ಗರುಡಪುರಾಣಮ್

ಶ್ವಾಸಕಾಸಾತಿಸಾರಾಸ್ಯಶೋಷಹಿಕ್ಕಾವಮಿಭ್ರಮೈಃ । ಮೋಹವೈವರ್ಣ್ಯಮೂರ್ಛಾಙ್ಗಭಙ್ಗಗ್ನಿಸದನೈರ್ಯುತಾಮ್ । ಇತ್ಯಯಂ ಗ್ರನ್ಥಿವೀಸರ್ಪಃ ಕಫಮಾರುತಕೋಪಜಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಸಿರಾಟದ ತೊಂದರೆ, ಕೆಮ್ಮು, ಜಲೋದರ, ಬಾಯಿಯ ಒಣತೆ, ಹಿಕ್ಕು, ವಾಂತಿ, ತಲೆಸುತ್ತು, ಮನಸ್ಸು ಗೊಂದಲ, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಅಂಗಗಳು ಮುರಿಯುವುದು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದು ಕಫ ಮತ್ತು ವಾತ ಹೆಚ್ಚಿದಾಗ ಉಂಟಾಗುವ ಗುಡ್ಡೆ ರೋಗವಾಗಿದೆ.

ಕಫಪಿತ್ತಾಜ್ಜ್ವರಃ ಸ್ತಮ್ಭೋ ನಿದ್ರಾ ತನ್ದ್ರಾ ಶಿರೋರುಜಾ । ಅಙ್ಗಾವಸಾದವಿಕ್ಷೇಂಪೌ ಪ್ರಲಾಪಾರೋಚಕಭ್ರಮಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಕಫ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತದಿಂದ ಜ್ವರ, ಅಂಗಸ್ಪಂದನ, ನಿದ್ರೆ, ತೀವ್ರ ನಿದ್ರಾ, ತಲೆನೋವು, ಅಂಗಗಳ ದುರ್ಬಲತೆ ಮತ್ತು ಕಂಪನ, ಅಜ್ಞಾನದ ಮಾತು, ಹಸಿವಿನ ಕೊರತೆ ಮತ್ತು ತಲೆಸುತ್ತು ಉಂಟಾಗುತ್ತವೆ.

ಮೂರ್ಛಾಗ್ನಿಹಾನಿರ್ಭೇದೋಽಸ್ಥ್ನಾಂ ಪಿಪಾಸೇನ್ದ್ರಿಯಗೌರವಮ್ । ಆಮೋಪವೇಶನಂ ಲೇಪಃ ಸ್ರೋತಸಾಂ ಸ ಚ ಸರ್ಪತಿ ॥ ೧,೧೬೩.

ಪ್ರಜ್ಞಾಹಾನಿ, ಜಠರಾಗ್ನಿಯ ಹಾನಿ, ಎಲುಬುಗಳು ಒಡೆಯುವುದು, ದಾಹ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಭಾರ, ಅಮ್ಲದ ಜಮಾವಣೆ ಮತ್ತು ಲೇಪನ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ಇದು ದೇಹದ ನಾಡಿಗಳಲ್ಲಿ ಹರಡುತ್ತದೆ.

ಪ್ರಾಯೇಣಾಮಾಶಯಂ ಗೃಹ್ಣನ್ನೇಕದೇಶಂ ನ ಚಾತಿರುಕ್ । ಪೀಡಕೈರವಕೀರ್ಣೋಽತಿಪೀತಲೋಹಿತಪಾಣ್ಡುರೈಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊಟ್ಟೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು ಇಲ್ಲದೆ, ಪುಟ್ಟ ಪುಟ್ಟ ಉಬ್ಬುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿರುತ್ತದೆ. ಬಹಳ ಹಳದಿ, ಕೆಂಪು ಅಥವಾ ಬಿಳಿ ಬಣ್ಣವನ್ನು ತಾಳಿರುತ್ತದೆ.

ಸ್ನಿಧ್ನೋಽಸಿತೋ ಮೇಚಕಾಭೋ ಮಲಿನಃ ಶೋಥವಾನ್ಗುರುಃ । ಗಮ್ಭೀರಪಾಕಃ ಪ್ರಾಯೋಷ್ಮಸ್ಪೃಷ್ಟಃ ಕ್ಲಿನ್ನೋಂಽವದೀರ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೩.

ಇದು ಅಂಟಿಕೊಳ್ಳುವ ಸ್ವಭಾವ, ಕಪ್ಪು, ಬೂದಿಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಕಳೆಗುಂದಿದ, ಉಬ್ಬಿದ ಮತ್ತು ಭಾರವಾದದ್ದು. ಆಳವಾದ ಪಾಕದಿಂದ, ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಬಿಸಿ ತಗಲಿದಾಗ ಒದ್ದೆಯಾಗಿ, ಅದು ಒಡೆದುಹೋಗುತ್ತದೆ.

ಪಕ್ವವಚ್ಛೀರ್ಣಮಾಂಸಶ್ಚ ಸ್ಪಷ್ಟಸ್ನಾಯುಶಿರಾಗಣಃ । ಸರ್ವಗೋ ಲಕ್ಷಣೈಃ ಸರ್ವೇಃ ಸರ್ವಗತ್ವಕ್ಸಮರ್ಪಣಃ । ಶವಗನ್ಧೀ ಚ ವೀಸರ್ಪಃ ಕರ್ದಮಾಖ್ಯಮುಶನ್ತಿ ತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹುಳಿದ ಮಾಂಸದಂತೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನರಗಳು ಮತ್ತು ಶಿರೆಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹಿಡಿದು, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡುತ್ತದೆ. ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನು ಕೆಸರಿನ ರೋಗ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಬಾಹ್ಯಹೇತೋಃ ಕ್ಷತಾತ್ಕ್ರುದ್ಧ್ವಃ ಸರಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಮೀರಯನ್ । ವೀಸರ್ಪಂ ಮಾರುತಃ ಕುರ್ಯಾತ್ಕುಲತ್ಥಸದೃಶೈಶ್ಚಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೩.

ಹೊರಗಿನ ಕಾರಣದಿಂದ, ಗಾಯದಿಂದ, ರಕ್ತ ಮತ್ತು ಪಿತ್ತ ಕೋಪಗೊಂಡಾಗ, ವಾತವು ಕುಲತ್ತೆಯ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಗುಡ್ಡೆಗಳಿರುವ ರೋಗವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಸ್ಫೋಟೈಃ ಶೋಥಜ್ವರರುಜಾದಾಹಾಢ್ಯಂ ಶ್ಯಾವಶೋಣಿತಮ್ । ಪಥಗ್ದೋಷೈಸ್ತ್ರಯಃ ಸಾಧ್ಯಾ ದ್ವನ್ದ್ವಜಾಶ್ಚಾನುಪದ್ರವಾಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಉಬ್ಬು, ಶೋಥ, ಜ್ವರ, ನೋವು, ಸುಡುತಾಪ, ಕಪ್ಪು ರಕ್ತ ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ, ನಾಡಿಗಳಿಂದ ಉಂಟಾಗುವ ಮೂರು ರೋಗಗಳು ಸುಲಭವಾಗಿ ಗುಣವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡು ದೋಷಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳಲ್ಲಿ ಯಾವುದೇ ಗಂಭೀರ ತೊಂದರೆ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.

ಅಸಾಧ್ಯಾಃ ಕೃತಸರ್ವೋತ್ಥಾಃ ಸರ್ವೇ ಚಾಕ್ರಾನ್ತಮರ್ಮಣಃ । ಶೀರ್ಣಸ್ನಾಯುಶಿರಾಮಾಂಸಾಃ ಕ್ಲಿನ್ನಾಶ್ಚಶವಗನ್ಧಯಃ ॥ ೧,೧೬೩.

ಎಲ್ಲ ಕಾರಣಗಳಿಂದ ಉಂಟಾದವುಗಳು ಮತ್ತು ಜೀವಸ್ಪಂದನದ ಭಾಗಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿದವುಗಳು ಗುಣವಾಗುವುದಕ್ಕೆ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ನರಗಳು, ಶಿರೆಗಳು, ಮಾಂಸ ಒಡೆದುಹೋಗಿರುತ್ತವೆ, ಒದ್ದೆಯಾಗಿರುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಶವದ ವಾಸನೆ ಬರುತ್ತದೆ.

ಶ್ರೀಗರುಡಮಹಾಪುರಾಣಮ್ ೧೬೪ ಧನ್ವನ್ತರಿರುವಾಚ । ಮಿಥ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರೇಣ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿರೋಧಿನಾ । ಸಾಧುನಿನ್ದಾವಧಾದ್ಯುದ್ಧಹರಣಾದ್ಯೈಶ್ಚ ಸೇವಿತೈಃ ॥ ೧,೧೬೪.

ಧನ್ವಂತರಿ ಹೇಳಿದರು: ತಪ್ಪಾದ ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಜೀವನಶೈಲಿಯಿಂದ, ಮತ್ತು ಸದ್ಗುಣಿಗಳನ್ನೇ ನಿಂದಿಸುವುದು, ನಿರ್ಲಕ್ಷ್ಯ, ಜಗಳ, ಕಳ್ಳತನ ಇವುಗಳನ್ನು ಮಾಡುವುದರಿಂದ—

ಪಾಪ್ಮಭಿಃ ಕರ್ಮಭಿಃ ಸದ್ಯಃ ಪ್ರಾಕ್ತನೈಃ ಪ್ರೇರಿತಾಮಲಾಃ । ಶಿರಾಃ ಪ್ರಪದ್ಯ ತೈರ್ಯುಕ್ತಾಸ್ತ್ವಗ್ವಸಾರಕ್ತಮಾಮಿಷಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಇಂತಹ ಪಾಪಕರ ಕರ್ಮಗಳಿಂದ, ಇತ್ತೀಚಿನದಾಗಲಿ ಹಳೆಯದಾಗಲಿ, ಮಾಲಿನ್ಯವು ಶಿರೆಗಳೊಳಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ; ಅವು ಚರ್ಮ, ಮಾಂಸ, ರಕ್ತ, ಕೊಬ್ಬು ಇವುಗಳೊಂದಿಗೆ ಸೇರಿ ಹರಡುತ್ತವೆ.

ದೂಷಯನ್ತಿ ಚ ಸಂಶೋಷ್ಯ ನಿಶ್ಚರನ್ತಸ್ತತೋ ಬಹಿಃ । ತ್ವಚಃ ಕುರ್ವಾನ್ತಿ ವೈವರ್ಣ್ಯಂ ಶಿಷ್ಟಾಃ ಕುಷ್ಠಮುಶನ್ತಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಅವು ಈ ಅಂಗಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿ ಒಣಗಿಸಿ ಹೊರಗೆ ಬರುತ್ತವೆ; ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ, ಉಳಿದ ಮಾಲಿನ್ಯವು ಕುಷ್ಠರೋಗ ಮತ್ತು ಇತರ ಚರ್ಮದ ಕಾಯಿಲೆಗಳಾಗಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾಲೇನೋಪೇಕ್ಷಿತಂ ಯತ್ಸ್ಯಾತ್ಸರ್ವಂ ಕೋಷ್ಠಾನಿ ತದ್ವಪುಃ । ಪ್ರಪದ್ಯ ಧಾತೂನ್ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃ ಸರ್ವಾನ್ಸಂಕ್ಲೇದ್ಯ ಚಾವಹೇತ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಇವುಗಳನ್ನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ಸರಿಯಾಗಿ ಗಮನಿಸದೆ ಬಿಡಿದರೆ, ದೇಹದ ಎಲ್ಲಾ ನಾಳಗಳು ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗುತ್ತವೆ; ಒಳಗೆ ಹಾಗೂ ಹೊರಗೆ ಎಲ್ಲ ಧಾತುಗಳನ್ನೂ ಹಾಳುಮಾಡಿ ತುಂಬಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ.

ಸಸ್ವೇದಕ್ಲೇದಸಙ್ಕೋಚಾನ್ಕೃಮೀನ್ ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಂಶ್ಚದಾರುಣಾನ್ । ಲೋಮತ್ವಕ್ಸ್ನಾಯುಧಮನೀರಾಕ್ರಾಮತಿ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಈ ಮಾಲಿನ್ಯವು ಬೆವರು, ತೇವ, ಮತ್ತು ಹಿಗ್ಗು ಇವುಗಳಿಂದ ಸಣ್ಣ, ಕಠಿಣ ಹುಳುಗಳನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ; ಅವು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೂದಲು, ಚರ್ಮ, ಸ್ನಾಯು, ರಕ್ತನಾಳಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ.

ಭಸ್ಮಾಚ್ಛಾದಿತವತ್ಕುರ್ಯಾದ್ಬಾಹ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಮುದಾಹೃತಮ್ । ಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತಧಾ ದೋಷೈಃ ಪೃಥಗ್ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಸಮಾಗತೈಃ ॥ ೧,೧೬೪.

ಅವು ಬಾಹ್ಯ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತವೆ, ಅದು ಬೂದಿಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಿರುತ್ತದೆ; ಕುಷ್ಠವು ಏಕ, ದ್ವಂದ್ವ ಅಥವಾ ಮೂರೂ ದೋಷಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟು ಏಳು ವಿಧಗಳೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ತ್ರಿದೋಷೇಷು ವ್ಯಪದೇಶೋಽಧಿಕಸ್ತತಃ । ವಾತೇನ ಕುಷ್ಠಂ ಕಾಪಾಲಂ ಪಿತ್ತೇನೌದುಮ್ಬರಂ ಕಫಾತ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಮೂರು ದೋಷಗಳಲ್ಲಿಯೂ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪಗಳಿವೆ: ವಾತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಕಾಪಾಲ ಎಂದು, ಪಿತ್ತದಿಂದ ಉದುಂಬರ ಎಂದು, ಕಫದಿಂದ—

ಮಣ್ಡಲಾಖ್ಯಂ ವಿಚರ್ಚೋ ಚ ಋಷ್ಯಾಖ್ಯಂ ವಾತಪಿತ್ತಜಮ್ । ಚರ್ಮೈಕಕುಷ್ಠಂ ಕಿಟಿಮಂ ಸಿಧ್ಮಾಲಸವಿಪಾದಿಕಾಃ ॥ ೧,೧೬೪.

—ಮಂಡಲ, ವಿಚರ್ಚೂ, ಋಷ್ಯ ಇವು ವಾತಪಿತ್ತದಿಂದ; ಚರ್ಮ, ಏಕಕುಷ್ಠ, ಕಿಟಿಮ, ಸಿಧ್ಮಾ, ಅಲಸಾ, ವಿಪಾದಿಕಾ ಇವೆ.

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮೋದ್ಭವಾಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತಾದ್ದದ್ರೂಶತಾರುಷೀ । ಪುಣ್ಡರೀಕಂ ಸವಿಸ್ಫೋಟಂ ಪಾಮಾ ಚರ್ಮದಲಂ ತಥಾ ॥ ೧,೧೬೪.

ವಾತಕಫದಿಂದ ಮತ್ತು ಕಫಪಿತ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವವು ದದ್ರು ಮತ್ತು ಶತಾರುಷಿ; ಪುಂಡರಿಕ, ಪುನಃ ಪಾಮ, ಚರ್ಮದಳ ಇವು ಕೂಡ.

ಸರ್ವೇಭ್ಯಃ ಕಾಕಣಂ ಪೂರ್ವತ್ರಿಕಂ ದದ್ರು ಸಕಾಕಣಮ್ । ಪುಣ್ಡರೀಕರ್ಯಜಿಹ್ವೇ ಚ ಮಹಾಕುಷ್ಠಾನಿ ಸಪ್ತ ತು ॥ ೧,೧೬೪.

ಇವುಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಕಣ, ಪೂರ್ವತ್ರಿಕ, ಕಾಕಣದೊಡನೆ ದದ್ರು, ಪುಂಡರಿಕ, ರ್ಯಜಿಹ್ವಾ—ಈ ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಕುಷ್ಠಗಳು.

ಅತಿಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಖರಸ್ಪರ್ಶಸ್ವೇದಾಸ್ವೇದವಿವರ್ಣತಾಃ । ದಾಹಃ ಕಣ್ಡೂಸ್ತ್ವಚಿ ಸ್ವಾಪಸ್ತೋದಃ ಕೋಚೋನ್ನತಿಸ್ತಮಃ ॥ ೧,೧೬೪.

ಅತಿಶಯವಾಗಿ ಮೃದುವಾಗಿರಬಹುದು ಅಥವಾ ಕಠಿಣವಾಗಿರಬಹುದು, ಬೆವರು ಅಥವಾ ಒಣತನ, ಬಣ್ಣ ಬದಲಾಗುವುದು, ಸುಡು, ಚರ್ಮದಲ್ಲಿ ಉರಿ, ಉರಿ, ಉರಿಯೂಟ, ಉಬ್ಬು, ಕತ್ತಲೆ—

ವ್ರಣಾನಾಮಧಿಕಂ ಶೂಲಂ ಶೀಘ್ರೋತ್ಪತ್ತಿಶ್ಚಿರಸ್ಥಿತಿಃ । ರೂಢಾನಾಮಪಿ ರೂಕ್ಷತ್ವಂ ನಿಮಿತ್ತೇಽಲ್ಪೇಽತಿಕೋಪನಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಗಾಯಗಳಿಗೆ ಹೆಚ್ಚು ನೋವು, ಬೇಗ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಇರುವುದು, ಗುಣವಾದರೂ ರುಕ್ಷವಾಗಿರುವುದು; ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾರಣಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಉರಿಯುವುದು.

ರೋಮಹರ್ಷೋಽಸೃಜಃ ಕಾರ್ಷ್ಣ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಲಕ್ಷಣಮಗ್ರಜಮ್ । ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕಪಾಲಾಭಂ ಯದ್ರೂಕ್ಷಂ ಪರುಷಂ ತನು ॥ ೧,೧೬೪.

ರೋಮಾಂಚನ, ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಕಪ್ಪುತನ—ಇವು ಕುಷ್ಠದ ಪ್ರಾರಂಭ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಅದು ಕಪ್ಪು, ಕೆಂಪು, ಒಣ, ಕಠಿಣ, ತೆಳುವಾಗಿ ಕಪಾಲದಂತೆ ಕಂಡುಬಂದರೆ—

ವಿಸ್ತೃತಾಕೃತಿಪರ್ಯಸ್ತನ್ದೂಷಿತೈರ್ಲೋಮಭಿಶ್ಚಿತಮ್ । ಕಾಪಾಲಂ ತೋದಬಹುಲಂ ತತ್ಕುಷ್ಠಂ ವಿಷಮಂ ಸ್ಮೃತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ವಿಸ್ತಾರವಾದ ಆಕಾರ, ಹಾಳಾದ ಕೂದಲು ಚದುರಿರುವುದು, ಇದು ಕಾಪಾಲ ಕುಷ್ಠ, ಹೆಚ್ಚು ಉರಿ ನೋವಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು ಅಸಮಾನವಾಗಿದೆ.

ಉದುಮ್ಬರಫಲಾಭಾಸಂ ಕುಷ್ಠಮೌದುಮ್ಬರಂ ವದೇತ್ । ವರ್ತುಲಂ ಬಹುಲಕೇತ್ಯುಕ್ತಂ ದಾಹರುಜಾಧಿಕಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಉದುಂಬರ ಹಣ್ಣಿನಂತೆ ಕಾಣುವ ಕುಷ್ಠವನ್ನು ಉದುಂಬರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ; ಅದು ವೃತ್ತಾಕಾರದದು, ದಪ್ಪ ಅಂಚುಗಳಿದ್ದು, ಸುಡು ನೋವು ಹೆಚ್ಚು.

ಅಸಂಚ್ಛನ್ನಮದರಣಂ ಕೃಮಿವತ್ಸ್ಯಾದುದುಮ್ಬರಮ್ । ಸ್ಥಿರಂ ಸತ್ಯಾನಂ ಗುರು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಶ್ವೇತರಕ್ತಂ ಮಲಾನ್ವಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಮುಚ್ಚದೆ, ಹರಡುವುದಿಲ್ಲ, ಹುಳಿನಿಂದ ತುಂಬಿರುವುದು, ಉದುಂಬರದಂತೆ; ಗಟ್ಟಿಯಾದದು, ನಿಜವಾದದು, ಭಾರವಾದದು, ಎಣ್ಣೆಗಟ್ಟಿದಂತೆ, ಬಿಳುಪು ಅಥವಾ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣ, ಮಾಲಿನ್ಯದಿಂದ ಕೂಡಿದೆ.

ಅನ್ಯೋನ್ಯಸಕ್ತಪುಚ್ಛೂನಬಹುಕಣ್ಡೂಸ್ನುತಿಕೃಮಿ । ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪೀತಾಭಾಸಂಯುಕ್ತಂ ಮಣ್ಡಲಂ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಬಾಲಗಳು ಅಂಟಿಕೊಂಡಿರುವುದು, ತುಂಬಾ ಉರಿ, ಸ್ರಾವ, ಹುಳುಗಳು; ಮೃದುವಾಗಿದ್ದು ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದಂತೆ ಕಾಣುವುದು, ಇದನ್ನು ಮಂಡಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.

ಸಕಣ್ಡೂಪಿಟಿಕಾ ಶ್ಯಾವಾ ಸಕ್ಲೇದಾ ಚ ವಿಚರ್ಚಿಕಾ । ಪರುಷನ್ತತ್ರರಕ್ತಾನ್ತಮನ್ತಃ ಶ್ಯಾಮಂ ಸಮುನ್ನತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಕಂಡು, ಪುಟ್ಟಗಳು, ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣ, ತೇವದಿಂದ ಕೂಡಿರುವುದು—ಇದು ವಿಚರ್ಚಿಕಾ; ರುಕ್ಷ, ಒಳಗೆ ಕೆಂಪು, ಒಳಗಿನಿಂದ ಕಪ್ಪು, ಮೇಲಕ್ಕೆತ್ತಿದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಾಕೃತಿಪ್ರೋಕ್ತಂ ಋಷ್ಯಜಿಹ್ವಂ ಬಹುಕ್ರಿಮಿ । ಹಸ್ತಿಚರ್ಮಖರಸ್ಪರ್ಶಂ ಚರ್ಮಾಖ್ಯಂ ಕುಷ್ಠಮುಚ್ಯತೇ ॥ ೧,೧೬೪.

ಹರಿಣದ ನಾಲಿಗೆಯಂತೆ ಕಾಣುವ, ಹಲವಾರು ಹುಳಗಳು ಇರುವ, ಆನೆ ಚರ್ಮದಂತೆ ಕಠಿಣವಾಗಿ ತೊಡೆಯುವ, ಇದನ್ನು ಚರ್ಮವೆಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.

ಅಸ್ವೇದಞ್ಚಮತ್ಸ್ಯಶಲ್ಕಸನ್ನಿಭಂ ಕಿಟಿಮಂ ಪುನಃ । ರೂಕ್ಷಾಗ್ನಿವರ್ಣಂ ದುಃ ಸ್ಪರ್ಶಂ ಕಣ್ಡೂಮತ್ಪರುಷಾಸಿತಮ್ ॥ ೧,೧೬೪.

ಮೂತು ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ಮೀನು ಹಲ್ಲಿನಂತೆ ತೊಗಲು ಇರುವ, ಒಣ, ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಬಣ್ಣದ, ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಅಸಹ್ಯ, ಉರಿ, ಕಡು ಕಪ್ಪುಬೂದು ಬಣ್ಣದ, ತುಂಬಾ ಹುಳಿಯುವ ರೋಗವನ್ನು ಕಿಟಿಮ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ.