ ಹನುವನ್ನು ಬಾಗಬಹುದು, ಬಹಳ ಕಷ್ಟದಿಂದ ಉಸಿರೆಳೆಯಬಹುದು, ಎರಡೂ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಬಹುದು.

ಕಪೋತ ಇವ ಕೂಜೇಚ್ಚ ನಿಃ ಸಂಗಃ ಸೋಪತನ್ತ್ರಕಃ । ಸ ಏವ ವಾಮನಾಸಾಯಾಂ ಯುಕ್ತಸ್ತು ಮರುತಾ ಹೃದಿ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅವನು ಪಾರಿವಾಳದಂತೆ ಕೂಗಿ, ಕೈಕಾಲುಗಳು ಶಿಥಿಲವಾಗಿ, ಯಾವುದೇ ನಿಯಮವಿಲ್ಲದೆ ವರ್ತಿಸಬಹುದು; ಆಗ ಗಾಳಿಯು ಮೂಗಿನ ಬೇರು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿಕೊಂಡು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಜಮೆಯಾಗುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ ಚ ಮುಹುಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಂ ಮುಹುರಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವಾನ್ಭವೇತ್ । ಅಭಿಘಾತಸಮುತ್ಥಶ್ಚ ದುಶ್ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯತಮೋ ಮತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಅವನು ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತೆ ಕೆಲವೊಮ್ಮೆ ಅಸೌಖ್ಯವಾಗುತ್ತಾನೆ; ಗಾಯದಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಬಹಳ ಕಷ್ಟವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸ್ವೇದಸ್ತಮ್ಭಂ ತದಾ ತಸ್ಯ ವಾಯುಶ್ಛಿನ್ನತನುರ್ಯದಾ । ವ್ಯಾಪ್ನೋತಿ ಸಕಲಂ ದೇಹಂ ಯತ್ರ ಚಾಯಾಮ್ಯತೇ ಪುನಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಬೆವರಿನಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ; ಗಾಳಿ ತನ್ನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ದೇಹವನ್ನೆಲ್ಲಾ ಆವರಿಸಿಕೊಂಡಾಗ ಮತ್ತೆ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಬರುತ್ತದೆ.

ಅನ್ತರ್ಧಾನ್ತುಗತಶ್ಚೈವ ವೇಗಸ್ತಮ್ಭಂ ಚ ನೇತ್ರಯೋಃ । ಕರೋತಿ ಜೃಮ್ಭಾಂ ಸದನಂ ದಶನಾನಾಂ ಹತೋದ್ಯಮಮ್ ॥ ೧,೧೬೬.

ಆ ಶಕ್ತಿಯು ಒಳಗೆ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕಣ್ಣುಗಳಲ್ಲಿ ಗಟ್ಟಿತನವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ಜಂಭಿಸುವಿಕೆ, ಹಲ್ಲುಗಳಲ್ಲಿ ಶಿಥಿಲತೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಯತ್ನಶಕ್ತಿಯ ಕೊರತೆ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಪಾರ್ಶ್ವಯೋರ್ವೇದನಾಂ ಬಾಹ್ಯಾಂ ಹನುಪೃಷ್ಠಸಿರೋಗ್ರಹಮ್ । ದೇಹಸ್ಯ ಬಹಿರಾಯಾಮಂ ಪೃಷ್ಠತೋ ಹೃದಯೇ ಶಿರಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಪಾರ್ಶ್ವಗಳಲ್ಲಿ ಹೊರಗಿನ ನೋವು, ಹನು, ಬೆನ್ನು ಮತ್ತು ತಲೆಯ ಗಟ್ಟಿತನ, ದೇಹವು ಹೊರಗೆ ವಿಸ್ತರಿಸುವುದು, ಬೆನ್ನು, ಹೃದಯ ಮತ್ತು ತಲೆಯ ನೋವು ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.

ಉರಶ್ಚೋತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ ತತ್ರ ಸ್ಕನ್ಧೋ ವಾ ನಾಮ್ಯತೇ ತದಾ । ದನ್ತೇಷ್ವಾಸ್ಯೇ ಚ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಹ್ಯಸ್ವೇದಸ್ತತ್ರ ಗಾತ್ರತಃ ॥ ೧,೧೬೬.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎದೆ ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತದೆ ಅಥವಾ ಭುಜ ಬಾಗುತ್ತದೆ; ಹಲ್ಲು ಮತ್ತು ಬಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಕಳೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ, ದೇಹದಲ್ಲಿ ಬೆವರು ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಬಾಹ್ಯಾಯಾಮಂ ಹನುಸ್ತಮ್ಭಂ ಬ್ರವತೇ ವಾತರೋಗಿಣಮ್ । ವಿಣ್ಮೂತ್ರಮಸೃಜಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸಸಮೀರಸಮೀರಣಾಃ? ॥ ೧,೧೬೬.

ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ವಿಸ್ತರಣೆ, ಹನುವಿನ ಗಟ್ಟಿತನವನ್ನು ಗಾಳಿಯ ರೋಗ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ; ಗಾಳಿ ಮಲ ಮತ್ತು ಮೂತ್ರದ ಜೊತೆ ಚಲಿಸಿದಾಗ ಈ ಪರಿಣಾಮಗಳು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.